Obrazy na stronie
PDF

juxta LXX, quod Galliarum Ecclesiæ inter omnes primum discesserint ab usu Romani Psalterii, sive veteris illius editionis Latinæ, quam Romæ positus Hieronymus magna ex parte correxerat. Hinc autem ad gloriam Ecclesiarum nostrarum cumulus accedit, non solum ex eo quod e duobus Psalterium perfectius retinuerint ; sed maxime quia usu psallendi in Gallicanis Ecclesiis celebratus est ab antiquo ævo liber ille Psalmorum, quem cum aliis libris canonicis publico tandem decreto probavit œcumenica synodus Tridentina. Quanta porro fuerit diligentia nostratum in de$cribendo hocce Psalterio

cum astericis et obelis, non aliunde testatum B

volumus, quam ex infinita copia codicum mss. qui cum talibus distinctionibus supersunt usque hodie in Gallicanis bibliothecis. In Italia non ita abundant, et perpauca apud suos invenisse se exemplaria fatetur doctus Carus præsbyter theologus, qui inchoatam nobis dedit editionem Psalterii Hieronymiani cum supra dictis obelorum et asteriscorum signis. Nos, præstantissimos id genus ac permultos codices mss. consecuti, supplenda curavimus quæ deesse videbantur in editione Romana Cari. At de his vide infra admonitionem nostram in utrumque Psalterium Romanum et Gallicanum. Galliarum Ecclesias summam auctoritatem tribuisse novæ ex Hebræo translationi, conjicere nobis licet ex illo usu, quem constanter retinebant in Psalterio juxta LXX Interpretes emendato posterioribus curis Hieronymi. Nam cur in toto non reciperent, quod in partibus tanto studio susceperant ? Hoc est, si exemplaria emendata ad Græcas interpretationes, quæ propius accedebant Hebræorum codicibus, magno studio nostrates susceperunt : quanta putamus voluntate adhæsisse eos Hebraicæ veritati, quanta jucunditate de fonte purissimo haustam aquam ebibisse ! Verum ne conjecturis tantum nostris astruamus opinionem de usu Hieronymianæ translationis apud Gallos, testis accedat idoneus Stephanus abbas Cisterciensis secundus, qui rem nostram plane conficiat. Is igitur verbo atque exemplo suo docet, veterem Latinam interpretationem neglectam fuisse apud nostrates, propter novam, quam Italæ ænulam objecerat Hieronymus. Nam descripta sacrorum Bibliorum exemplaria ad usum suae congregationis, cum aliquot locis redundantia ac parum consona Hieronymia

A nte versioni reperisset, illico offensus hujusmodi dissidiis, et collatione facta Latinorum cum Hebræis codicum, eradenda et oblitteranda voluit in suo Historiæ divinæ apographo quæcunque abesse dicebantur in fonte Hebraico, nec posita vidisset apud Hieronymum. Insignior est locus quam ut a nobis prætermittatur, aut ex eo lectori aliquid depereat. Totum proinde transcribam, quemadinodum nuper editus est a Domno Joanne Mabillonio ad calcem tom. IV operum sancti Bernardi col. xi et xii.

CENSURA STEPIIANI ABBATIS CISTERCIENSIS

[ocr errors]

II

Frafer Stephanus, Novi Monasterii abbas, et praesentibus et futuris servis Dei salutem, Hanc Historiam scribere disponentes, inter plurimos libros, quos de diversis Ecclesiis congregavimus, ut veraciorem sequeremur, in quemdam fere ab omnibus mulfum disso. manfem impegimus. Et quia illum pleniorem cæteris invenimus, /idem ei accommodantes, hanc Hisforiam, secundum quod in eodem libro invenimus, scripsimus. Qua digesta, mon modice de dissonamfia Hisforiarum furbafi sumus : quia hoc plena docet ratio, ut quod ab uno interprete, videlicet beafo Hieronymo, quem cæteris interpretibus omissis, mosfrafes jamjamque susceperant, de uno Hebraicæ veritatis fomfe translatum est, unum debeat sonare. Sunt famem quidam Veferis Tesfamenti libri, qui non de Hebraico, se ? de Chaldaico sermone ab eodem nostro inferfrete sunt translati : quia sic eos apud Judæos invenit, sicut ipsemet in Prologo super Daniele scribit, nosque illos sicut caeteros libros secundum ejus franslafionem suscepimus. Unde nos mu/fum de discordia mostrorum librorum, qttos ab uno inferprete suscepimus, admiranfes, Judæos quosdam in sua Scriptura peritos adivimus, ac diligenfissime lingua D Romana inquisivimus de omnibus illis Scripfurarum locis, in quibus il/ae partes et versus, quos in praedicfo nosfro excmplari invenicbamus, et jam in hoc opere mosfro inserebamus, quosque in aliis mulfis Historiis Lafimis inveniebamus. Qui suos libros plures coram nobis revo/venfes, et in /ocis i//is ubi eos rogabamus, Hebraicam sive Chaldaicam Scripturam Romanis verbis mobis cxponenfes, parfcs vcl versus, pro quibus turbabamur, minime repercrumf. Qua propfer Hebraicae afque Chaldaicae veritati, et multis libris

[ocr errors]

Latinis, qui illa mon habebant, sed per omnia A emendationis genere præmonitus non esset

duabus illis limguis concordabamt, credentes omnia illa super/lua prorsus abrasimus, velufi in multis hujus libri locis apparet, et præcipue in libris Regum, ubi major pars erroris inveniebatur. Nunc vero omnes, qui hoc volumem sumt lecturi, rogamus, quatenus nullo modo prædictas partes, vel versus superfluos huic operi amplius adjungant. Satis enim lucet im quibus locis erant, quia rasura pergameni eadem loca non celat. Interdicimus etiam auctoritate Dei et mostræ Congregationis, me quis humc librum, magno labore praeparatum, inhoneste tractare, vel ungula

ab ipso Hieronymo, qui sæpius inculcat Judæos esse interrogandos, et diversarum urbium magistros consulendos, si quid in sua nova de Hebræo translatione movere contingat. Ita laudabilem sanctorum virorum operam ac diligentiam temeritatis accusare non est veritus ille auctor, qui religionem Stephani pie potius venerari debuisset, quam in eum tam libere suam exercere facundiam. Quid enim peccavit Stephanus Cisterciensis in emaculandis sacris voluminibus errore librariorum interpolis, si Cassiodori regulas seculus sit ? Cassiodorus enim vir eruditissi

sua per scripturam vel marginem ejus ali- B mus, cum doceret libro de Institutione divi

quid notare præsumat. Luculentum adeo sancli viri testimonium mos ad alias probationes non sinit abire : diserte enim rem propositam explicavit, Gallos scilicet nostrates Latinam e fonte Hebraico editionem Hieronymi jamjamque suscepisse : cæteros vero omnes interpretes repudiasse. Galliarum igitur Ecclesiæ Hieronymum velut proprium interpretem suscipiebant, et qui ad Hebræorum codices adornatam noverant sancti Doctoris translationem, per omnia Hebraicae atque Chaldaicae veritati credentes, superfla quæque ex aliis interpretationibus

narum Litterarum cap. 15, Sub qua cautela relegi debeat cælestis auctoritas, ita conceptis verbi præcipit : Quibus possibile fuerit, Hebræam Scripturam, vel ejus doctores requirere non detrecfemt. Decet enim, ut unde ad mos venit salutaris translafio, inde iterum redeat decora correctio. Hinc liquet a nullo damnandam, sed laudendam potius ab omnibus abbatis Cisterciensis diligentiam, qua ad statutas ab ipso Hieronymo regulas, varios codicum suorum errores voluit emendari. Sed de his alio loco commodius.

Vl. Ecclesiam catholicam publico decreto

derivata in sacros codices Bibliorum imis C Hieronymianam Latinam translationem au

ceris obliterabant. Hinc tanta nobis copia exemplarium Canonis Hebraicæ veritatis, quæ in Bibliothecis Francorum adhuc supersunt. Quinque vel sex hujusmodi antiquissimos codices Hebræi Canonis, Latinitate donatos ab Hieronymo, suppeditarunt nobis ad præsentem editionem Gallicanæ Bibliothecæ : cum nec unicum exemplar inveniri potuerit in aliis regionibus, ubi tamen innumeri superesse dicuntur codices Latinæ Vulgatæ ; quæ quidem, etsi Hieronymum habebat auctorem multa tamen retinet admista de aliis editionibus, et hæc omnia tanquam superflua era

denda in codicibus Hieronymianæ translatio- D qua perpetuus tot sæculorum

nis procuravit Stephanus abbas Cisterciensis.

Cæterum non est hujus loci linguam et sermones critici cujusdam scriptoris retundere, qui utilibus veterum ac hodiernorum monachorum laboribus invidens, comparitionem criminis adornavit adversus abbatem Stephanum, quod Judæorum magistros adivisset, ut ex codicibus Hebræis judicium faceret, quænam retinenda essent in Latinis sacrorum Bibliorum exemplaribus, quænam vero castiganda vel amputanda. Quasi in eo

thenticam declarasse, hujusque usum sibi vindicare, consentiunt omnes vel mediocriter docti. Quanquam enim in vulgata sacrorum Bibliorum editione Latina aliquot integri libri retenti sint ex antiqua illa versione, quæ usu obtinebat ante Hieronymum : maxima tamen pars Veteris Testamenti pura puta est interpretatio quam e fontibus Hebræis nobis edidit eximius ille doctor. Huic igitur Hieronymianæ translationi, adjunctis Italæ partibus quibusdam, et in unum veluti corpus compacta utraque, effloruit Vulgatailla, quae munc omnimum versatur manibus, quamet comstans usus ad mos framsmisit. Ita ante nos scribebat auctor eruditi libri de Claris Interpretibus. Hoc ipsum docuit Sixtus V, pontifex

maximus. Præfatione præfixa Bibliis suis, ubi Vulgatæ editionis auctoritatem prædicans, de libris in ea contentis hunc in modum disse

ruit: Qui namque in ea libri comtimentur (ut

a majoribus nostris quasi per mamus nobis

traditum est) retenti sumt partim ex commu

mi et antiquissima quadam editione Latina,

quam sanctus Hieronymus Vulgatam editiogorius veferem translationem appellant, quam sanctus itidem Augustinus cæteris quae tunc plurimae in usu erant, etiam præferendam cem. suit, quod esset verborum tenacior cum perspicuifate senfentiæ : partim ex sancti Hieronymi translatione vel emendatione adsciti fuere, quibus idcirco quantus homor deferendus sit, is /acile intelligit, qui eorum interpretis dignifatem agnoscit, etc. Ut vero mentem summi pontificis habeat perspectam, adverte diligenter Canonem Hebraicæ veritatis, uno Psalterio excepto, totum reperiri in Vulgata I.atina cum duobus insuper Tobiæ et Judith voluminibus, de Chaldaico in Latinum conversis ab eodem Ecclesiæ catholicæ interprete maximo. Præterea habes in libros Psalmorum posteriorem emendationem Hieronymi, quam ipse edidit cum signis asteriscorum et obelorum, eam nempe, quam et nos restituimus in secunda parte hujus Divinæ Bibliothecae. Reliqui omnes libri Instrumenti Veteris retenti sunt ex illa antiqua Vulgata, quæ Communis vel Italica dicta perhibetur. Hi sunt liber Baruch, Sapientia, Ecclesiasticus, ac libri Machabæorum primus et secundus. Nonnullas etiam deprehendimus sententias ac versus integros e vituri illa editione in libros præcipue Regum, inque Proverbia Salomonis derivatos: quos quidem licet non admiserimus in nostra Canonis editione, eos tamen locis suis hoc obeli + signo marginali designavimus, ut ad illa signa lector intendus intelligat plus aliquid ibidem haberi in Vulgata, quam

mem, beatus Augustinus Italam, sanctus Gre- A habeatur in pura et non confusa Hieronymi

translatione Hebraica. Decretum itaque concilii Tridentini de editione et usu sacrorum Librorum, in sessione quarta promulgatum, ad Hieronymianam maxime spectat translationem ; quia maxima pars Veteris ac Novi Testamenti, prout Latine edita est in Vulgata hodierna, auctorem habet S. Hieronymum. Nihil enim officit auctoritati ejusdem interpretationis, quod cum illa partes aliquot Itala versionis pro authenticis habeantur in Ecclesia catholica, quæ in suos usus adhibet veterem Latinum interpretem, ubi silet Hieronymus, in Scripturis sacris interpretandis

B doctor ejus maximus. Nunc ergo decretum

[ocr errors]

subjiciamus, quo auctoritatem Hieronymianæ versionis sancitam dicimus in concilio Tridentino sess. 4: Insuper eadem sacrosamcta Synodus, considerans mom parum utilitatis accedere posse Ecclesiæ Dei, si ex omnibus Latinis editionibus, qvæ circumferentur sacrorum Librorum, quænam pro authemtica habenda sit, innotescat, stafui et declarat, ut haec ipsa vetus et vulgata editio, quae lomgo tot sæculorum usu in ipsa Ecclesia probata est in publicis lectionibus, disputationibus, praedicationibus et expositionibus, pro aufhentica habeatur : et ut memo illam rejicere quovis praetextu audeat vel præsumat. Hac sanctione Ecclesiæ catholicæ consignata auctoritas translationis Hieronymianæ, piorum omnium ita animos incessit, ut eidem commendandæ longiorem probationem frustra postularemus.

PROLEGOMENON III.

De Canone Hebraicæ veritatis et Scholiis ejusdem marginalibus.

I. Quid Canom Hebraicæ veritatis. II. Hujus Camomis saepius memimit ipse Hieronymus. III. Hebraicam vgritatem Græci ac Latini Patres agnoscunt. IV. De singulis partibus, sive ordinibus, ejusdem Canonis, V. Danielis et Estheris additamenfa recepta cum signis obelorum in transÄ, Hieronymi. VI. Quismam fuerit auctor marginalium scholiorum Canonis, et quænam sit hujusmodi adnotationum utilitas ac præstantia.

Canonis Hebraicæ veritatis nomine intelli- D est catalogus Scripturarum divinarum quæ

genda veniunt instrumenti Veteris volumina viginti duo, quæ canonica habentur tam apud Judæos quam apud Christianos ; quæque in Latinum eloquium ab Hieronymo fuere conversa juxta fidem Hebræorum fontium, ac demum in unum veluti corpus compacta, servato librorum ordine triplici, prout in codicibus Hebræorum res positæ inveniebantur tempore sancti Hieronymi. Canon igitur

Canonicæ appellantur, eo quod in canonem sunt receptæ, supremumque obtinuerint culmen auctoritatis, non modo ad mores sancte informandos, sed ad comprobanda etiam quælibet ecclesiastica dogmata. Hanc vero Canonis sacri notionem mutuati sumus e libro secundo Apologiæ Hieronymi adversus Rufinum, deque Præfatione ejusdem sancti Doctoris in libros Salomonis. Nam Galeati

prologi, ubi Hebræorum explicavit Canonem, A ræ, quæ mom sumt Canonicæ, sed dicuntur Ec

his verbis recordatur in fine posterioris Apologiæ : In libris quoque Samuelis et Malachim, quos mos Regnorum quafuor nomimamus, post catalogum divinæ Scripturæ, hæc imfuli, etc. Hinc videas. Canonem sacrorum Bibliorum Veteris Testamenti Hieronymum hoc loco appellasse Catalogum divinæ Scripturæ. Id autem descriminis posuit inter Scripturas canonicas et non canonicas, quod istæ legerentur tantum in ecclesia ad ædificationem plebis ; canonicæ vero ad fidei dogmata insuper confirmanda ; Sicut ergo Judith, inquit præfatione jam laudata in libros Salomonis, et Tobiæ, et Machabæorum libros legit quidem Ecclesia, sed eos inter canonicas Scripturas non recipit : sic et hæc duo volumina (Ecclesiast. et Sapient.) legat ad ædificationem plebis, mom ad auctoritafew, ecclesiasticorum dogmafum confirmandam. Hieronymo in hac Scripturarum parte consentit Rufinus, cum et ipse in suo symbolo diserte docet, non alia volumina pro Canonicis fuisse habita suo tempore præter illa quæ recensentur in prologo Hieronymi Galeato. Ad Catalogum namque librorum Veteris et Novi Testamenti ista subjungit: Hæc sumt quæ Patres infra Canonem comcluserunt, et ex quibus fidei nostræ assertationes constare voluerumf. Sciendum famem est, quod et alii libri sunt, qui mom sunt camomici, sed ecclesiastici a majoribus appellafi sunt, id est Sapientia, quæ dicitur Salomonis et alia Sapientia, quæ dicitur filii Sirach, qui liber apud Latinos hoc ipso generali vocabulo Ecclesiasticus appellatur, quo vocabulo mom auctor libelli, sed Scripturæ qualitas cognominata est. Ejusdem vero ordimis libellis est 1 obiae, et Judith, et Machabæorum libri. Post ætatem Hieronymi ac Rufini non statim in canonem sacrorum Bibliorum susceptos fuisse libros illos, qui ecclesias

fici dicti sunt, fidem nobis facit exemplar D Pro nomine isto, Ecclesiasfes,

manuscriptum, quod, licet vetustissimum appareat, quadringentis tamen annis ad minus post obitum Ruffini fuisse inscriptum, nemo inficiatur. Hic itaque codex Bibliorum mamuscriptus, notatus num. 15 in nostra SanGermanensi bibliotheca, hæc attexuit ]ibro Estheris : Finit Esther. Deo grafias, Amen. Hucusque completum est Vefus Testamentum, id est omnes camomicæ Scriptunae, quas framstulit Hieronymus presbyter de Hebraica verifate in Latinum sermonem. Caeterae vero Scriptu

B pti parem cum cæteris

clesiasticae, istae sunf, id est liber Judith, Tobias, libri Machabæorum duo, Sapientia quæ dicifur Salomonis, et liber Jesu filii. Sirach, et liber Pastoris. Nonnulla prætermitto, quæ videri possunt ad finem columnæ 1152 hujus editionis. Quam igitur habuerint in Ecclesia auctoritatis dignitatem Scripturæ canonicæ, plane liquet ex supra memoratis, et illæ sunt, quibus constat Canon Hebraicæ veritatis, in quo nunquam fuerunt libri, vel Apocryphi, vel Ecclesiastici appellati apud antiquos Patres. Hodie nullo auctoritatis discrimine in Canonem Ecclesiasticum recemerentur venerationem apud omnes vere pios, qui concilii Tridentini decreto (sess. 4) de canonicis Scripturis adhærere gloriantur. Canonis porro Hebraicæ veritatis meminit Cassiodorus, de lnstitutione divinarum litterarum capite duodecimo, ubi ipsum vocat divisionem Scripturæ divinæ secundum Hieronymum : Aucforitas divina, inquit, secumdum sanctum Hieronymum in Testamenta duo ita dividitur, id est im Vefus et Novum ; in legem, id est Genesim, Exodum, Leviticum, Numerorum, Deuteronomium ; in prophetas, qui sunt Jesu Nave, Judicum, Ruth,

C Samuel, Malachim, Isaias, Jeremias, Exechiel,

libri duodecim Prophetarum. In Hagiografhos, qui sunt Job, David, Salomonis Proverbia, Ecclesiastes, Camficum canticorum, Damiel, Verba dierum, id est Paralipomemom, Esdras Esther. Hæc ex prologo Hieronymi Galeato afferebat Cassiodorus : sed vitiosa est prorsus illa divisio, tam in editis, quam in manuscriptis libris : 1° quidem omissa ubique voce Malachim post verbum Samuel. 2° Manuscripti codices non pauci prætermiserunt Daniel, alii cum editis annumerant majoribus prophetis post Ezerhielem, servato ordine vulgato Bibliorum sacrorum. 3° posuerunt Ecclesiasticum, qui non est Salomonis, sed liber Jesu filii Sirach ; quique in Canonem nusquam admissus est ab Hieronymo. 4° Denique aliquot manuscripta exemplaria adjiciunt librum Judith post volumen Estheris; cum tamen Judithæ liber e numero canonicarum Scripturarum segregatus sit in multis locis apud Hieronymum. Neque tamen negligentiæ vel inscientiæ accusandus est Garetius noster, qui in ultima Cassiodori operum editione hos non emendavit codicum, seu edipe, sicut et alii, qui edendis SS. Patrum lucubrationibus navant operam, id quod in melioris notæ libris, manu optima et vetustissima exaratis habebatur, bona fide retulit, nec sui credidit esse officii et muneris ea corrigere, quæ in tam venerandæ antiquitatis codicibus constanter legebantur. At nulli omnino ingratum aut injucundum fore arbitramur, si pro suscepto a nobis Canonis Hebraici explicandi munere observemus hos omnes lapsus et errores posse ab iis facile corrigi, qui sacra divinarum litterarum eruditione imbuti, eos tentaverint hac sacrati fontis unda eluere atque abstergere. Eumdem Hebræorum Canonem repræsentat Isidorus Hispalensis, Originum lib. vi, cap. 1, quem integrum hoc loco transcriberemus, nisi infra editus esset cum principio Scripturarum Galeato, seu Præfatione in libros Regum. Notandum tamen nonnulla verba Hebraica aliter legi apud Isidorum, quam legantur apud Hieronymum : quia editores Isidori morem hodiernum grammaticorum Hebræorum sæpius imitantur, imperitia quoque vel ipsorum, vel librariorum, voces quædam mendosiores occurrunt, ut est illud : Quidam autem Ruth et Rimofh, quod Latine dicitur lamenlatio Jeremiæ, Hagiographis adjiciunt. Quisquis vocem Rimofh barbaram posuit pro Kinoth, sive Cinoth, quæ lamentationes significat, eum linguæ Hebraicæ imperitissimum fuisse oportet. Sic fieri amat inter illos, qui scriptorum veterum opera restituere præsumunt absque sufficienti notitia multarum rerum, quas pertractant. II. Canonem Hebraicæ veritatis conceptis verbis appellat ipse Hieronymus libros Veteris Testamenti Latine a se redditos: quod si secus fuisset, hoc nomine nequaquam a nobis fuisset insignita prima pars hujus divinæ bibliothecæ. Verum hanc nomenclaturam edocti a sancto doctore, inepte ageremus alienum ac ementitum titulum apponentes Hebraicæ translationi Veteris Instrumenti. Celebrior et explicatior locus hujusce nominationis legitur epistola 28, ad Lucinium ; de quo ne minima particula nobis excidat, integrum affero ad laudem præcipue Hebraicorum voluminum, in quorum auctoritatem debacchatus est hujns temporis quidam fabularum AEgyptiacarum propugnator. Sed nunc audiat Hieronymum juxta datam sibi sapientiam ita Lucinio respondentem : Canonem Hebraicæ

torum, seu manuscriptorum errores. Is quip- A veritatis, excepfo Octateucho, quem munc in

[ocr errors]
[ocr errors]

manibus habeo, pueris tuis et notariis dedi scribendum. Septuaginta inferpretationem et fe habcre non dubito, et anfe annos plurimos diligenfissime emendatum, studiosis fradidi. Novum Testamentum Græcæ reddidi auctoritati. Ut enim veterum librorum fides de Hebræis voluminibus examinanda est : ita novo, um Græci sermonis normam desiderat. Non poterat beatus Hieronymus clarius aut brevius declarare quidquid in Divina Bibliotheca nobis præstitit. Priorem enim partem apertissime demonstrat, cum ait, Canonem Hebraicae veritatis, excepto Ocfafeucho, quem nunc in manibus habeo, pueris fuis et notariis dedi scribendum ; alteram autem in his verbis, Septuaginta interpretationem et te habere non

dubito, et ante ammos plurimos diligentissime emendatum sfitdiosis tradidi. Tertiam denique partein Divinæ Bibliothecæ indicat dicens,

Novum Testamentum Graecae reddidi auctorifafi. Quid plura? ut innotescat quibus fundamentis suas Bibliorum sacrorum interpretationes suffultas esse voluerit, apte concluseque subjungit, Ut enim veterum librorum fides

de Hebræis voluminibus examinanda est : ita

movorum Graeci sermonis mormam desiderat.

Quæ definitio emendationis Scripturarum

tantam in Ecclesia obtinuit auctoritatem,

ut ex præscripto Hieronymi jus canonicum

in Decreto Gratiani eamdem castigationis normam sequendam esse decernat. Canonem

igitur IIebraicæ veritatis scribendum dedit Hieronymus pueris sex et notariis Lucinii, in

quo laudans præcipue fervorem ac studium

Scripturarum, ita ad Theodoram scribit epist.

29 : Nec patriæ suæ largitate confenfus, misit Jerosolymarum et Alexandrinae Ecclesiae tam

tum auri, quantum multorum possit inopiæ

subveniri. Quod cum multi miremtur, et praedicent, ego in illo magis laudabo fervorem

et studium Scripturarum. Quo ille deside

rio opuscula nostra flagitavit, et missis sex motariis, quia in hac provincia Latini sermonis scriptorumque penuria est, de

scribi sibi fecit quæcumque ab adolescentia usque in praesens tempus dictavimus ? Circa annum Christi 394 illa scribebat Hieronymus, cum Octateuchum adhuc haberet in manibus interpretatione donandum tempore opportuno. Quisnam vero fuerit ille Octateuchus, satis liquet ex Præfatione in librum Josue, ubi dicit, finito tandem Mosis Pentateucho, ad libi os /osue, Judicum, Ruth et Esther mitten

« PoprzedniaDalej »