Obrazy na stronie
PDF
ePub

A. PROZA KRASOMOWCZA.

§ 88. Sposobniejszych okoliczności do popisywania się wymową nie było, jak w pierwszej połowie tego okresu. Mowcy ci publiczni będą na zawsze stanowić epokę w Polskiểm krasomowstwie; liczba ich bardzo wielka, o czém przekonywa dzieło pod nazwą: Zbiór mów i pism niektórych w czasie sejmu stanów skonfederowanych 1788 90 Wilno tomów 12, lecz ich wartości jeszcze do. tąd nikt należycie nie wskazał. Kaznodzieje nie dali' się wyprzedzić. Przypominamy tu tylko kilku.

$ 89. Mowcy. a) JACEK PRZYBYLSKI (akademik Krakowski, †1819).

Jeden tylko posiadamy jego płód krasomowczy, a ten jest: Mowa na setny obchód zwycięstwa Jana III nad Turkami pod Wiedniem, z wiadomościami historycznemi, War. 1783, w której okazał wymowę spukojną, gdy rosprawia o naukach, a bujną i niepowstrzymaną, wystawiając oręž

z nagłością piorunu Osmanów gromiący. Wspominamy tu jeszcze o jedném Przybylskiego dziele; Wieki uczone starożytnych Greków i Rzymian, w celniejszych zabytkach ich pism uważane, Krak. 1809 w którém pragnął wystawić dla nas historyą piśmiennictwa starożytnego. Tłumaczył bardzo wiele

poematów, bo wicle obcych języków umiał. b) GRZEGORZ PIRANOWICZ (ur. 1735. we Lwowie,

uczył się tu u Jezuitów, a wstąpiwszy sam do tego grona, był nauczycielem

poetyki, retoryki i filozofii. Po podróżach do Francyi i Włoch, i po zniesieniu Jezuitów, został pleb. w Kurowie, a potem sekret. komisyi edukacyjnej i Towarzystwa do ksiąg elementarnych; po 1795 roku proboszczem w Międzyrzeczu; † 29 grud.

1801). Pracowity i cnotliwy Piramowicz, za-
jęty pomyslnością spółeczności, był dobrym
kaznodzieją i dobrym mowcą. Jako sekretarz
Tow. do elementar. książek, zostawił po sobie:
Mowy w dzień rocznicy otwarcia Tow. do ksiąg
elemen. 'miane, zdając sprawę przed królem
z czynności towarzystwa. w latach 1779, 81,
82 i 83. Przemowa pod Gołębiem r. 1791. Te
mowy zjednały mu sławę krasomowcy i konii-
sya edukacyjna wezwała go do napisania książo !!
ki elementarnej w tym rodzaju, w skutek cze-
go wyszła jego: Wymowa i poezya dla szkół
narodowych, cz. I w Krak. 1792 Przypomi-
namy też wyborne dziełko jego: Powinności
nauczyciela mianowicie w szkołach parafialnych.

War. 1787 i Krak. 1850. c) STANISŁAW POTOCKI (uczył się u Pijarów w War

szawie; za Stan. Augusta bywał posłem na kilka sejmów i członkiern Rady Nieustającéj; 1800 należał do tworzących Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Warszawie, i nieco później, ale jeszcze za rządu Pruskiego, był nadzorcą liceum Warszawskiego, wtedy powstałego. Z utworzeniem się Księstwa War. (1806) został członkiem komisyi rządowej, następnie naczelnikiem rady stanu i rady ministrów, oraz dyrektorem izby edukacyjnéj

; po utworzeniu Królestwa Polskiego 1815 r. ministrem w komisyi rządowej oświecenia i spraw duchownych; † 14 wrześ. 1821). Mowy jego to pochwalne, to sejmowe, to sądowe, wychodziły i pojedynczo i w Rocznikach T. P. N. Niektóre są zebrane i wytłoczone pod nazwą: Mowy i rozprawy t. 2, War. 1816. Spółcześni zwali go książęciem mowców Polskich; wielka szkoda, że pisał z Francuzka (z czego się nawet chlubił) wyjątkowi ulegają mowy dawniejszc. Ta także

należy jego dzicło: O wymowie i stylu, t. 4,

War. 1815. Acz rzecz dobra, język skazony, d) LUDWIK OSIŃSKI (ur, -r. 1775 w Podlaskiem;

piérwsze nauki pobierał w Łomży u Pijarów; za Ks. War. był sekr. jen. w minist. spr., potém pisarzem w sądzie kasacyjnym, 1818 został profes. literatury w uniwer. War., a pod koniec życia rządzcą teatru War.; † 27 lutego 1838). W Pam. Warszaw. przez niego wydawanym 1809 i 10, jest umieszczona jego; Obrona pułkownika Siemianowskiego, obwinionego o zabójstwo, w której dał dowody wielkiej zdatności krasomowcy. Jako profesor słynał z daru wygłaszania, czego i uczył też w szkole dramatycznej.

$ 90. Kaznodzieje. a) IGNACY WITOSZYŃSKI (kaznodzieja Stan. Augu

sta, kanonik Kamieniccki i koadjutor War- ' szawski). Są znajome: Kazanie na pogrzebie Ad. Cieciszewskiego pisarza w k.; Warsz. 1783. Kazanie na pogrzebie Jana Krasickiego, rotmistrza kawal. narodowej i posła, Warsz. 1790. Kazanie na uroczystość ś. Stanisława 1790 i jedno z r. 1794. Był to śmiały pogromca niechrześcijańskich postępków i wszelkich nie

prawosci. b) Michaz KARPOWICZ (ur. 25 wrześ. 1744 w Brze

sciu Litewskim. Skończywszy nauki pod Jezuitami w Brześciu, został 1761 misyonarzem w Warszawie; 1766 rozpoczyna tamże zawód kaznodziejski i zaraz wsławia się; następnie w Krakowie' i Wilnie uczy teologij; z probnstwa w Grazyskach dostał się do Pren, à 1793 przeszedłszy pod panowanie Pruskie, mianowano go niespodziewanie biskupem Wigierskim, co było nagrodą za mowę, którą miał w Gąbinie bez przygotowania w przytomności ministra wy

znaczonego do odebrania przysięgi na wierność
od zgromadzonych mieszkańców; † 5 list 1805).
Kazania w różnych okolicznościach t. 3 Krak.
1806. Zbiór zas: Kazań postnych, niedzielnych,
świętalnych, jubileuszowych, trybunalskich, po-
grzebowych i przygodnych t. 8, War. 1807 i
następnych; w tomach IX, X, XI są inne je.
go pisma. Wymowa płynna, mocna, ognista,

lubo czasem rozwlekły i powtarza się.
c) JAN PAWE WORONICZ (ur. 1757 na Wołyniu,

syn Jana i Maryi 2 Kmitów. Uczył się w 0-
strogu u Jezuitów, sam do nich wkrótce wstą-
pił i w témże samém miejscu pełnił obowiąz-
ki nauczycielskie. Po ich zniesieniu wszedł do
Warszaw. Misyonarzy, i podczas czteroletnie-

sejmu pracował w sprawach duchowieństwa przy biskupach urzędujących; Stan. August mianował go infuł. proboszczem Liwskim, 1795 został probos. w Kazimirzu a potem w Powsinie, 1808 dziek. kapituly Warszawskiej i radzcą, stanu, 1815 bisk. Krak. a 1827 arcybisk. Warszawskim, metropolitą i prymasem Król. Polskiego; † 4 grud. 1829). Stoi między pierwszymi Polskimi mowcami i kaznodziejami i spór zachodzi, komu oddać pierwszeństwo, jemu czy Skardze. Wszystkie jego mowy i kazania wydane wraz z innemi tworami prozą, pod napisem: Pisma Woronicza, t. 6, Krak. 1832. same Kazania i Nauki l'arafialne wyszly w lat. 1845 i 1857. Homilie zaś w r. 1852 a wszystko w Krakowie. - Co do piękności pisania po Polsku jeden H. Kołłątaj może stoi wyżój.

B PROZ I DZIEJOPISARSKA. § 91. Teraz dopiero zaczęto krytycznie nad dziejami się zastanawiać. Wprawdzie nie wielu istniało w tym krótkim okresie dziejopisarzy, lecz

1

[ocr errors]
[ocr errors][ocr errors]

za to mają niezaprzeczoną 'zasługę, iż zrąb postawili,

$ 92. Żywoty. a) Mich. Dym. KRAJEWSKI (ur. 1746, Pijar, od 1793

proboszczem w Końskich i kan. Řiel.): Życie

Stefana Czarneckiego het.w.kor. War. 1787, 1805. b) FrANciszka BoHOMOLCA (zob. & 86): Życie Jana

Zamojskiego kanc. i het, w. k. War. 1775, 1805. tudzież życie Jerzego Ossolińskiego kanc. w.

k. War. 1777, 1805. c) Adama NaruszEWICZA (zob, § 94) Historya Jana

Chodkiewicza woj. Wil. het. w. Lit. t. 2, War. 1781, 1805. Jest jeszcze jego pióra: Dyaryusz podróży Stan. Augusta króla na Ukrainę 1787

r., War. 1788, 1805. d) Kazimirz KoGNOWICKI (ksiądz) napisał Życie Sa

piehów i t. d. t. 2 Wilno 1790-91 i 1805;

niedość krytycznie. e) Alojzy Osiński. Nauki odbył w Podolińcu jako

Pijar. Z nauczycielstwa prywatnego powołał go Czacki na profesora literatury Łacińskiej w Krzemieńcu; 1818 sekularyzował się, 1821 kanonikiem Wil. a 1833 rządzcą akademii duchownej w Wilnie i oficyalem; nadto był kawalerem orderu ostrogi, † 1842 r.). Pracując nad Polskim słownikiem i nad dziejami literatury Polskiej, zebrał bardzo wiele wiadomości biograficznych. Dotąd wydane tylko: Żywot Skargi, Krzem. 1812. Ożyciu i pismach T. Czackiego, tamże 1813 i w Kr. 1851, Pochwała Kopczyńskiego, Warsz. 1817. Pozostałe rękopisy jego zapewne będą pastwą molów.

Š 93. Podróże i ziemiopisy. a) Karol Wyrwicz (ur. na Zmudzi r. 1717; w r.

17 wstąpił do grona Jezuitów i w różnych miejscach uczył publicznie, podróżował po Francyi, Belgii, Niemczech i Włoszech; po

« PoprzedniaDalej »