Obrazy na stronie
PDF

torem tertiùm dixerint ; quàm eos, qui, ob ereptum censu. ræ regnum, labem secundæ dictaturæ suæ imposuerint.'— Votis deinde nuncupatis profectus, mille et quingentos passus citra Fidenas castra Υ, dextrà montibus, lævâ Tiberi amne septus. T. Quinctium Pennum legatum occupare montes jubet, occultumque id jugum capere, quod ab tergo hostibus foret. Ipse postero die, quum Etrusci pleni ánimorum ab pristini diei meliore occasione, quàm pügna, in aciem processissent, cunctatus parumper, dum speculato. res referrent, Quinctium evasisse in jugum propinquum arci Fidenarun» signa profert; peditumque aciem instructam pleno gradu in hostem inducit : magistro equitum præcipit, “ ne injussu . pugnam incipiat; se, quum opiis sit, equestri auxilio signum daturum ;, tum ut memor regiæ pugnæ, memor 9pimi doni, Romulique ac Jovis Feretrii, rem gereret.“ Legiones impetu ingenti confligunt. Romamus ódio accensus, impium Fidenatem, prædonem Vejentem, ruptores induciarum, cruentos legatorum infandà cæde, respersos sanguine colonorum suorum, perfidos socios, imbelles hostes compellans, factis simul dictisque odium explet.

XXXIII. Concusserat primo statim congressu hostem;

quum repentè, patefactis Fidenarum portis, nova erumpit acies, inaudita ante id tempus invisitataque ; ignibus ârmata ingens multitudo, facibusque ardentibus tota collueens, velut fanatico instincta cursu, in hostem ruit; forma£ insolitæ pugnæ Romanos parumper exterruit. Tum ictator, magistro equitum equitibusqüe, tum ex montibus Quinctio acgito, prgelium ciéns, ipsé in sinistrum cornu, quod, incendio similius quàm prœliò, territum cesserat flam. mis, accurrit; clarâque voce, “Fumone victi,” inquit, a vehut examen apum loco vestro exacti, inermi cedetis hosti ? Non ferro exstinguetis ignes ? non faces has ipsas pro se £}'; si igni, non telis, pugnandum est, ereptas ultro ineretis ? Agite, nominis Romàni ac virtutis patrum vestræ. que memores, vertite incendium-hoc in hostium urbem; et suis flammis delete Fidenas, quas vestris beneficiis placare non potuistis. Legatorum hoc vos vestrorum colonorum. que $anguis, vastatique fines monent.” Ad imperium dic.£atoris ¥ota $uncta acies; faces partim emissâ excipium. tur, partiri, vi eripiuntur ; utraqué acies armaturigni. * Ms. É equitum et ipse novat pugnam equestrem ;Tfrenos ut etrahant equis, imperat ; et ip$e princeps, calcâriôùí ôïí ditis evectus, effreno equo in medios ignes infertur ; et alii ' concitati equi libero cursu ferunt equitem in hostem. Pulvis elatus, mixtusque fumo, lucem ex oculis virorum equorumque aufert ; eâ, quæ militem terruerat, species nihil terruit equos ; ruinæ igitur similem stragem eques, quacunque pervaserat, dedit. Clamor deinde accidit novus; qui quum utramque mirabundam in se aciem vertisset, dictator exclamat ; * Quinctium legatum et suos ab tergo hostem adortos ;* ipse, redintegrato clamora, infert acriùs signa. Quum duæ acies, duo diversa prœlia, circumventos etruscos et à fronte et ab tergo urguerent, neque incastra retrò, neque in montes, unde sè novus hostis objecerat, iter fugæ esset, et equitem passim liberi frenis dispulissent equi, Vejentium maxima pars Tiberim effusi petunt. Fidenatium qui supersunt, ad urbem Fidenas tendunt. Infert pavidos fuga in mediam cædem; 9btruncantur in ripis; aliûs, in aquáím compulsos, gurgites ferunt; etiam peritos nandi lassitudo et vulnera et pavor degravant ; pauci ex multis tranant; alterum agmen fertur per castra in urbem : eâdem et Romanos sequentes itapetus rapit; Quinctium, maximè, et cum eo degressos modò de montibus, recentissimum ad laborem militem, quia ultimo Ε advenerat. XXXIV. Hi, postquam mixti hostibus portam intravere, in muros evadunt ; Suisque capti oppidi signum ex muro tollunt. Quod ubi dictitor conspexit, (jam enim et ipse in deserta hostium castra penetraverat) cupientem militem discurrere ad prædum, spe injectâ majoris in urbe prædæ; ad portam ducit ; receptusque intra muros jn arcem, quò ruere fugientium turbam videbat, pergit. Neg minor cædes in ürbe, quàm in prœlio, fuit; donec, abjectis armis, mihil præter vitam peténtes, dictatori deduntur. Urbs castraque diripiuntur. ' Postero die singulis captivis ab equite ad Centuriónem sorte ductis, et, quorum eximia virtus fuerat, binis, aliis sub corona venumdatis, exercitum victorem 9pulentumque prædâ triumphans dictator Romam reduxit; jüssoque màgistro equitum àbdicare se magistratu, ipse deinde àbdicaf die sextodecimo, reddito in pace imperio, qugd in bello trepidisque rebus acceperat...Classi qyoque ad Fidenas pugnatum`cum Vejentibus, quidam. annales retulere ; rem æquè difficilem atque incredibilem ; nec nunc lato satis ad hoc anne; et tuú aliquanto, ut à yeteribus accepimus, arctiore; fiisi in trajectu fortè fluminis prohibendo, aliquarum navium ccncursum in majus (ut fit) celebrantes, navalis victoriæ vanum titulum appetivere. XXXV. Insequens annus tribuiîos militares consulari potestate habuit, A. Sempronium Atratinum, L. Quinctium Cincinnatum, L. Furium Medullinum, L. Horatium Barbatum. Vejentibus annorum viginti induciae datæ, et Æguis trienni, qùuma plurium annorüm petissent. Et ab seditionibus urôanis ótium fuit. Annum insequentem, neque bello foris, neque domi seditione insignem, ludi bello voti celebrem, et tribunorum miiitum apparatu, et finitimorum concursu, fecere. Tribui.i consulari potestate erant Ap. Claudius Crassus, Sp. Nautius Rutilus, L. Sergius Fidenas, Sex. Julius Iulus; spectaculum comitate etiam hospitum, ad quod publico consensu venerant, advenis gratius fuit. Post ludos conciones seditiosæ tribunorum plebis fuerunt, objurgantium multitudinem, * quòd, admiratione eorum, quos odisset, stupens, in æterno se ipsa teneret servitio ; et non modò ad spem consulatüs in partem revocandam adspirare non auderét, sed ne in tribunis quidem militum creandis (qu e communia essent comitia Patrum ac plebis) aut sui aut suorum meminisset. Desineret ergo mirari, cur nemo de commodis plebis ageret; eò impendi laborem ac periculum, unde emolumentum atque honos speretur. Nihil non aggressuros homines, si Ę conatis magna praemia proponantur. Ut quideum aliquis tribunus Tplebis ruat cæcus in certamina periculo ingenti, fructu nullo; ex quibus pro certo habeat, Patres, ÄÈ€§i§ quos tenderet, bello inexpiabili se persecuturos; apud plebeim, pro qua dimicaverit, nihilo se honorationem fore, neque sperandum, neue postulandum esse. Magnos animós magnis honoribus. ere; neminem se plebeium contempturum, ubi contemni άesissent. Experiendam rem denique in uno aut altero esse, sitne aliqúis plebeius ferendo magno honori ; an portento simile miraculoque sit, fortem ac strenuum virum aliquem exsistere grtum ex plebe. Summâ vi expugnatum esse, ut tribuni militum consulari potestate et ex plebe crearentur. Petisse viros domi ÄÈÉ spectatos ; primis £nnis sugillatos, repulsos, risui Patribus fuisse; desisse postremò præbere ad contumeliam os. Nec se videre, cur non lex qu9que abrogetur, quâ id liceat, quod nunqnàm futurure sit ; minorem quippe ruborem fore in juri§ inquitate, quàm si per indignitatem ipsorum prætereantur:

. XXXVI. Hujus generis orationes, cum assensu auditae, incitayere quosdamTad petendum tribunatum militum, alii £im alia de commodis, plébis laturum se in magistratu profitentem. Agri publici dividendi coloniarumque deduöen$larum ostentátæ spes, et, yectigali possessoribus agrorum impo$ito, in stipendium militumTerogandi æris. Captatum deinde tempus ab tribunis militum, quo per discessum hominum ab urbe, quum Patres clandestinâ denunciatione revocati ad diem certam essent, senatusconsultum fieret, absentibus tribunis plebis; ut, quoniam Volscos in Hernicorum agros prædatum exisse fama esset, ad rem inspiciendain tribuhi militum proficiscerentur, consulariaqùe comitia haberentur. Profecti Ap. Claudium, filium decemyiri, præfectum urbis relinquunt, impigrum juvenem, et jam inde ab incunabilis imbutum odiô tribunórum plebisque; tribunis plebi nec cum absentibus iis, qui senatusconsultum fecerant, nec cum Appio, transactâ re, quod contenderent, fuit. - ... XXXVIl. Creati consules sunt C. Sempronius Atratinus, Q. Fabius Vibulanus. Peregrina res, sed memoria digna, traditur eo anno facta; Vülturnum, Etruscorum urbem, quæ nunc Capua est, ab Samnitibus captam ; Capuamque ab duce eorum Capye, vel (quod proprius vero est) à campestri agro appellatam Cepere autem, priùs bello fatigatis Etruscis, in societatem urbis agrorumque accepti; deinde festo die graves somno epulisque incolas veteres novi coloni nocturnà cæde adorti. ' His rebus actis, consules ii, quos diximus, Idibus Decembribus magistratum 9ccepere. Jam non solùm, qui ad id missi erant, retulerant, imminere Volscum bellum ; sed legati quoque ab Latinis et Hernicis nunciabant, “Non antè unquam Volscos nec ducibus le§i; nec exercitui scribehdo, intentiores fuisse ; vulgò remere, aut in perpetuum arma bellumque oblivioni danda,

jugumqüe accipientlum ; aut iis, cum quibus de imperio cer

[ocr errors]

matâ acie, non equite aptè locato, concursum est ; clamor indicium primum fuit, qüò res inclinatura esset ; excitatior crebriorquie ab hoste sublatus; ab Romanis dissonus, impar, segniùs sæpe iteratus, incerto clamore prodidit pavorem animorum. ' Eo ferocior illatus hostis, urgere scutis, micare gladiis; altera ex parte nutant circumspectantibus galeæ, et incerti trepidant, applicantque se turbæ. - Signa nunc resistentia defèruntur ab antesignanis, munc inter suos manipulos recipiuntur; nondum fuga certa, nondum victoria èrat ; tegi magis Romanus, quàm pugnare. Volscus inferre signa, urgere aciem, plus cædis hostium videre, quàm fugæ. XXXVIII. Jam omnibus locis ceditur ; nequicquam Sempronio consule objurgante atque hortante, iiihil nec imperium, nec majestas valebat; flataque mox terga hostibus forent, ni Sex. Tempanius, decurio equitum, labente jam re, præsenti animo subvenisset ; qui quum magnâ v0ce exclamâsset, ** ut equites, qui salvam rempublicam vellent esse, ex equis desilirent;” omnium turmarum equitibus, velut ad consulis imperium motis, “Nisi hæc,” inquit, “armata cohors sistat impetum nostium, actum de imperio est. . Sequimini pro vexillo cuspidem meam; ostendité Romanis Volscisque, neque, equitibus vobis ullos equites, nec peditibus esse pedites pares.” Quum clamore cómprobata, adhortatio essét, vadit altè cuspidem gerens ; quâcunque incedunt, vi viam faciunt ; eò se inferunt objectis parmiis, ubi suorum plurimum laborem vident; restituitur ómnibus locis pugna, in quae eos impetus tulit; nec dubium erat Quin, si tam pauci simul obire omnia possent, terga daturi hostes fuerint. XXXIX. Et quum jam parte nnllâ sustinerentur, dat signum Volscus imperator, ut parmatis, novæ cohorti hostium, locus detur, donec impetu illati ab suis excludantur. Quod ubi est factum, interclusi equites; nec perrumpere eâdem, quâ transierant, posse; ibi maximè confertis hòstibus, quâ yiam fecerant; et consul legionesque Romanae, quum, qüod tegumen modò omnis exercitûs fuerat, nusquam viderent, ne tot, fortissimos viros interclusos opprimeret hostis, ten. $unt in quemcunque casum. Diversi Volsci, hinc consu. lem ac legigmes sustinere, alterâ fronte instare Tempanio atque £quitibus; qui quum sæpe conati nequissent pêrunt. pere ad suos, tumule quodam occupato, in orbem'§€ij. tabantur, nequaquam inülti. Nec pugnæ finis ante noctem

[ocr errors]
« PoprzedniaDalej »