Obrazy na stronie
PDF

præberent: appellare tribunos communem patriam, auxíliùmque eorum iibplorare, vastatis agris, urbe propè oppugnatâ?*' Consensu ómnium delectus decernitur habeturque.— Quum consules in concione pronumciâssent, “Terìpus non esse causas cognoscendi; omines juniores postero die primâ luce in campo Martio adessent; öognoscefidis causis eorum, qui nomina non dedissent, bello perfecto se daturos tempus ; pro desertore futurum, cujus non Ergbâssent causam :* omihis juventus adfuit postero die. Cohortes sibi quæque cen. turiones legerunt: bini senatores singulis cohortibüs præpositi. Hæc omnia adeò maturè perfecta accepimus, ut signa, eo ipso die à quæstoribus ex ærario prompta delataque in campum, quartâ diei hora mota ex campo sint: exercitusque noviis, paucis cohortibus veterum militum voluntate sequemtibus, manserit ad decimum lapidem. Insequens dies hostem in conspectum dedit, castraque ad Corbionem castris sunt conjuncta. Tertio die, quum ira Romanos, illos, quum toties rebellâssent, conscientiâ culpæ ac desperátio irritaret, mora demicandi nulla est facta. -r LXX. In exercitu Romano quum duo consules essent potestate pari ; quod saluberrinum in administratione magnarum rerum est, summa imperii, concedente Agrippâ, penes collegam erat: et prælatu§ ille facilitati submittéritis §e comiter respondebat, communicando consilia laudesque, et aequando imparem sibi. In acie Quinctius dextrum cornu, Agrippa sinistrum tenuit: Sp, Postumio Albo legato datur media acies tuenda ; legatum alterum Ser. Sulpicium equitibus praeficiunt. Pedites ab dextro cornu egregie Fugit; vere, haud segniter resistentibus Volscis. er. Su!picius per mediam hostium aciem cum equitatu perrupit; `unde £juum eâdem reverti posset ad suos, priusquàm hostis turbatos ordines reficeret, terga impugnare hostium 'satius visum est; momentoque temporis. in aversam incursando aciem, ancipiti terrore dissipâsset hostes ; ni suo proprio eum proekio equites Volscoruin et Æquorum exceptum* aliquamdiu tenuissent., lbi verè Sulpicius, negare * cunctandi tempus esse, circumventos, interclusosque àb suis” vociferans, * mi equestre proelium connisi omni vi perficerent. Nec fugare equitem integrum satis esse, cgnficerent equos virosqué, ne qüis reveheretur inde ad prœlium, aut integraret pugnám; non posse illos resistere sibi, quibus conferiâ pedituni acies cres§isset.” Haud surdis auribus dicta : impresssione unâ totum equitatumfudere,magnam yim exequis precipitavere;

[ocr errors]

ipsos equosque spiculis confodere ; is finis pugnæ equestris fuit. Tunc, adórti peditum aciem, nuncio§ ad consüles rei stæ mittunt, ubi jam inclinabatur hostium acies ; nuncius einde et vincentibus Romanis animos auxit, et referentes gradum perculit Aequos. fn media primùm acie vinci coepti, quâ pérmissus equitatus tubaverat ordines. Sinistrum deinde `cornu ab Quinctio consule pelli cœptum ; in dextro plurimum laboris fuit. Ibi Agrippâ, ætate viribusque ferox, Ά omni parte pugnæ meliùs res geri, quàm apud se, videret, accepta signa ab signiferis ipse inferre, quædam jacere etiam in confertos hostes coepit. Cujus ignominiæ metu concitati milites, invasere hostem; ita æquata ex omni par- . te victoria est. Nuncius tum à Quinctio venit, victorem jam se imminere hostium castris ; nolle irrumpere, anteuam sciat debellatum et in sinistro cornu esse. ` Si jam fuisset hostes, conferret ad se signa, ut simul omnis exercitus prædâ potiretur. _ Victor Agrippa cum matua gratulationé ad viétorem collegam castraqüe hostium venit ; ibi paucis defendentibus, momentoque fusis, sine certamin* in munitiones irrumpunt ; prædáque ingenti compotem exer-. citum, suis etiam rebus recuperatis, quæ populatione agrorum amissæ erant, reducunt. Triumphum nec ipsos postulasse, nec delatum iis ab senatu, âccipio; nec traditur causa spreti aut non sperati honoris. Ego quantum in.tanto intervallo temporum conjicio, quum Váletio atque Horatio consulibus, qui præter Volscós et Æquos Sabini etiam belli perfecti glóriaim pepererant, negatus ab senatu triumphus èsset, verccundiæ fuit pro parte dimidia rerum consulibus petere triumphum : ne etiäm, si impetrâssent, magis hominum ratio, quàm meritorum, habita videretùr. LXXI. Victoriam honestam, ex hostibus partam turpe domi de finibus sociorum judicium populi deformavit. Aricini atque Ardeates de ambiguo agro quum sæpe bellg certâssent, multis in vicem claudibus fessi, judicem populum Romanum cepere. Quum ad causam orandam venissent, concilio populi â magistratibus dato, magnâ cQntentione actum ; jamqùe'editis testibus, quum tribus vocari, et populum inire $uffragium oporteret, coiisurgit P. Scaptius de plebe, magno matu:Tet, “ Si licet,” inquit, ** consule§, de republica dicere, errare ego populum in hac causa non patiar.” Quum, utvanum, euim fiegarent consules audiendum esse, vociferantemque, “prodi publigam causam,* submoveri jussissent, tribuhos appellat. Tribuni, ut ferè semper reguatur à multitui•

[ocr errors]

dine magis, qu$m regunt, dedere cupidæ audiendi plebi, ut, quæ Vêíèt, Scaptius diceret. Ibi infit, “Annum se tertium èt octogesimum'agere, et in eo agro, $e quo agitur, militas; se,nonjuvenem, vicesima jam stipendia mierentem, quum ad Coriolós sit bellatum. Eo rem sé vetustate obliteratam, cetcrùm suæ memoriæ infixam, afferre : agrum, de quo ambigitur, finium Coriolanorum fuisse, capitisque Coriolis, jure belli publicum populi Romani factum.] Mirari se, quonam more Ardeates Aricinique, cujus agri jus nunquam usurpaverint incolumi Corio!ànâ re, euin se à populo Romano, quen* pro domino judicem fecerint, intercepturos sperent. $ibi exiguum vitae tempus superesse : non pótuisse se tamea induccre in animum, quin, quem agrum miles pro parte vifili manu cepisset, eum senex quoque voce, quâ unâ posset, vindicaret. TMagnopere se suadere populo, nè inutili pudore suam ipse causam damnaret.* LXXII. Consules quum Scaptium non silentio modè, sed cum assensu etiam, audiri animadvertissent, Deos hominesque testantes flagitium ingens fieri, Patruam primores arcessunt; cum his circumire tribunos, orare, “ Ne pessimum facinus p<jore exemplo admitterent judices, in suam rem litem vertendo, quum præsertim, etiamsi fas sit, curam emolumenti sui judici esse, nequaquam tantum agro intercipiendo acquiratur, quantum a:nittatur alienandis injuriâ sociorum aninis. Nam famæ quidem ac fidei damna majora esse, quàm quæ estimari posseht. Hoc legatos referre domum: hoc * yulgari; hoc socios audire ; hoc hostes ; quo cum dolore hos? quo cum gaudio illos ? Scaptione hoc, concionali seni, assignaturos putarent finitimos populos ? Clarum hoc fore imagine Scaptium ; populum Romanum quadruplatoris et interceptoris litis alienæ personam laturum; quemi enim hoc privatæ rei judicem fecesse, ut sibi controversiosam adjudi&aret rem ? Scaptium ipsum id quidem, etsi præmortui jam sit pudoris, non facturüm.” Haec consules, hæc Patres vociférantur ; sed plus cupiditas et auctor cupiditatis Scaptius valet. Vocatæ tribus judicaverunt, agrum publicuum pópuli Romani esse. . Nec abnuitur ita fuisse, si ad judice§ alios itum foret: nunc haud sanè quicquam bono cáusæ levatur dedecus judicii; idque non Aricinis Ardeatibusque, qu`m Patribus Romanis, fœdius atque acerbius visum. Reliquum anni quietum ab urbanis motibus et ab externis mansìt.

[merged small][ocr errors]

I. &c. L*X de connnbio Patrum et plebis à tribunis plebis contentionb magnâ, Patribus repugnantibus, perlata est. VI. VII. Tribuni militares. Aliquot annis res populi Romani domi militiæque per hoc genus magistratùs administratæ sunt. VIII. Item censores tuiic primùm creati sunt. XI. Ager Ardeatibus populi Roma ni judicio ablatus, missis in cum colonis, restitutus est. XII. XIII. &c. Quum fame populus Romanus laboraret, Sp. Maelius, eques Romanus, framentum populo suâ impensâ largitus est; et, ob id factum eonciliatâ sibi plebe, regnum affectans à 8. Servilio Ahala, magistro equitum, jussu Quinctii Cineinnati dictatoris occisus est: XVI. Ë Minucius index bove auratâ donatus est. XVII. XVIII. Legatis Romanis à • Pidenatibus occisis, quoniam ob rempublieam occubuerant, statuæ in Rostris positæ sunt. XIX. XX. Cossus Cornelius tribunus militum, occiso To' lumiiio rege Vejentium, opima spolia secunda retulit. XXIV. Mam. AEmi– lius dictator, censuræ honore, qui antea per quinquennium gerebatur, anni : et sex mensium spatio finito, ob eam reni à censoribus notattis est. XXXI. &c. XXXIV. Fitlenæ in potestatem redactæ, èoque coloni missi sunt; quibus occisis, Fidenates, quum defecissent, à Maim. Emilio dictatore victi sunt, et Fidenæ captæ. XLV. Conjuratio servorum oppressa est. XLIX. L. Postu, ■mius tribunus militum, propter crudelitatem áb exercitu occisus est. J2IX. 8tipendium ex ærario tum primùm militibus datum est. LX. LXI.,Res prêterea gestas adversus Volscos et Fidenates, et Faliscos, continet.

I. HOS secuti M. Genucius et C. Curtius consules. Fuit annus do^i forisque infestus ; nam anni principio et de connubio Patrum et plebis C. Canuleius tribunu$ plebis rogátionem promulgavit; quâ eontaminari sanguinem suum Patres, confundique jura gentium rebantur: et mentio, primò sensim illata à tribunis, ut alterum ex plebe consulem liceret fieri, eò processit deinde, ut rogationem noyem tribuni promulgarerit, “ utpopulo potestas esset, seu de plebe, seu de patribu§ vellet, consùles faciendi.” Id verò si fieret, nota Vulgari modò cum infimis, sed pror$us auferri à primoribus ad jjlebem, summum imperium'credebant. Lætiergo audiere'Patres, Ardeatium populum ob injuriam agri abjudicati descisse, et Vejentes depopulatos extrema agri Romani, et

olscos Æquosque ob coimmunitam Verruginem fremere ; adeò vel infélix bellum ignominiosæ paci préferebant. Hi$ itaque in mj*;, etiam aöceptis, ut ifitet $trepitum tot bet

2

Horum conticescerent actiones tribuniciæ, delectus haberi, bellum armaque yi summâ apparari jubent ; si quo iftenti)s possit, quam T. Quinctio cohsule apparatum sit. Tum C. Ûanuleius pauca in sentu vociferatus, “ nequicquam territando consüles avertere plebem à cura novarum legum ; nunquam eos se vivo delectum habituros ; aptequam ea, quæ promulgata ab se collegisque essent, plebes scivisset ;” et confestim ad conscionem advocavit. II. Eodem tempore et consules senatum in tribunum, et tribunus populum in consules imcitabat. Negabant consules, ** jam ultrà ferri posse furores tribunicios;Tventum jam ad ' fihem esse ; domi plus belli concitari, quàm foris. Id adeò non plebis, quàm Patrum ; neque tribunorum magis, quâna consülum, cülpâ accidere ; cujus rei præmium sit in civitate, eam maximis semper auctibus crescere: sic pace bonos, sic bello fieri. Maximum Romæ præmium seditionum esse: id et singulis universisque semper honori fuisse. Reminiscerentur, quam majestatem senatûs ipsi â patribus accepissent, quam liberis tradituri essent ; ut (quemadmodum plebs gloriari posset) auctiorem amplioremqüe esse. Finem ergo iion fieri, nec futuram, donec, quàm felices seditiones, tàm honorari seditionum auctores essent. Quas quantasque res C. Canuleium aggressum ? colluvionem gentiüm, perturbation. em auspiciorùm publicorum privatorumque afferre, ne quid sinceri, ne quid incontaminati sit : ut, discrimine omni subDato, nec se quisquam, nec suos noverit. Quam enim aliam „vim &onnubiâ prömiscua habere, nisi ut ferarum prope ritu vulgentur concubitus plebis Patrupaque ? ut, qui natus sit, ign6ret, cujus sanguinis, quorum sacrorum sit; dimidius Patrum sit, dimidius plebis, ne secum quidem ipse concors, Parum id videri, quòd omnia divina `humanaque turbentur : jam ad consulatum vulgi turbatores accingi ; et primò, ut alter consul ex plebe fieret, id modò sermónibus tentâsse: nunc rogari, ut, seu ex Patribus, seu ex plebe velit, populus consules creet : et creaturos hauddubiè ex plebe seditiosissimum, quemque. Canuleios igitur Iciliosque consules foré; ne id Jupiter optimus maximus sineret, regiæ majestatis imperium eò recidere ; et se milIiès morituros potiùs, quàm ut tantum dedecoris admitti patiantur. Certum habere, majores quoque, si divinâssent, concedendo Qmnia non mitiorem in se plebem, sed asperiorem alia ex aliis iniquiora postulando, quum prima impétrâsset, futuram, primò quamlibet dimicationem subituros fuisse

[ocr errors]
« PoprzedniaDalej »