Obrazy na stronie
PDF
[ocr errors]

dum dirutum, ager veniit. Consules, magis ob iras graviter ultas, quam ob magnitudinem perfecti belli, triumpharunt. XVIII. Insequens annus Postumum Cominium et T. Lartium consules habuit. Eo anno Romæ, quum per ludos ab Sabinorum juventute per lasciviam scorta raperentur, concursu hominum rixa ac prope proelium fuit ; parvaque ex re ad rebellionem spectare res videbatur. ' Supra belli Latini metum id quoque accesserat, quod triginta jam conjurasse populos, concitante Octavio Mamilio, satis constabat. In hac tantarum exspectatione rerum sollicita civitate, * dictatoris primum ereandi mentio orta. * sed nec quo anno, nec quibus eonsulibus, quia ex factione Tarquinia essent, (id quoque enim traditur) parum creditum sit, nec quis primum dictator creatus sit, satis constat. apud veterrimos tamen auctores T. Lartium dictatorem primum, Sp. Cassium * magistrum equitum, creatos invenio. ° Consulares legère : ita lex jubebat, de dictatore creando lata. Eo magis adducor, ut credam Lartium, qui * consularis erat, potius, quam M'. Valerium, M. filium, Volesi nepotem, qui nondum consul fuerat, moderatorem et magistrum consulibus adpositum. 7 qui, si maxime ex ea familia legi dictatorem vellent, patrem multo potius M. Valerium, spectatæ virtutis et consularem virum, legissent. Creato dictatore primum Romæ, postquam * præferri secures viderunt, magnus plebem metus incessit, ut intentiores essent ad dicto parendum. neque enim, ut in consulibus, qui pari potestate essent, alterius auxilium, neque provocatio erat ; ne- U. c. 253. que ullum usquam, nisi in cura parendi, auxilium. Sabinis A. C. 499. etiam creatus Romæ dictator (eo magis quod propter se creatum crediderant) metum incussit. itaque legatos de pace mittunt. quibus, orantibus dictatorem senatumque, ut veniam erroris hominibus adolescentibus darent, responsum ; * ignosci adolescentibus posse, senibus non posse, qui bella ex bellis sererent.' actum tamen est de pace : inpetrataque foret, si, quod inpensæ factum in bellum erat, præstare Sabini (id enim postulatum erat) in animum induxissent. Bellum indictum. tacitæ induciæ quietum annum tenuere. XIX. Consules Ser. Sulpicius, M'. Tullius. nihil dignum U. c. 254. memoria actum. T. Æbutius deinde et C. Vetusius. His A. C. 498. consulibus Fidenae obsessæ, Crustumeria capta, Præneste ab Latinis ad Romanos descivit. nec ultra bellum Latinum, * gliscens jam per aliquot annos, dilatum. A Postumius Bellum . . dictator, T. Æbutius magister equitum, magnis copiis pedi- ggg* tum equitumque profecti, ad lacum Regillum in agro Tuscu- ÄÈÃÉ lano agmini hostium obcurrerunt. et, quia Tarquinios esse in exercitu Latinorum auditum est, sustineri ira non potuit, quin extemplo confligerent. Ergo etiam proelium '" ali- Pugna ad quento, quam cetera, gravius atque atrocius fuit. non enim ßegillum duces ad regendam modo consilio rem adfuere, sed, ul suis- *""" met ipsis corporibus dimicantes, miscuere certamina. nec quisquam procerum ferme hac aut illa * ex acie sine vulnere, præter dictatorem Romanum, excessit. In Postumium, prima in acie suos adhortantem instruentemque, ** Tarquinius Superbus, quamquam jam ætate et viribus erat gravior, equum infestus admisit: ictusque ab latere, concursu suorum receptus in tutum est. Et ad alterum cornu Æbutius magister equitum in Octavium Mamilium impetum dederat. nec fefellit veniens Tusculanum ducem : i° contra quem et ille concitat equum. tantaque vis ** infestis venientium hastis fuit, ut brachium AEbutio trajectum sit, Mamilio pectus percussum. Hunc quidem in secundam aciem Latini recepere. AEbutius, quum saucio brachio tenere telum non

2
5
3

Primus dic-
tator.

riam densis tenebris involutam esse.
* Hic aliquid peccavisse videtur, vel
librariorum manus, vel fortasse ipse
Livius. Utut sit, coloni hic intel-
ligendi sunt, ex iis quæ præcedunt,
Pometini, quorum urbs colonia erat
Latina.
i * Supra belli Latini metum] Li-
venter amplectimur certissimam Du-
jatii conjecturam, qui legendum cen-
set, belli Sabini. ' Melius quoque nobis
videretur, super . . . metum. ' Sic in-
fra 27. Super haec timor incessit Sabini
belli : et c. 5l. Super bellum annona
premente. * Vulgata quidem lectio
stare posse non videtur. Triginta
enim illi populi, qui conjurasse, Octa-
vio Mamilio concitante, mox dicuntur,
non alii sunt, quam Latini ipsi.
* Dictatoris] Dictatoris summum
belli ac pacis, ceterarumque rerum
omnium imperium erat: ei dicto au-
dientes esse omnes oportebat ; nec
ab eo, saltem primis hisce tempori-
bus, licebat provocare. In sex men-
ses creabatur : sed pauci dictatores
hunc magistratum tamdiu retinuerunt.

5 Sed nec quo anno] Dionysius, l.
v. primi dictatoris creationem rejicit
in quartum abhinc annum, quo T.
Lartius iterum consul fuit cum Q.
Cloelio : eaque probabilior opinio est.
Vide super totius hujus sexennii his-
toria, et rerum per illud gestarum
ordine, observationes doctissimi viri De
la Curme in commentariis regiae in-
scriptionum et litterarum Academiae,
tomo viii.
* Magistrum equitum] Dictator, qui
alio nomine vocabatur magister populi,
adsciscebat sibi magistrum equitum, cui
potestas in equites committeretur ; sed
ita tamen, ut ipse dictatoris imperio
subjectus foret.
5 Consulares legere] Legere in dic-
tatorem ac magistrum equitum viros
consulares.
6 Consularis erat] Imo quum maxime
consul.
7 Qui si marime] Refer qui ad
Patres Romanos eligentes dictato-
rem. -
* * Præferri secures] Consulibus
enim non praeferebantur in urbe secu-

* illac Gron. Crev.

res, ut observavimus in not. 40. ad c. i° Tarquinius Superbus] Dionysio

7. $upr;

9 * Gliscens] Quod occulte collectis viribus pararetur.

io * Aliquanto] Haud paulo. Aliquantum haberi debet tanquam aliquid medium inter paulum et multum.

'' Suismet ipsis corporibus] Lege cum Gronovio ipsi. Sic enim semper fere Livius.

videtur merito parum verisimile, Tarquinium Superbum, tunc nonagehario proximum, in illa acie fuisse.

i3 Contra quem] Contra Æbutium ipse quoque Mamilius equum concitat.

14 Infestis venientium hastis] Quidam scripti invenientium. Unde Gronovius haud improbabiliter conjicit invehentium, supple se.

posset, pugna excessit. Latinus dux, nihil deterritus vulnere, proelium ciet ; et, quia suos perculsos videbat, arcessit cohortem exsulum Romanorum, cui L. Tarquinii filius praeerat. ea, quod * majore pugnabat ira ob erepta bona patriamque ademtam, pugnam parumper restituit. XX. Referentibus jam pedem ab ea parte Romanis, M. Valerius, Publicolae frater, conspicatus ferocem juvenem Tarquinium, ostentantem se in prima exsulum acie, domestica etiam gloria accensus, ut, cujus familiæ decus ejecti reges erant, ejusdem interfecti forent, subdit calcaria equo, et Tarquinium infesto spiculo petit. Tarquinius retro in agmen suorum infenso cessit hosti. Valerium, temere invectum in exsulum aciem, ex transverso quidam adortus transfigit : nec quidquam equitis vulnere equo retardato, moribundus Romanus, labentibus super corpus armis, ad terram defluxit. Dictator Postumius, postquam cecidisse talem virum, exsules ferociter citato agmine invehi, suos perculsos cedere animadvertit ; cohorti suæ, quam delectam manum præsidii caussa circa se habebat, '° dat signum, ut, quem suorum fugientem viderint, pro hoste habeant. ita metu ancipiti versi a fuga Romani in hostem, et restituta acies. Cohors dictatoris tum primum proelium iniit. integris corporibus animisque fessos adorti exsules cædunt. Ibi alia inter proceres coorta pugna. Imperator Latinus, ubi cohortem exsulum a dictatore Romano prope circumventam vidit, ex subsidiariis manipulos aliquot in primam aciem secum rapit. hos agmine venientes T. Herminius legatus conspicatus, interque eos insignem veste armisque Mamilium noscitans, tanto vi majore, quam paullo ante magister equitum, cum hostium duce proelium iniit, ut et uno ictu transfixum per latus occiderit Mamilium, et ipse inter spoliandum corpus hostis veruto percussus, quum victor in castra esset relatus, inter primam curationem exspiraverit. Tum ad equites dictator advolat, obtestans, ut, fesso jam pedite, *° descendant ex equis, et pugnam capessant. Dicto paruere : desiliunt ex equis, provolant in primum, et pro '7 antesignanis parmas objiciunt. Recipit extemplo animum pedestris acies, postquam juventutis proceres æquato genere pugnæ secum partem periculi sustinentes vidit. Tum

U. C. 255.
A. C. 497.

quo Gron. Crev.

Dat signum] Per totam cohor

tem perferri hoc imperium suum ju

bet, ut ... Vid. not. ad 1. v. c. 36.
" ' Descendant ex equis] Quid igi-
tur tunc agebat equitatus Latinorum ?
Recte observat Clericus mirum videri
debere, quod multis pugnis Livius fac-

titatum memorat, ut equites Romani
descenderent ex equis : quasi hostilis
equitatus aut nullus esset, aut torpore
quodam defixus.
17 Antesignanis] Antesignani ii sunt,
qui ante signa in Tacie locantur. Pro-

bat Lipsius 1. iv. de Milit. Rom. " Equitibus Gron. Crev.

demum inpulsi Latini, perculsaque inclinavit acies. Equiti "
admoti equi, ut persequi hostem posset *. secuta et pedes-
tris acies. Ibi, nihil nec divinæ nec humanæ opis Dictator
prætermittens, ædem Castori vovisse fertur : ac pronunci-
asse militi præmia, qui primus, qui secundus, castra hostium
intrasset. tantusque ardor fuit, ut eodem inpetu, quo fude-
rant hostem, Romani castra caperent. Hoc modo ad lacum
Regillum pugnatum est. Dictator et magister equitum tri-
umphantes in urbem rediere.
XXI. Triennio deinde nec certa pax, nec bellum fuit.
Consules Q. Cloelius et 1° T. Lartius. Inde A. Sempronius
et M. Minucius. His consulibus *° ædes Saturno dedicata :
*" Saturnalia institutus festus dies. A. deinde Postumius et
T. Virginius consules facti. *' Hoc demum anno ad Regil-
lum lacum pugnatum, apud quosdam invenio ; A. Postumi-
um, quia collega dubiæ fidei fuerit, se consulatu abdicasse ;
dictatorem inde factum. Tanti errores implicant temporum,
aliter apud alios ordinatis magistratibus, ut, nec qui con-
sules ** secundum quosdam, nec quid quoque anno actum
sit, in tanta vetustate non rerum modo, sed etiam aucto-

rum, digerere possis. consules facti.

Ap. Claudius deinde et P. Servilius
Insignis hic annus est nuncio Tarquinii U. c. 250.

mortis. Mortuus est Cumis, quo se post fractas opes Lati- A. C. 493. norum ad Aristodemum tyrannum contulerat. Eo nuncio erecti Patres, erecta plebes. sed Patribus ** nimis luxuriosa ea fuit lætitia : plebi, cui ad eam diem summa ope inservitum erat, injuriæ a primoribus fieri coepere. Eodem anno Signia colonia, quam rex Tarquinius deduxerat, suppleto numero colonorum, iterum deducta est. Romæ a* tribus una et viginti factæ, Ædes Mercurii dedicata est idibus Maiis. XXII. Cum Volscorum gente Latino bello neque pax, neque bellum fuerat. mam et Volsci comparaverant auxilia, quæ mitterent Latinis, ni maturatum ab dictatore Romano esset ; et maturavit Romanus, ne proelio uno cum Latino Volscoque contenderet. Hac ira consules in Volscum agrum legiones duxere.- Volscos, consilii poenam non metuentes, necopinata res perculit. Armorum inmemores obsides dant trecentos principum a Cora atque Pometia liberos. ita sine certamine inde abductæ legiones. Nec ita multo post Volscis levatis metu suum rediit ingenium : rursus occultum parant bellum, Hernicis in societatem armorum adsumtis. Legatos quoque ad sollicitandum Latium passim dimittunt. Sed recens ad Regillum lacum accepta clades ** Latinos ira odioque ejus, quicumque arma suaderet, ne ab legatis quidem violandis abstinuit. Comprehensos Volscos Romam duxere. Ibi traditi consulibus. indicatumque est, Volscos Hernicosque parare bellum Romanis. Relata re ad senatum, adeo fuit gratum Patribus, ut et captivorum sex millia Latinis remitterent, et de foedere, quod prope in perpetuum negatum fuerat, rem ad novos magistratus rejicerent. Enimvero tum Latini gaudere facto, pacis auctores ** in ingenti gloria esse. Coronam auream Jovi donum in Capitolium mittunt. cum legatis donoque, qui captivorum remissi ad suos fuerant, magna circumfusa multitudo venit. Pergunt domos eorum, apud quem quisque servie

Dial. 3. antesignanorum nomine in-
telligi totam primam aciem, sive
Hastatos legionum : non quod ii ante
omnia signa essent, siquidem sua ha-
buere ; sed quia ante praecipua legio-
num signa, quæ longius ab hoste remo-
vebantur.
'* T. Lartius] Hic dictator hoc
anno primus creatus fuit ex Dionysii
sententia, ut jam annotavimus ad c.
18. supra.
* Ædes Saturno] Legimus Saturmi.
Vid. infra not. ad I. v. c. 23. Haec
ædes fuit ærarium populi Romani, in
quo tum pecunia, tum acta publica as-
servabantur. f Eam describit Macrob.
Saturn. l. 1. c. 3.
*0 Saturnalia] Saturnalibus mos fuit
crebra convivia agitare, et mittere
sibi invicem quum alia munera, tum
etiam cereos. Quin ipsi domini ser-
vos suos conviviis liberalibus et opi-
paris accipiebant, iisque ministrabant.
Hæ feriæ celebrabantur a. d. xiv.
Kal. Januar. ac primo uno die absolve-
bantur. Augustus eas triduo servari
ussit. Vid. Macrob. l. 1. Saturn.

e possent Eaed.

capp. 7. et 10. et Lips. Saturn. l. 1. capp. 3. et 4.

91 Hoc demum anno] Ita narrat Dionysius : atque hanc sententiam firmat ipse Livius infra, dum scribit anno sequenti Volscis bellum illatum, propterea quod auxilia comparaverant, quæ Latinis mitterent. Cujus injuriae ultionem statim executos esse Romanos post pugnam ad Regillum lacum longe verisimilius est, quam in quintum post annum rejecisse ; quod ex Livii narratione conficitur. Adde quod A. Postumius, tum quum a Livio memorantur creatus esse dictator, (supra c. 19.) nondum consul fuerat : quod repugnat legi de dictatore creando latae, ipso teste Livio, supra c. 18. At hoc anno consul est, ac proinde dictator legi potest. •

*• * Secundum] Post : ut sensus sit, quosdam esse consules, quibus quinam successerint definiri non possit. Possis legere secundum quos, sive quosnam : ut incertum sit quinam praecesserint, quinam secuti fuerint.

U. C. 259,
A. C. 493.
Mors Tar-
quinii.

Bellum cum
Volscis.

* Nimis lururiosa] Non satis mo-
derata.

* * Tribus una et viginti facta.] Addita, ut videtur, tribu Claudia. Vid. not.32, ad i. 43. et not. 92. ad. 16. supra. * Olim hic, quemadmodum et in epitome, legebatur una et triginta. Sed Dionysius l. vii. in judicio Coriolani, quod paulo post hæc tempora factum est, unam et viginti tantum tribus memorat. Et ex Livianæ historiæ variis locis, nempe vi. 5. vii. 15. viii. 17. ix. 20. x. 9. et Epit. 1. xix. discimus quatuordecim diversis temporibus tribus adjectas esse : ita ut, si nunc triginta et una forent, earum universarum

numerus ad quinque et quadraginta excessisset, quum tamen apud omnes constet quinque tantum et triginta tribus Romanas fuisse. Denique Sigonius in suis libris legisse se testatur, una et viginti : quod et nos reperimus in antiquissimo e nostris. Merito igitur ille hunc numerum reposuit.

Latinos ... ne ab legatis quidem violandis abstinuit.] Fecit ut Latini ne ab legatis quidem violandis se abstinerent.

* In ingenti gloria esse] Scripti quidam et Campanus, ignorant præpositionem.

« PoprzedniaDalej »