Obrazy na stronie
PDF

Kraków 1570 in fol. Dzieła Herburta nie zyskały sankcyi prawa, lecz miały powagę w sądach. • Paweł Sczeabicz. Ur. 1552 w Krakowie, nauki prawne pobierał w akad. krakow. poczem wysłany przez Firlejów, za granicą się kształcił. Wróciwszy otrzymał urząd syndyka miejskiego we Lwowie; przedstawiony przez Jana Zamojskiego Stefanowi Batoremu, mianowany sekret. król. r. 1582, urząd ten przez lat 25 piastował. Po śmierci żony złożył urząd, obrał sobie stan duchowny, został proboszczem sandomirskim i kanonikiem warszawskim. + 30 marca 1609 pochowany w Krakowie u OO. Dominikanów. Wydał dzieła: 1) Speculum Saaronum albo Prawa saskie y magdeburskie, porządkiem obiecadła z łacińskich i niemieckich exemplarzów zebrane a na polski język z pilnością i wiernie przełożone p. Pawła Szczerbicza natenczas syndyka lwowskiego. We Lwowie 1581 przedm. X. str. 536 in fol. ded. Jan. Zamojskiemu hetmanowi i kanclerz. wiel. kor. Poznań 1610. Warszawa 1646. 2) Jus municipale to jest prawo miejskie magdeburskie nowo z łacińskiego i niemieckiego na polski język z pilnością i wiernie przełożone przez etc. Lwów 1581 przedm. VIII str. 215 in fol. ded. Mikołajowi Firlejowi z Dąbrowice kaszt. bieckiemu. Dzieła ważne, owoc długich prac i mozołów. W r. 1588 należał do poprawy Statutu litewskiego. 3) Polityka pańska to jest nauka jako pan i każdy przełożony rządnie żyć i sprawować się ma: nie tylko Panom pożyteczna, ale i nie panom ucieszna, ksiąg 6. Nie dawno w łacińskim języku do nas przyniesiona, teraz na polski świeżo i pilnie przełożona przez Pawła Szczerbicza, króla JMci sekretarza w Krakowie r. 1595 w 4ce XVI str. 229 ded. Janowi Firlejowi z Dąbrowice. Toż samo dzieło wyszło r. 1608 pod tytułem Polityka pańska itd. do którego przydał tegoż Lipsiusza: Dyskurs o Kalumnii. Krak. w druk. And. Piotrkowczyka 1608 w 4ce. 4) Promptuarium Statutorum omnium et Constitutionum regni Poloniae per Paulum Sczerbic Secretarium S. R. M. conscriptum. Bruns

bergae Anno 1604 in fol. ded. i indexu XIV str. 357. Przypisane Janowi Zamojskiemu. Gosławski FaaNciszek mąż nader oświecony napisał i wydał dziełko pełnych rozsądnych uwag: O potrzebie poprawy sądów i obyczajów narodowych. W Poznaniu 1578 z przednową do króla Stefana. Teodoa RosALA ZAwAdzki, zebrał statuta i uchwały sejmowe do r. 1613; i na wzór Sczerbicza ułożył je w języku polskim i wydał w Krak. 1614 r. fol. pod tytulem Compendium, to jest krótkie zebranie wszystkich praw statutów i konstytucyi koronnych. Tegoż samego autora są następujące pisma. – Manuductorium ad jus Civile et Canonicum. Cracow. 1614 in 12mo. Memoriale processus Iudiclarii et Statutorum atque Constitutionum regni Poloniae etc. Kraków 1614 in 12o. Pismo to 4ech wydań się doczekało w Krakowie. zbiory ustaw szczególnych. Niektóre prowincye z składających dawną Polskę osobnemi rządziły się ustawami, wiele miast używało szczególnych praw, a nawet rozmaite zgromadzenia i cechy osobne miały przepisane prawa. Pomiędzy prawami prowincyonalnemi najważniejszym jest Statut Litewski który oprócz całéj Litwy miał powagę w województwach kijowskiém, bracławskiém i wołyńskiém, a nawet w saméj Koronie uważany był za prawo posiłkowe czyli pomocnicze. Pierwszy statut litewski był zebrany najwięcej z ustaw zwyczajowych i spisany przez Gastolda kanclerza z woli Zygmunta I w 1529 r. Cały ten statut na feudalnym systemacie oparty, składa się z 13 rozdziałów w każdym przedmiocie części, czyli artykuły, wszędzie prawie jedne z drugich wypływają i są w ścisłej między sobą zawisłości. Niepostrzegamy tu nieładu, jaki się w statucie wiślickim widzieć daje; ani więc statut wiślicki, ani późniejsze prawa polskie, które jako częściami stanowione zachowały wady ustaw wiślickich, ani prawa sąsiednich krajów niemogły być wzorem pierwszego statutu litewskiego lecz tylko rzymskie digesta, których podział na księgi i tytuły i podrobiona postać w statucie tym mocno się przebija. Wszakże wszystko zresztą kończy się na powierzchownem podobieństwie; bo zasad prawa rzymskiego statut ten nie przyjął. Gdy do Litwy nowo nadanemi przywilejami swobodniejszéj i prawami urządzonéj, wreszcie mało zaludnionéj, ze wszech stron, a szczególniej z Polski wielu osadników przybywało, z tych osadników rozrodzonych, nadanych ziemią i przywilejami powstał stan rycerski, któremu na sejmie wileńskim 1560 r. pozwolił król posłów na sejm wysyłać, i odtąd sejmy jak w Polsce składały się z króla, senatu i izby poselskiéj. Stan rycerski nie mógł znieść wielu feudalnych porządków i sądownictwa obciążonego opłatami, coraz więc mocniej domagano się odmiany praw. Za dozwoleniem przeto króla dodano do dawnego statutu wszystkie nowo uzyskane swobody i przywileje, niektóre prawa zmieniono, wiele nowych przydano. Takim sposobem powstał w r. 1564 drugi statut litewski, który podobnie jak pierwszy, nie uszedł wpływu prawa rzymskiego. Niektóre dawnego statutu przepisy okazały się w nowym rozszerzone prawami rzymskiemi, niektóre ustawy świeżo z praw rzymskich wyjęte, całkiem umieszczono. Wszakże Litwa doznając nagłych odmian politycznych, niedługo przy tym statucie zostawała, wkrótce na sejmie w Brześciu i Grodnie nowe spisywano prawa i nowe uzyskano przywileje, które Litwę całkiem z Polską zrównały. Po ostateczném w Lublinie zjednoczeniu, wynikła i okazała się potrzeba nowych odmian w prawodawstwie, do czego właśnie przed śmiercią Zygmunta Augusta poczyniono przygotowania. Nareszcie w r. 1588 za Zygmunta III ostatecznie statut litewski uzupełniony, zatwierdzenie władzy sejmowej uzyskał i pierwszy raz drukiem był ogłoszony w ruskim języku w Wilnie. Jestto jedyny pomnik piśmiennictwa Litwinów świadczący o głębszej nad wiek i oświatę, prawodawczej przenikliwości, który Litwinów uczynił narodem. We 26 lat wyszedł statut litewski w polskiém tłumaczeniu z napisem: Statut W. Xięstwa Litewskiego od Najjaśniejszego Hospodara króla Jego .Mości Zygmunta III na koronacyey w Krakowie r. 1588. wydany w Wilnie 1614. Drugi raz statut ten w polskim przekładzie wydany był w Wilnie 1619 a 3ci 1648. Mazowsze do roku 1526 to jest po śmierci ostatnich książąt Stanisława i Janusza będąc udzielném księstwem, lubo Polsce uległem, miało téż oddzielne swe prawa, które zebrane wraz z późniejszemi dodatkami za Zygmunta I drukiem ogłoszone zostały z tytułem: Statuta Ducatus Mazoviae quaecunque vel more antiquo, vel Ducum sanctionibus prolata publico, consensu approbata servantur. Opera M. Dni Petri Goriński in Ojrzanow haeredis, Palatini et vicegerentis Ducatus Mazoviae. Cracov. 1541 fol. Gdy w r. I576 Mazowsze przyjęło prawa koronne z ostrzeżeniem tylko niektórych wyłączeń, które król Stefan roku następnego w Malborgu zatwierdził Statut mazowiecki dawny wyszedł z powagi i używania. Prawo prowincyalne dla Prus królewskieh, ułożone przez Reinolda Heidensteina i Mikołaja Niewieścińskiego a na sejmie 1598 przyjęte znane powszechnie pod nazwą korrektury pruskiej, wyszło z druku pierwszy raz w języku łacińskim pod tytułem: Jus terrestre nobilitatis Prussiae correctum A. D. 1598. Thorunii 1599 in 4to, 2gie wyd. 1622 a w przekładzie polskim i niemieckim przez Daniela Petersona Gdańszczanina wyszło w Gdańsku 1625 r. Zbiory praw i przywilejów nadawanych Prusom dawniej przez mistrzów krzyżackich a później przez królów polskich są następujące: De Jure provinciali Terrarum, Majorumque Civitatum Prussiae. Cracov. 1574 in 4to. Wydawca Stan. Karnkowski bis. kujaw. dzieło to przypisał królowi Henrykowi Walezyuszowi. Jura municipalia terrarum Prusiae et leges ad eas terras privatim pertinentes. A. D. 1578 in 4to. Prusy książęce lenność korony polskiéj, miały oddzielną księgę praw: Jus provinciale ducatus Prussiae, publicatum 1620 in fol. Inmanty za króla Stefana na sejmie warszawskim w 1582 roku uzyskały prawa i przywileje, które wydano z tytułem: Constitutiones Livonicae etc. Cracoviae 1583, in 4to. Miasta polskie prawie wszystkie rządziły się prawami obcemi niemieckiego tworu z mocy lokacyi i przywilejów osadniczo-nadawczych. Prawa te były dwojakiej klassy, albo Saskie magdeburskiemi zwane, albo Chełmińskie, a nosiły ogólne imie prawa niemieckiego (jus Teutonicum) w rozróżnieniu od praw, zwyczajów i powinności polskich. Prawo saskie czyli magdeburskie, oznaczając całość imieniem części składa się z zwyczajów prowincyonalnych saskich staraniem Repkowa zebranych, z ustaw i wyroczni sądu miasta Magdeburga i z prawa sasko-lennego. Tworzyły się one powoli i nie od razu. A że zbiór Repkowa był z niemi zgodny, nabierały wspólnie i razem z nim jednakowej u nas i w innych krajach powagi. Najpierwszy spis autentyczny tych praw przez osady polskie tak miejskie jak i wiejskie z Niemiec przychodzące przyjmowanych, winniśmy Kazimierzowi Wielkiemu królowi polskiemu. Ustanawiając on w r. 1356 w Krakowie sądy wyższe osadnicze, dla przyjęcia i zniesienia szkodliwych dla kraju odwołań do Halli i Magdeburga zanoszonych, złożył w skarbcu miasta Krakowa księgi prawa magdeburskiego, wziąwszy onych kopie z samego źrzódła, Ten sam zbiór pomnożony i poprawny umieścił podług wszelkiego podobieństwa do prawdy Łaski w swoim statucie z woli Alexandra króla ułożonym, gdzie następujący ma tytuł, podział i układ: Libri duo juris Civilis Magdeburgensis et provincialis Savonici, cum tertio libri juris feudalis, quibus registrum anteponitur infra scriptum. Mikołaj JAskiea sekretarz senatu miasta Krakowa, porównawszy najdawniejsze rękopisma, z samego nawet Magdeburga zasięgane uporządkował na nowo prawa niemieckosaskie, był sam podobno dzieła tłumaczem lacińskim, przejrzał onegoż głosy, ułożył dokładny regestr i wydał pod tytułem: Juris provincialis, quod Speculum Saaronum vulgo nuncupatur libri tres etc. Cracow 1535. ADAM BUasyusz c. Bunski professor akademii krakow,

« PoprzedniaDalej »