Obrazy na stronie
PDF
ePub
[ocr errors]

Jana Bars&czewskiego: Szlachcic Zawalnia czyli Białoruś w fantastyoznych opowiadaniach. t. 2. Petersb. 1844 i 5.

Ludwika Zeisxneru. Pieśn ludu Podhalan czyli gorali tatrowych Polskich i. t. d. Warszawa 1845 roku.

L. Siemnieńskiego: Podania i legendy. Poz. 1846.
E. Ixopolskiego: różne poszukiwania umieszczone w Ate-

Są jeszcze w rękopismach: pieśni lado Polskiego na Szląsku i Gustawa Gizewiusza pieśni Polskich Prusaków.

Pieśni Litewskie przekładania Ludwika Pokiewia (Jucewicza). Wilno 1844.

Pieśni ludu Nadniemeńskiego z okolio Aleksoty, zebrał i przełożył Karol M. Brsozowski. 1844.

Kraszewski umieścił swój przekład Litewskich pieśni W Ateneum.

Adam Słowikowski zebrał i przełożył dumy Wołyńskie. Znajdują się w Ateneum.

Die Vollkssagen, Ostpreussens Lithauens und Westpreussens von Tetant und Temme, Berl. 1837.

Schlesische Sagen, Historien und Legenden-schatz von Herman Gödsche, Meissen, 1839.

U ich innych Sławian zbiérali: Wuk Stefanowicz Karadzicz u Serbów. Maksymowice u Małorusinów. Kirejewski u Wielkorusinów. Czelakowski u Czechów. Kolar u Słowaków. Achacel i Emil Korytko u Krainców. I bardzo wielu innych. OKRES II

PIASTOWSKI

Od zaprowadzenia biskupstw aż do założenia akademii w Krakowie przez Kazimierza W.;

ozyli od 1000 do 1347-64 roku.

§ 9. Znamię ogólne tego okresu. Wprowadzenie chrześciaństwa do Polski pod Mieczysławem I wprowadza ją na nowy gościniec życia moralnego, umysłowego i spółecznego. Cała przeszłość rodzima musiała zniszczeć i ledwie okruchy z niej pozostały, jak tego dowoden i posąg

Światowida ze Zbrucza wydobyty i w Krakowie złożony. Zdaje się, że pierwsi chrzciciele Polaków, bądź wcześniejsi bądź przybyli z Dobrówką, sami będąc wyznawcami i uczniami kościoła Greckiego przez Kiryłę i Strachotę do Sławian Zakarpackich wprowadzonego, do Polski wniesli dobre poselstwo (ewanielią) i nabożeństwo kościelne w języku Bułgarskim, pisemnie w nich używanym. Lecz obrządek ten u Polaków nie trwał długo; już bowiem pod Mieczysławem I występuje Jordan, biskup Poznański, metropolii Magdeburskiej ulegający, a następnie Chrobry, pod wpływem cesarzów Rzymsko-niemieckich zostając, stanowczo'ku o

brządkowi zachodniemu skłonił się i 1000 roku kilka biskupstw z arcybiskupstwem Gnieźnieńskiém 'urządził. Odtąd poczęła się w Polsce krzewić Łacina, a nauczycielami jej zostali, prócz Czechów i Morawców, księża zagraniczni, aż z Włoch i Francyi posyłani i sprowadzani. Z kościoła przeszła do rządu i nauk, a następnie i do sądownictwa.

$. 10. Język. Słowa napotykane w najstarszych pomnikach piśmiennych Polskich ośmielają do wniosku, że w czasie, w którym chrzest i wiarę przynoszono nam od Wschodu, był w użyciu kościelném także u nas język Bułgarski czyli cérkiewny, a tém samém, że pierwsze tłumaczenia cwanielij, a mianowicie psalmów, na Polski z Bułgarskiego przedsiębrano. I byłoby to może pierwsze użycie Polskiego piśmiennie. Od nastania Łaciny w kościele i dalszego szérzenia się jéj w narodzie poczęło się zaniedbanie ojczystego, i nie było stopniowego urabiania go do nowych pojęć szerzonych środ Polaków przez to nowe . zetknięcie się i zbratanie z cywilizacyą tak zwaną zachodnią, pół-chrześciańską, po Grekach i Rzymianach pozostałą. Do nowego przedmiotu pozostawało w uściech i na piśmie słowo cudzoziemskie, tylko że z Polska skrojone, przerobione. I odtądto mamy słowa jak następujące: anioł, dyabet, szatan, papiéz, biskup, opat, pleban, dyakon, katedra, parafia, pastorat, ołtarz, msza, ofiara, krucyfiks, kalendarz, kasztelan, marszałek, gramatyka, historya, gimnazyum, liceum, szkoła č. t. d. Łatwo także odgadnąć, czemu abecadło Polskie tak mało ma głosek pojedynczych w stosunku do mnogości dźwięków; bo przyjąwszy Łacińskie żywcem, późno dopiero przyszło do uzupełnienia go wedle Polskiej w dźwięki bogatej mowy znakami składanemi, biorąc wzór z Czeskiego.

§. 11. Zakłady naukowe i oświata. Samo z siebie wynikało, że nowa wiara i przez język Łaciński wprowadzana nowa cywilizacya musiały wszystkiemu, co własném, rodzimém było, dla tego, że pogaństwem trąciło, wypowiedzieć zagładę. Ztądto tak mało nawet wspomnień znachodzimy z przedchrześciańskiego życia narodu. Przemiana zaś na stopę Zachodu szła dość pośpiesznie jak na tamte czasy. Już Bolesław W. sprowadził (1009) Benedyktynów i założył im w Sieciechowie, Tyńcu i na Łyséj-górze klasztory, aby zachodnie nauki zaszczepić. Jego następcy tą samą, postępowali drogą wszyscy i mnóstwem zakonów zaludnili Polskę, I musiała ta nauka kwitnąć, gdy już Bolesław II zamyslał na biskupstwa nie przypuszczać cudzoziemców, a zatém musiało dość już wtedy być krajowców stosownie uczonych. Z czasem łożono staranie, aby przy każdym kościele parafialnym była uczelnia, a przy stolicach biskupich i opackich mieszczono wyższe zakłady naukowe. W XII stuleciu już Polacy sami występują z piórem w ręku, jak MATEUSZ herbu CHOLEWA i WINCENTY syn KADŁUBKA, obaj biskupi Krakowscy, a w XIII MARCIN POLAK z Ciołkiem (Witelionem) przez dzieła swoje sławę na cały świat cywilizowany uzyskują, pierwszy napisaniem kroniki powszechnej (prócz kazań i o prawie kanoniczném), a wtóry wskrzeszeniem nauki o optyce. Do nich należy przydać także OKTAWIANA WOLONERA z Krakowa, który był powołanym do stawiania w Wiedniu kościoła Wszystkich Świętych, dziś zwanym ś. Szczepa

Czego uczono gdzie indziej, tego samego zapewne i u

także. Trivium i quadrivium wszędzie panowało. Dla doskonalenia się w umiejętnościach jeżdżono do Włoch, gdzie od XII stulecia zaczęto akademie zakładać, następnie zaś

na.

nas

i do kwitnącego Paryża. Nakoniec należy tu wspomnieć, że Polskie duchowieństwo dość w czas przyszło do poznania, że bez Polskiego języka nie można się obejść, i uchwałami soborów było poleconém, aby takich tylko nauczycielów

ро uczelniach używać, którzy i po Polsku umieją. Także ztądto poszło, że w tych uczelniach kazano pisarzów Łacińskich tłumaczyć na język Polski i uczono krajowych dziejów.

Odepchnięta rodzima oświata jak siérota żyła bez opieki i bez pielęgnowania, bo jej było przeznaczeniem marnieć i zginąć. Jednak lud nosił ją pod sercem i podołał przy życiu zachować aż dla nas.

§ 12. Podział. Najwłaściwszy na poezyą i prozę.

1. Poezya. § 13. Jakie wyobrażenie sobie urobić jesteśmy w stanie o poezyi rodzimej Sławiańskiej w ogóle z dziejów, tudzież w szczególe przez wpatrzenie się w poetyckie pomniki pobratymców, np. w Królodworski rękopis, takie samo odnieść trzeba i do Polskiej. Dla dokładności rozdzielamy ją na światową i religijną.

A. POEZYA ŚWIATOWA.

§ 14. Przejście w Polsce od pogaństwa do chrześcianstwa było dość łagodne, Łacina była szérzo. na a nie mocą narzucona; więc mimo wnikającej oświaty nowej własna Polska trwała, mianowicie w początkach tego okresu, a zatém i twórczość nagle ustać nie mogła. Choćby w ostatku nie tworzono nowych pieśni obrzędowych, to kwitną. cy stan kraju pod Bolesławami, owe wielkie wy

« PoprzedniaDalej »