Obrazy na stronie
PDF
ePub

obejść się nie mogło, bo się podług niej kościelne obrządki sprawuje. Może czasami brano się i do napisania kazań. Iż jednak tego wszystkiego nawet śladu nie ma, nic dziwnego; bo od wynalezienia czcionek nikt nie widział potrzeby takich przedmiotów przechowywania. Przy tém nie zapominajmy, że w drewnianej Polsce śród wojen i napadów nieprzyjacielskich także nie mało ogień pożarl; pargamin zas był drogi i rzadki a papiér ledwie począł wchodzić w użycie.

§ 21 Pomników tedy nie mamy żadnych, i jedynie pojedyncze słowa Polskie w przywilejach, statutach i dziejach po Łácinie pisanych przychodzące mogą nam wskazać, jak wtedy pisano.

[ocr errors][merged small]

Od założenia akademii w Krakowie aż do założenia pierwszej drukarni Polskiéj; czyli od 1347-64.

do 1521.

§ 22. Znamię ogólne. Jak przez pracę ostatnich dwu Piastów Polska skupiła się z rozłamów i stężała w ładzie, aby pod Jagiellonami rozpostrzec się daleko poza swe granice północne, wschodnie i południowe i pod dwoma ostatnimi stanąć w całym blasku, tak téż i we względzie oświaty po urośnieniu w okresie Piastowskim na członka społeczności Europejskiej dojrzała w Jagiellońskim i stanęła z innymi członkami na równi, i odtąd wszelki Europejski ruch umysłowy odbijał się i w Polsce. Włosi właśnie teraz byli się zabrali, od Petrarki począwszy, wglądać w zamarły świat ducha starożytnego i dążenie to, tak zwane humanitarne, po ciężkiej robocie przez ciąg XV stulecia doszło w XVI u wszystkich do swego szczytu; zdawało się, że to wiek Augusta, tak w całej Europie zajmowano się Łaciną. Jednak mimo takiego szału nie wskrzeszono trupa, natomiast zmartwychwstały nowożytnych narodów piśmiennictwa.

§ 23. Język. Z pierwszych pokuszeń się Polaków w sztuce pisania nie mając żadnego dowodu w ręku, nie możemy wiedzieć, ile język w okresie Piastowskim ucierpiał lub postąpił; że zaś pierwsze pomniki z końca Piastowskiego i z ciągu Jagiellońskiego pochodzące noszą na sobie znaki Czeszczyzny, nawet w użyciu i zastosowaniu abecadła, więc musimy przyjąć, że się nasi przodkowie długo zaprawiali na tłumaczeniach z Czeskiego, nim się wzięli do własnotwórstwa, co w tym okresie dość szybko wyrobiło się i w takim stopniu, że pisarze z następującego już na doskonałości stopniu stanęli, a język w lad wprawion dźwiękiem i giętkością jeśnieje.

§ 24. Zakłady naukowe i oświata. Założenie akademii przez Kazimierza W. 1347-64 į następnie (po przeniesieniu 1400 roku do Krakowa ze wsi Bawołu) dodanie jéj ręką Jagiełły nowego życia, przyniosło naukowości ogromną pomoc i podstawę, aczkolwiek to była scholastyczność, to przecież z mysleniem oswajała. Z tona tej matki nauk, zakładającej po całym kraju swoje osady, wyszło wielu ludzi uczonych, zwykle jeszcze za granicą doskonalących się, którzy i krajowi znamienite oddać podołali usługi i na powszechną oświatę wpływali. Od tego czasu i prawodawstwo, od Wiślicy począwszy, nie tylko przez uporządkowanie ale i przez upowszechnienie pisemne nabrało mocy i powagi. Pod takiém zaś prawem przemysł i wyższe uobyczajenie, w powszechnosci oświata, na znacznym stopniu stanąć mogły. Z lesistéj, drewnianej Polski zaczęła się wychylać Polska' murowana.

$ 25. Podział. Nad rozróżnienie wiersza od prozy nie można jeszcze przyjąć innego.

r.

1. Poezya.
§ 26. Jak w ogóle okres Jagielloński dźwiganiem
się i rozrostem narodu odznacza, tak i poezya
w tym czasie wydatniejszą przybiera postać. Już
nie na domysłach i wnioskach ale się na pomni-
kach opieramy. Religijna od psalmów kilkakro-
tnie przerabianych i od pieśni nabożnych, z Cze-
skiego tłumaczonych, przyszła do pierwotwornych;
światową zaś mamy uważać za dalszy.ciąg wspo-
mnianej w okresie Piastowskim i szérsze koło
sobie zakréslającą.
§ 27. Pomniki.

a) Psałterz Małgorzaty. Wydał go 1834
w Wiedniu Stan. Borkowski, i tak nazwał,
mniemając, że był przeznaczony dla księżni-.
czki Morawskiej

tego imienia, pierwszej żony
Ludwika króla Węgierskiego i Polskiego; Ko-
pitar zaś przyjmuje że dla Maryi, starszéj-
siostry naszej Jadwigi, którą ojciec początko-
wo na królowę Polską, przeznaczał, a potem
z Zygmuntem berło Węgierskie dzierżyła i.
koronę cesarstwa Rzymsko-niemieckiego. Po-
wodem do tych domysłów głoska M 2 her-
bem Andegawskim w rękopisie wymalowana.
Rękopis znajduje się w klasztorze ś. Floryana
w Wyższej Austryi pod miastem Lińcem, gdzie
zwłoki Katarzyny żony Zygmunta Augusta
złożone. Kopitara zdaniem rękopis ten składa
się z dwu ułamków, z których początkowy był
świeższego a końcowy dawniejszego pochodze-

nia, może nawet z XIII. stulecia.
b) Psałterz królowej Jadwigi. Tak go nazwał

Czacki. Dwa początkowe psalmy z niego wydał RakowIECKI w Prawdzie Ruskiej według ręk. Puławskiego. Maciejowski odnosi jego język do XV stulecia drugiej połowy.

1

[ocr errors]

1

c) Zołtarz Dawida proroka, dotąd niewydany,

w Kurnickiej książnicy znajdujący się. Na końcu stoi: „Amen Tu juss yest dokonanye „zoltarza pysal Jeronym kaplan spoznanya

Lat panskych 1528.“ d) Dziesięcioro przykazań wierszem z r. 1399.

Pieśń o ś. krzyżu.
f) Pieśń o s. Stanisławie.

Piosnka cudna.
Pieśń na Boże narodzenie.
Pieśń o naj. pannie z r. 1400 (w Pamięt. Ma-

ciejowskiego). k) Pieśń na kwietnią niedzielę z r. 1400. 1) Zdrowaś królewno (Salve regina) z r. 1406. 5) Bogarodzica dziewica podług rękopisu z r. 1408

w Kwartalniku naukowym t l. `Inne jéj różniące się od siebie wydania są te: Maciejowe skiego podług rękopisu z roku 1456 w Pamiętnikach jego; Jana Laskiego przy statutach 1506; Stanisława Lwowczyka 1543; M. Bielskiego 1597; Piotra Skargi 1601; Bart. Nowodworskiego 1620; J. U. Niemcewicza 1819 i w Przyjacielu ludu (1. 46 rok IV) podług osnowy

dotąd używanej w Gnieźnie. m) Spiéw na Boże ciało. n) Pieśń o s. Duchu. o) Pieśń o Jezusie Chrystusie z r. 1428. p) JANA PRZEWORSZCZYKA kancyonał z napisem: Can

cionale labore et ingenio honesti JOANNIS olim
ludi-magistri in Przeworsk anno 1435 (w-4ce
wielkiej), posiadał w rękopisie Juszyński. Gdzie
się podział ten jedyny zbiór, nie wiadomo.
Tylko tyle z niego znać możemy, ile Juszyń..
ski w swoim Dykcyonarzu 'poetów umieścił.
A są to i pierwotworne i tłumaczone pieśni
z Łacińskiego, niektóre widocznie z Czeskiego.

« PoprzedniaDalej »