Obrazy na stronie
PDF
[ocr errors][merged small]

§ 42. Było to nadzwyczajném, że tak znakomici ludzie, jak M. Bielski, Rej i Górnicki wzięli się do pisania z tym zamiarem, aby naród przyszedł do Polskich książek. Im wtedy zawdzięczamy szybkie i stopniowe udoskonalenie prozy a któréj Skarga ku schyłkowi tego okresu już tak swobodnie używał, jakby od niepamiętnych czasów była wszechstronnie urobioną. Prawie wszystkie gałęzie naukowe i wiadomości miały swoich miłośników i uprawiaczy.

A. PROZA KRASOMOWCZA.

§ 43. W poprzednim okresie ledwie ślad mamy pisywanych kazań po Polsku. Teraz, w czasie ścierania się mniemań religijnych i żywych rozpraw w obec narodu różniących się od siebie wyznaniem, gdy w namiętność nawet przechodziło pokonać wymową ustnie lub na piśmie przeciwników, kaznodziejstwo wzrosło i zakwitło. Z drugiéj strony krasomostwo świeckie nabierało coraz większego znaczenia w miarę rośnienia przestrzeni (posiedzenia senatu i sejmy), na której z wymową występować było można, i w miarę ważności przedmiotów. Nakoniec także na drodze

naukowej krasomostwo ściąga naszę w

[ocr errors]

siebie; jak wiadomo między Herbestem i Jak: Górskim toczył się ważny spór względem okresów, który aż przez wybranych sędziów był zakończony.

[ocr errors]
[ocr errors]

Łukasz Gornicki (zob. 550). W Dziejach korony Polskiej, malując niektóre sprawy, pokładł różnym osobom w usta, mówy, które uważać możemy za przykład ówczesnego krasomostwa, jak mowa Piotra Boratyńskiego do Zyg. Augusta aby się rozwiódł z Barbarą; mowa Stan.

[ocr errors]

o księżnę z Ostroga, tudzież Odachowskiego

[ocr errors]

za tymże Dymitrem; i inne. "

STANISŁAW Orzechowski. (Ur. 11 listop. 1513 w
Przemyskiém; ojciec Stanisław pisarz żiem-
ski, matka Jadwiga Baranecka; początkowo
uczył się w Przemyślu, i już w tym czasie wy-
starał mu się ojciec o plebaniją w Zurawicy
i Pobiedniku; r. 1527 w Wiedniu dóśkónalił
się w Łacinie i Grecczyźnie, r. 1529 wywiezio-
ny do Wittenberga, gdzie się poznał z Mar-
cinem Lutrem,Fil. Melanchtönem, Karlosztadem
i Cwingliuszem; r. 1532 do 1541 uczył się
we Włoszech filozofii i krasomostwa; w Rzy-
mie poznał się z kardynałami Konstantynim
i Farnezym. Do kraju powracał bogatszym,
bo mu papież udzielił dziekanią i archidya-
konią katedralną. Zaraz po powrocie spiéra
się z biskupem o prebendy i staje w obronie "
kościoła Ruskiego przez nienawiść do Łaciń-
skiego bezżeństwa, a jednak rzuca się na naukę
Lutra 17 czerwca r. 1546 obwinienie o utrzy-
mywanie zasad religijnych kościoła Ruskiego; o
górszące życie i książkę na beżżeństwo kapłań-
skie, załatwia uroczystą przysięgą: iż błędów nie

broni, że kleryckiéj uczciwości ściśle będzie przeki; dzieci z nią spłodzone chrzcił na swoje nazwisko), a owéj książki że nie kazał sam wytłaczać. Zadowolony, tém biskup na synodzie prówincyonalnym mianował go oficyałem, lecz godność tę zaraz 11 kwietnia r. 1548 sam dobrowolnie złożył i r. 1550 oskarza na sejmie biskupów. Złożywszy urzędownie w Przemyślu wszystkie dostojeństwa kościelne, żeni się w samej zapusty z Magd. Chełmską 1551 r. Biskup uznaje to małżeństwo 8go kwietnia za nieważne, a jego skazuje na klątwy, utratę czci, wszelkich dóbr świeckich i kościelnyeh, oraz na wygnanie z dyecezyi. Tego wyroku władza świecka nie wykonywa. Orzechowski pisze w tym czasie ów sławny list do Juliusza III, w którym wszystkich twórców postanowień o bezżeństwie księżem lży, potwarza, za najgorszych złoczyńców poczytuje. Po sejmie Piotrkowskim ogłoszono mu z kazalnic (17 lutego r. 1552) rozgrzeszenie, lecz Rzym tego nie potwierdził. Odtąd żyjąc w niedostatku rozmaite osoby to wysławiał, to spotwarzał; i walezył z różnowiercami i stanem świeckim; w kwietniu r. 1566 utracił żonę, z którą miał 5cioro dzieci; 35,"","","","", padem) Znacznyto człowiek w swoim czasie. W pipolityczne i polemika teologiczna. Najwyżej się wzniósł jako mowca przeciw Turkom i na pogrzebie Zygmunta I. Z téj strony znała go cała Europa. Obdarzony bystrém pojęciem i pamięcią, zebrał był obfity zapas rozmaitych wiadomości, które się we wszystkich pismach jego przebijają. W wymowie zdaje się iść o lepsze z Demostenesem. Chociaż mowy a nawet inne rzeczy pisał

-

. . . . . . . . . .

[ocr errors]

mowcami, bo na to ze wszech względów zasłu

ją jego mowy zaraz spolszczone, tj. Książki

itan. Orz... o ruszeniu ziemi Polskiej przeciw Turkowi. Krak. r. 1543, co później powtórnie przełożył JAN JANUszowski wydał p. n. Oksza na Turki, Krak. r. 1590. Sąto dwie mowy zachęcające do wojny z Turkami, w piérwszéj rycerstwo a w drugiéj króla. Prócz Łacińskiéj mowy na pogrzebie Zygmunta I ukrywa się jeszcze w rękopisie: Odpowiedź rycérstwa Ruskiego na sejmiku powiatowym w Sądowej Wiszni na poselstwa J. K. M. Jestto mowa z r. 1566, ułożona potém z tego, co kilku prędkich pisarzy spisało, słuchając mówiącego Orzechowskiego. Inne pisma przełożone na Polskie są te: Wyznanie wiary S. O. które czynił w Piotrkowie na synodzie r. 1552. A po. tém na drugim synodzie War. potwierdzone i wydane r. 1561. Tegoż roku przełożone przez HéroNIMA Krzyżanowskiego, Krak. r. 1562. List do Mik. Radziwiłła.. Lit. najwyż. marsz. i kanc. (1562) List do Juliusza III o potwierdzenie małżeństwa, Lipsk 1781. Kroniki (z kilku lat pan. Zyg. Aug) przełożone przez Al. Wyskiego Krak. 1767 War. 1805. Wrocł. 1826, z opuszczeniem sprawy z biskupem Dziaduskim. Wizerunek utrapionej rzpltej i naprawa przekład ProTRA Grzegórzkowicza w Dobromilu 1612 i Aleksandra Wyśskiego p. n. Sen na jawie Kraków 1767. Sam napisał po Polsku: Quincunac to jest wzór korony Polskiej na cynku wystawiony... posłom koronnym do Warszawy na nowe lato r. 1564 posłany, b. m. i r. (1564). Dyalogi albo rozmowy około exekucyi korony Polskiéj. ywot i śmierć Jana Tarnowskiego, War. r. 1777 i 1805. – W rękopisach znajdują się: Politia rze33,3" dla kacerstwa sakramentarskiego. Teorya we wzglę

[graphic][ocr errors][ocr errors][merged small]
« PoprzedniaDalej »