Obrazy na stronie
PDF

A, PROZA KRASOMOWCZA,

§ 88. Sposobniejszych okoliczności do popisywania się wymową nie było, jak w piêrwszéj połowie tego okresu. Mowcy ci publiczni będą na zawsze stanowić epokę w Polskiém krasomowstwie; liczba ich bardzo wielka, o czém przekonywa dzieło pod nazwą: Zbiór mów i pism niektórych w czasie sejmu stanów skonfederowanych 1788 – 90 Wilno tomów 12, lecz ich wartości jeszcze dotąd nikt należycie nie wskazał. Kaznodzieje nie dali się wyprzedzić. Przypominamy tu tylko kilku. - § 89. Mowcy. a) Jacek Przybylski (akademik Krakowski, f1819). Jeden tylko posiadamy jego płód krasomowczy, a ten jest: Mowa na setny obchód zwycięstwa Jana III nad Turkami pod Wiedniem, z wiadomośeiami historycznemi, War. 1783, w któréj okazał wymowę spokojną, gdy rosprawia o naukach, a bujną i niepowstrzymaną, wystawiając oręż z nagłością piorunu Osmanów gromiący. Wspominamy tu jeszcze o jedném Przybylskiego dziele; Wieki uczone starożytnych Greków i Rzymian, w celniejszych zabytkach ich pism uważane, Krak. 1809 w którém pragnął wystawić dla nas historyą piśmiennictwa starożytnego. Tłumaczył bardzo wiele poematów, bo wiele obcych języków umiał. b) Grzegórz Piramowicz (ur. 1735 we Lwowie, uczył się tu u Jezuitów, a wstąpiwszy sam do tego grona, był nauczycielem poetyki, retoryki i filozofii. Po podróżach do Francyi i Włoch, i po zniesieniu Jezuitów, został pleb. w Kurowie, a potém sekret. komisyi edukacyjnej i Towarzystwa do ksiąg elementarnych; po 1795

[ocr errors]

1801). Pracowity i cnotliwy Piramowicz, zajęty pomyślnością spółeczności, był dobrym kaznodzieją i dobrym mowcą. Jako sekretarz Tow. do elementar. książek, zostawił po sobie: Mowy w dzień rocznicy otwarcia. Tow. do ksiąg elemen. miane, zdając sprawę - przed królem z czynności towarzystwa. w latach 1779, 81, 82 i 83. Przemowa pod Gołębiem r. 1791. Te mowy zjednały mu sławę krasomowcy i konisya edukacyjna wezwała go do napisania książki elementarnéj w tym rodzaju, w skutek czego wyszła jego: Wymowa i poezya dla szkół narodowych, cz. I w Krak. 1792 Przypominamy téż wyborne dziełko jego: Powinności nauczyciela mianowicie w szkołach parafialnych. War, 1787 i Krak. 1850.

STANISŁAW Porocki (uczył się u Pijarów w Warszawie; za Stan. Augusta bywał posłem na kilka sejmów i członkiem Rady Nieustającej; 1800 należał do tworzących Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Warszawie, i nieco później, ale jeszcze za rządu Pruskiego, był nadzorcą liceum Warszawskiego, wtedy powstałego. Z utworzeniem się Księstwa War. (1806) został członkiem komisyi rządowej, następnie naczelnikiem rady stanu i rady ministrów, oraz dyrektorem izby edukacyjnéj; po utworzeniu Królestwa Polskiego 1815 r. ministrem w komisyi rządowej oświecenia i spraw duchownych; † 14 wrześ. 1821). Mowy jego to pochwalne, to sejmowę, to sądowe, wychodziły i pojedynczo i w Rocznikach T P. N. Niektóre są zebrane i wytłoczone pod nazwą: Mowy i rozprawy t. 2, War. 1816. Spółcześni zwali go książęciem mowców Polskich; wielka szkoda, że pisał z Francuzka (z czego się nawet chlubił) wyjątkowi ulegają mowy dawniejsze. Tu także

[ocr errors][merged small]

należy jego dzieło: O wymowie i stylu, t. 4, War. 1815. Acz rzecz dobra, język skażony. Ludwik OSIŃSKI (ur, r. 1775 w Podlaskiem; piérwsze nauki pobierał w Łomży u Pijarów; za Ks. War. był sekr. jen. w minist. spr., potém pisarzem w sądzie kasacyjnym, 1818 został profes. literatury w uniwer. War., a pod koniec życia rządzcą teatru War; † 27 lutego 1838). W Pam. Warszaw. przez niego wydawanym 1809 i 10, jest umieszczona jego; Obrona pułkownika Siemianowskiego, obwinionego o zabójstwo, w któréj dał dowody wielkiéj zdatności krasomowcy, Jako profesor słynął z daru wygłaszania, czego i uczył téż w szkole dramatycznéj.

§ 90. Kaznodzieje.

sta, kanonik Kamieniecki i koadjutor Warszawski). Są znajome: Kazanie na pogrzebie Ad. Cieciszewskiego pisarza w k. Warsz. 1783. Kazanie na pogrzebie Jana Krasickiego, rotmistrza kawal. narodowej i posła, Warsz. 1790. Kazanie na uroczystość ś. Stanisława 1790 i jedno z r. 1794. Był to śmiały pogromca niechrześcijańskich postępków i wszelkich nieprawości.

Michał Karpowicz (ur. 25 wrześ. 1744 w Brześciu Litewskim. Skończywszy nauki pod Jezuitami w Brześciu, został 1761 misyonarzem w Warszawie; 1766 rozpoczyna tamże zawód kaznodziejski i zaraz wsławia się; następnie w Krakowie i Wilnie uczy teologii; z probostwa w Grazyskach dostał się do Pren, a 1793 przeszedłszy pod panowanie Pruskie, mianowano go niespodziewanie biskupem Wigierskim, co było nagrodą za mowę, którą miał w Gąbinie bez przygotowania w przytomności ministra wy

A

znaczonego do odebrania przysięgi na wierność od zgromadzonych mieszkańców; †5 list 1805). Kazania w różnych okolicznościach t. 3 Krak. 1806. Zbiór zaś: Kazań postnych, niedzielnych, świętalnych, jubileuszowych, trybunalskich, pogrzebowych i przygodnych t. 8, War. 1807 i następnych; w tomach IX, X, XI są inne jego pisma. Wymowa płynna, mocna, ognista, lubo czasem rozwlekły i powtarza się. c) JAN PAWEŁ Woronicz (ur. 1757 na Wołyniu, syn Jana i Maryi z Kmitów. Uczył sią w Ostrogu u Jezuitów, sam do nich wkrótce wstąpił i w témże samém miejscu pełnił obowiązki nauczycielskie. Po ich zniesieniu wszedł do Warszaw.. Misyonarzy, i podczas cztéroletniego sejmu pracował w sprawach duchowieństwa przy biskupach urzędujących; Stan. August mianował go infuł. proboszczem Liwskim, 1795 został probos. w Kazimirzu a potem w Powsinie, 1808 dziek. kapituły Warszawskiéj i radzcą stanu, 1815 bisk. Krak. a 1827 arcybisk. Warszawskim, metropolitą i prymasem Król. Polskiego; † 4 grud. 1829). Stoi między pierwszymi Polskimi mowcami i kaznodziejami i spór zachodzi, komu oddać pièrwszeństwo, jamu czy Skardze. Wszystkie jego mowy i kazania wydane wraz z innemi tworami prozą pod napisem: Pisma Woronicza, t. 6, Krak. 1832, same Kazania i Nauki Parafialne wyszły w lat. 1845 i 1857. Homilie zaś w r. 1852a wszystko w Krakowie. – Co do piękności pisania po Polsku jeden H. Kołłątaj może stoi wyżej.

B PROZA IDZIEJOPISARSKA,

ś91. Teraz dopiero zaczęto krytycznie nad dziejami się zastanawiać. Wprawdzie nie wielu istniało w tym krótkim okresie dziejopisarzy, lecz

[ocr errors]
[ocr errors]

podróży Stan. Augusta króla na Ukrainę 1787 r., War. 1788, 1805.

d) Kazmirz KoNowicki (ksiądz) napisał Życie Sapiehów i t. d. t. 2 Wilno 1790-91 i 1805; . niedość krytycznie.

e) Alojzy Osiński. Nauki odbył w Podolińcu jako Pijar. Z nauczycielstwa prywatnego powołał go Czacki na profesora literatury i Łacińskiéj w Krzemieńcu; 1818 sekularyzował się, 1821 kanonikiem Wil. a 1833 rządzcą akademii duchownej w Wilnie i oficyałem; nadto był kawalerem orderu ostrogi, f 1842 r.). Pracując nad Polskim słownikiem i nad dziejami i literatury Polskiéj, zebrał bardzo wiele wiadomości biograficznych. Dotąd wydane tylko:

T. Czackiego, tamże 1813 i w Kr. 1851. Po

chwała Kopczyńskiego, Warsz. 1817. Pozostałe
rękopisy jego zapewne będą pastwą molów.
§ 93. Podróże i ziemiopisy.

a) Karol Wyrwicz (ur. na Żmudzi r. 1717; w r. 17 wstąpił do grona Jezuitów i w różnych miejscach uczył publicznie, podróżował po 5:";"5", 55"

« PoprzedniaDalej »