Obrazy na stronie
PDF

hoc modo su- Kfcnorans {ibid

Psalmo xxvii juxla Hebraeos, periora verba a nobis edita leguntur:

Dominus lux mea, et salutare meum,

quem timebo? Dominus fortitudo vites теге, quem.for

midabo? Cum appropinquarent mihi maligni,

ut comederent camera meara: Ilostes mei et inimici mei,

ipai impegerunt et ceciderunt. Si stetorint adversusme caslra,

Non timebil cor meum.

Lectionem itaque, quem formidabo ? sequuntur quatuor versus usque ad illud. Si steterint, etc. Hoc minime assecuti Lovanienses theologi putarunl designatam esse in Specnlo S. Augustini distinetionem versiculorum, quae in Vulgata Latina hodierno usa recepta est : unde tertium versum psalmi xxvi vel xxvii apud Hebrœos, eodem ordine ia exempiaribus Augustini scriptum esse arbitran, posuerunt, Et post, tertius versus: Si stetcrint, etc., cum non tertius versus esset apud veteres Patres, sed potius septimus numeraretur, uti fidera faciunt Canonis Hebraicae verilatis libri mss. Porro in nova editione Specnli duo priores versus ejusdem psalmi nullum debent habere punctum interrogando quia manifestissime apparet sensuin hujus Scriptures non esse interrogantis, sed aitirmantis prophelae, quod Dominus sua sit f¡ pt0s retinet lux, et fortitudo vitae ipsius, quern timere se beiensis ante dicit. Principium quoque psalmi perturbatum est in Speculo, ubi voces istee, Lux mea, praecedunt vocem, Dominus. Nee eolum in sententiis emendandum est Speculum e Canone Hebraicae veritatis; sed in numeris eliam versuum ab Augustino designatis. Pessime quidem psal. xxxni post versum decirnum quintum legebatur in editis, Et post, quartus versus, quod ad fidem mss. codicum ila mutat nova editio : Et post, septem versus. At, ut verum fatear, superest adhuc lectio paululum deprávate: sex enim, non septem

5) : sex namque versus decurrunt cum suis litteris alphabeti Hebraic!, id est, gimel, daleth, he, vav, zain, hcith, nee a quocunque scriptore pauciores numeran possunt. Hie igitur loci castiganda est nova nostra editio operum sancti Angustini, cujus Speculum qui exegerit ad Canonem editum Hebraica) veritatis, sexcento deprehendet, quae adhuc emendatione indigeant. Nos vero ire pergamus ad ea quae sunt praesentis instituti.

Post Augustinum, qui unus pro omnibus esse poterat ad probationem proposito) assertions nostra; numero tertio, absque injuria В non reticeremus de insigni audilore Hieronymi Philippo; hie namque coaetaneus scriptor pracipuos suo praeceptori honores addidit, cum suis in Jobum Commentariis versionem Ilieronymianam ex Hebraeo solam edisserehat. Ne quis vero in dubium revocet Commentarios Philippi, propter idem opus quod nomine Bedae editum circumfertur, meminerit Gcnnadium in Catalogo Virorum Illuslrium ista de Philippo litteris ac memorise tradidisse: Philippus presbyter, optimus auditor Hieronymi, Comment'a tus in Job edidit sermone simplici libros, etc. Genuinos illos Philippi Commentarios ex parte descricodex monasterii nostri Cornongentos annos in membranis robustissimis sive densissimis exaratus, qui in bibliotheca San-Germanensi habet numericam notam 660. Totus libri Job sacer contextus in hoc exemplari scriptus est litteris uncialibus: interlineares vero Philippi Commentera Longobardicie characteribus sunt adjecti : quibus, ni fallor, satis explorata nobis est aetas ms. rodicis. Eadem manu, eisdemque characteribus Longobardicis isthsec scripta leguntur in fine Commentariorum : Hxc interprctatio excerpt a est de expositione Philippi. In hie igitur excerptis et

versus sunt ab illo versu, quxre pacem, et D Epitome expositionis Philippi presbyteri in

persequerc earn {Psal. хххш, 15), ad istum usque, juxta est Dominus contritis corde (ibid. i9). Quamobrem in Speculo legi necesse est: Et post, sex versus. Nulla autem cum fuerit ambiguitas in distinction!) versuum psalmi cxi, qui singulos suos versus joxta numerum Hebraicarum litterarum partitos retiñere debet, miror quomodo in opere Speculi numerantur soluinmodo quinqué versus ab islis verbis, volet nimis {Psal. cxi, 1) usque ad ilia, Bonus vir démens et

Patbol. XXVIII.

Job, purus Quit totus sacer textus absque illis additamenlis, quae in editis 1 i bris sub nomine Hieronymi frequenter oecurrunt. Duo sunt, verbi gratia, additamenta Job capite i, 21 et 22, nempe, sicut Domino placuit, it a factum est, et con sequen 1er, labiis suis. Qua) omnia superflua esse et addititia, perspicua demonstralur ex Commentariis mss. Philippi presbyteri, ut ex scholiis nostris infra positis col. 799. Pranterea insigne illud additamentum, Animx enim esurienti etiam

amara dulcía esse videntur, quod in editis apud Hieronymum Commentariis legitur capite vi, vers. 6 Jobi, non apparet apud Philippum Hieronymi optimum auditorem. Unde colligas Hieronymi coœtaneum scriptorem non aliam in suis opusculis translationem Latinam sibi proposuisse exponendam, nisi Hieronymianam illam novam, quam superius dicebamus in Speculo S. Augustini conservatam. Praeter integrum Jobi textum, mullas Scripturarum sententias ac prophetarum sermones récitât Philippusjuxta editionem novam sui magistri, ut est illud comma omissum a LXX Translatoribus in fine capituli п Isaiœ prophetœ : Quiescile ab homme cujus Spiritus in naribus ejus est: quia excelsus reputatus est ipse [Isa. и, 22). Нас senlentia utitur Philippus in editis omnibus Commentariis, cum de Christo interpretatur ilia verba Job cap. xxvn, 3: Quia donee superest halitus in me, et Spiritus Dei in naribus meis. Plura congerere in promptu erat ex Procopio etiam Gazaeo; sed longitudinem fugio in re salis superque demónstrala.

IV. Dixi in Ecclesia Romana reeeptam fuisse tempore Gregorii. Magni utramque Scripturarum editionem, et velerem, et novam Hieronymianam. Nam licet omnes Ecclesiae Christi primas partes tribuerent illi translation!, quam de fontibus Uebraicis derivatam noverant, propter antiquitatem tarnen Vulgatae НаНсаз versionis, noluerunt prorsus Studium ab eadem abjicere, caule pedetentim omnia facientes, ut quod senescebat, suapte ad interitum veniret. Usum autem ulriusque Latinee interpretations doeuit nos ipse Gregorius Magnus epístola dedicatoria, si ve prœfatione Moralium expositionum in Job ; ait enim ad finem: Novam vero translationcm dissero, sed ut comprobationis causa exigit, nunc novam, nunc veterem per testimonia assume : ut quia sedes apostólica (cui auctorc Deo prxsideó) utraque utitur, met quoqite labor studii ex utraque fulciatur. Pro textu habebat novam, id est Hieronymi, translalionem, ad cujus tantum comprobationem vetus alia ab со usurpabatur. Quantum vero auctoritatis atlribueret Hioronymianae super Italam, aperte declaravit lib. xx Moralium, cap. 23, ubi exposilione sua hunc Jobi locum illustrât: Mutatus es mihi in crudelcm, et in duritia manus tux adversaris mihi (job xxx, 21). Longe, inquit, ab hac senientia ve

A. tusta translatio dissonat, quia quod tu hac de Deo dicitur, hoc in illa de adversariis et persecutoribus memoratur. Sed tarnen quia hmc nova translatio ex Hcbrxo nobis Arabicoque eloquio cuneta vérins transfudisse perhibetur, credendum est quidquid in ea dicitur : et oportet ut verba Ulitis nostra expositio subtiliter rimetur. Ait ergo: Mutatus es, etc. Ha Magnus ille Gregorius, Ecclesiae catholicae lumen, summorumque pontificum decus et exemplar. Quem si fuissem aliquoties imilatus in laude Hieronymianam translations, dicendo earn nobis verius cuneta transfudisse, ac credendum quidquid in ea legitur

В scriptum: Deus bone! quanlos sustinuissem impetus et furores sciolorum hujus temporis, qui me temeritaüs insimulare alieubi ausi sunt, quod dixissem Ecclesiam Romanam nunquam discessisse a Vulgata Latina, in rebus etiam chronologicis. Sed apage a nobis hujusmodi scriptores, qui Iberias naenias libris authenticis prseferunt, nee judicium Ecclesiae Dei suorumve pontificum nobiscum conseetantnr.

Matrem omnium Ecclesiarum, cui, auclorc Deo, prœsedit Gregorius, caeterae omnes Latinae seculae sunt, novam ex Hebraeo editionem Sci'ipturarum suseipientes, eo quod in

C ter omnes longe praeslaret. Clariorem esse in verbis, ас veraciorem in sententiis, nullus antiquorum negare visus est: unde legimus apud Isidorum Hispalensem lib. i de Offic. Eccl. cap. 12 : De Hebrxo autem in Latinum cloquium tantummodo Hieronymus presbyter sacras Scripturas convertit: cujus editione generaliter omnes Ecclesix usqucquaque utuntur, pro eo quod veracior sit in sententiis, et clarior in verbis. Cum talis fuerit interpretalio Hieronymi, ut definitive pronuntiat Isidorus, mirum quid est, si veterem obscuriorem in verbis, in sententiis non adeo veracem omnes Ecclesiae repudiarint ? De usu

D itaque Hieronymianae translations recepto apud omnes Ecclesias, adeo constans est Gregorii ac lsidori testificatio, ut frustra, quod Ilalos ac Hispanos spectat, idipsum aliorum scriptorum sententiis affirmaremus. Ad nostrates igitur properandum est, quia fidem etiam Gallorum postulat articulus sequens.

V. Gallicani Psalterii nomen tulit Psalmorum liber ab Hieronymo Herum emendatue, editusque cum obelis et asteriscis: hoc vero nomine appellate est posterior illa edilio

juxta LXX, quod Galliarum Ecclesi« inter A nœ version! repe.isset, illico offensus huius

omnes primum discesserint ab usu Romani
Psalterii, sive veteris illius editionis Latinee,
quam Romœ positus Hieronymus magna ex
parte correxerat. Hinc autem ad gloriam Ec-
clesiarum nostrarum cumulus accedit, non
solum ex eo quod e duobus Psalterium per-
feclius retinuerint ; sed maxime quia usu
psallendi in Gallicanis Ecclesiis celebratus
est ab antique œvo liber ille Psalmorum,
quem cum aliis libris canonicis publico tan-
dem decreto probavit cecumenica synodus
Tridentina. Quanta porro fuerit diligentia
nostralum in describendo hocce Psalterio
cam astericis et obelis, non aliunde testatum R
volumns, quam ex infinita copia codicum
mss. qui cum talibus distinctionibus super-
sunt usque hodie in Gallicanis bibliothecis.
In Italia non ita abundant, et perpauca apud
suos invenisse se exemplaria fatelur doctus
Carus praesbyter theologus, qui inchoatam
nobis dedil editionem Psalterii Hieronymiani
cum supra dictis obelorum et asteriscorum
signis. Nos, preestantissimos id genus ac per-
multos codices mss. consecuti, supplenda cu-
ravimus qua déesse videbanlur in editione
Romana Cari. At de his vide infra admoni-
tionem nostram in utrumque Psalterium Ro-
manum et Gallicanum

modi dissidiis, et collatione facta Lalinorum
cum Hebraeis codicum, eradenda et oblille-
randa voluit in suo Historia divinaj apogra-
pho queecunque abesse dicebantur in fonte
Hebraico, nee posila vidisset apud Hierony-
mum. Insignior est locus quam ut a nobis
prœlermitlatur, aut ex eo lectori aliquid de-
pereat. Totum proinde transcribam, quemad-
modum nuper editus est a Domno Joanne
Mabillonio ad calcem torn. IV operum sancti
Bernardi col. xi et xii.

CENSURA STEPIIANI ABBAT1S CISTERCIENSI8 II
DB ALIQUOT LOCIS B1BLI0RUM.

Galliarum Ecclesias summam auctoritatem tribuisse novœ ex Hebraeo translationi, conjicere nobis licet ex illo usu, quem consianter retinebant in Psalterio juxta LXX Interpretes emendato posterioribus curis Hieronymi. Nam cur in toto non reciperent, quod in partibus tanto studio susceperant? Hoc est, si exemplaria emendata ad Graecas interpretationes, quae propius accedebant Hebraeorum codicibus, magno studio nostrates susceperunt: quanta putamus volúntate adbaesisse eos Hebraica? veritati, quanta jucunditate de fonte purissimo haustam aquam

Crater Stephanas, Novi Monasterii abbas, et prœscniibus el futuris servis Dei sahitem, Hanc Historiam scribere disponentes, inter plurimos libros, quos de diversis Ecclesiis congregavimus, ut véraciorem seqneremur, tn quemdam fere ab omnibus multum dissonantem impegimus. Et quia ilium pleniorem ccetdris invenimus, /idem ei accommodantes, hanc Historiam, secundum quod in eodem libro invenimus, scripsimus. Qua digesta, non modice de dissonantia Historiarum turban sumus: quia hoc plena docet ratio, ut quod ab uno interprete, videlicet beato HieC ronymo, quern cxteris interprciibus omissis,

nostrates ¡amjamque susceperant, de uno Hebraica veritatis fonte translatum est, unum debeat sonare. Sunt tarnen quidam Veteris Testmnenti libri, qui non de Hebraico, sed de Chaldaico sermone ab eodem nosiro interprete sunt translati: quia sic eos apud Judœos invenit, sicut ipsemet in Prologo super Daniele scribit, nosque illos sicut exteros libros secundum ejus translationem suscepimus. Unde nos multum de discordia noslrorum hbrorum, quos ab uno interprete suscepimus, admirantes, Judccos quosdam in sua Scripta ra peritos adivimus, ас diligentissime lingua

[ocr errors]

stris astruamus opinionem de usu Hieronymianae translationis apud Gallos, testis accédât idoneus Stephanus abbas Cisterciensis secundus, qui rem nostram plane conficiat. Is igitur verbo atque exemplo suo docet, velerem Latinam interpretationem negleclam fuisse apud nostrates, propter novam, quam Italae ;cmulam objecerat Hieronymus. Nam descripta sacrorum Bibliorum exemplaria ad usum suae congregations, cum aliquot locis redundantia ac parum consona Hieronymia

pturarum locis, in quibus illx partes (t versus, quos in prxdicto nosiro excmplari inveniebamus, et jam in hoc opere nosiro inserebamus, quosque in aliis mullis Historiis Latinis inveniebamus. Qui suos libros plures coram nobis revolventes, et in locis Ulis ubi eos rogabamus, Hebraicam she Chaldaicam Scripturam Romanis verbis nobis exponentes, partes vel versus, pro quibus iurbabamur, minime repercrunt. Qua propter Hcbraiex atque Chaldaicx veritati, et mullis libris

Latinis, qui illa non habebant, sed per omnia A emendalionis genere prœmonitus non eeset

duabus Ulis Unguis concordabant, credentes omnia illa superfina prorsus abrasimus, veluti in multis hujus libri locis apparet, et prxcipue in libris Regum, tibi major pars erroris inveniebatur. Nunc vero omncs, qui hoc volumen sunt lecturi, rogamus, qnatenus nullo modo prxdictas partes, vel versus superflues huic operi amplius adjungant. Satis enim lucet in quibus locis étant, quia rasura pergameni eadem loca non celat. Interdicimus etiam auctoritate Dei et nostras Congregations, ne quis hune librum, magno labore prxparatum, inhoneste tractare, vel úngula

ab ipso Ilieronymo, qui sícpius inculcat Judfieos esse interrogandos, et diversaruin urbium magislros consulendos, si quid in sua nova de Hebraeo translalione movere conlingat. Ha laudabilem sanctorum virorum operant ас dUigenliam temerilalis accusare non est veritus ille auctor, qui religionem StepLani pie polius venerari debuisset, quam in eum tarn libere suam exercere facundiam. Quid enim peccavit Stephanus Cisterciensis in emaculandis sacris voluminibus errore librariorum inlerpolis, si Cassiodori regulas seculus sit? Cassiodorus enim vir erudilissi

sua per scripturam vel margincm ejus ali- В mus, cum doceret libro de Institulione divi

quid notare prxsumat.

Luculentum adeo sancti viri testimonium nos ad alias probationes non sinit abire : diserte enim rem propositam explicavit, Gallos scilicet nostrates Latinam e fonte Hebraico editionem Hieronymi jamjamque suscepisse: exteros vero omnes interpretes répudiasse. Galliarum igitur Ecclesiae Hieronymum velut proprium interpretem suscipiebant, et qui ad Hebraeorum codices adurnatam noverant sancti Docloris translationem, per omnia Hebraicx atque Chaldaicx veritati credentes, superna quaeque ex aliis interpretationibus

narum Litterarum cap. 15, Sub qua cautela rclegi debeat ccelestis auetoriias, ita coneeptis verbi preeeipit: Quibus possibile fuer it, Hebrxam Scripturam, vel ejus doctores requirere non dctrcctent. Decet enim, ut unde ad nos venit salutaris translatio, inde Herum redeat decora correctio. Hinc liquet a nullo damnandam, sed laudendam potius ab omnibus abbalis Cisterciensis diligentiam, qua ad statutas ab ipso Hieronymo regulas, varios codicum suorum errores voluit emendari. Sed de bis alio loco commodius. VI. Ecclesiam catbolicam publico decreto

derívala in sacros codices Bibliorum imis С Hieronymianam Latinam translationem au

ceris obliterabanl. Hinc tanta nobis copia exemplarium Canonis Hebraic;« veritatis, quae in Bibliolhecis Francorum adhuc supersunt. Quinqué vel sex hujusmodi antiquissimos codices Hebrœi Canonis, Lalinitate donatos ab Hieronymo, suppeditarunt nobis ad praesentem editionem Gallicans Bibliothecœ: cum nee unicum exemplar iuvenil i potuerit in aliis regionibus, ubi lamen inuumeri superesse dieuntur codices Lalinœ Vulgatœ; quœ quidem, etsi Hieronymum babebat auclorem multa tarnen retinet admisla de aliis editionibus, et baec omnia tanquam euperflua era

tbenlicam déclarasse, bnjusque usum sibi viutiicare, consentiunt omnes vel mediocriter docli. Quanquam enim in vulgata sacrorum Bibliorum editione Latina aliquot integri libri relenli sint ex anliqua illa versione, qu33 usu obtinebat ante Hieronymum: maxima lamen pars Veteris Testamenti pura puta est interpretado quam e fontibus Hebrœis nobis edidil eximius ille doctor. Huic igitur Hieronymianae translationi, adjunctis Italx partibus quibusdam, et in unum veluti corpus compacta utraque, effloruii Vul gatailla, qux nunc omninum versatur manibus, quam

denda in codicibus Hieronymianas trauslatio- D qua perpetuus tot sœculorum et constans пет, beatus Augustinus ItaJam, sanctus Gre- A habeatur in pura et non confusa Hieronymi gorius veterem translationcm appellant, quam sanctus it idem Augustinus cœteris qux tunc plurimx in usu erant, etiam prxferendam ccn suit, quod esset verhorum tenacior cum perspicuitate sententix : partim ex sancti Hieronymi translatione vel emendatione adsciti fuere, quibus idcirco quanlus honor deferendus sit, is facile intelJigii, qui eorum interpretis dignitatem agnoscit, etc. Ut vero mentem summi pontiGcis habeat per?pectam, adverte diligenter Canonem Hebraicas veritatis, uno Psalterio excepto, totura reperiri in Vulgata Latina cum duobus insuper Tobise et Judith volumi

nis procuravit Slephanus abbas Cisterciensis. Caeterum non est hujus loci linguam et sermones crilici cujusdam scriptoris retundere, qui utilibus veterum ac hodiernorum monachorum laboribus invidens, comparilionem criminis adornavit adversus abbatem Stephanum, quod Judœorum magislros adivissel, ut ex codicibus Hebrœis judicium faceret, quaenam retinencia esseul ia Laliuis sacrorum Bibliorum exemplaribus, quœnam vero castiganda vel amputanda. Quasi in eo

usus ad nos transmisit. Ita ante nos senbebat auctor erudili libri de Claris lnlerpretibus. Hoc ipsum docuit Sixtus V, pontifex maximus. Prœfatione piaelixa Bibliis suis, ubi Vulgatae editionis aucloritatem prœdicans, de libris in ea contenue hune in inodum disseruil: Qui namque in ea libri continentur {ut a majoribus nostris quasi per manus nobis iraditum est) retenti sunt partim ex communi et antiquissima quadam editione Latina, quam sanctus Hieronymus Vulgatam ediiio

translatione Hebraica. Decretum ¡taque concilii Tridentini de editione et usu sacrorum Librorum, in sessione quarta promulgalum, ad Hieronymianara maxime spectat translationem; quia maxima pars Veteris ас Novi Testamenti, prout Latine edita est in Vulgata hodierna, auctorem habet S. Hieronymum. Nihil enim officit auctoritati ejusdem interpretations, quod cum ilia partes aliquot ítala versionis pro authenticis habeantur in Ecclesia catholica, qua? in suos usus adhibet veterem Latinum interprétera, ubi silet Hieronymus, in Scripturis sacris interpretandis

nibus, de Chaldaico in Latinum conversis Б doctor ejus maximus. Nunc ergo decretum ab eodem Ecclesiœ catholica? interprete máximo. Prœterea habes in libros Psalmorum posteriorem emendationem Hieronymi, quam ipse edidit cum signis asteriscorum et obelorum, earn nempe, quam et nos restituimus in secunda parte hujus Divinas Bibliothecœ. lleliqui omnes libri Instrumenti Veteris retenti sunt ex illaantiqua Vulgata, quae Communis vel Itálica dicta perhibetur. Hi sunt liber Baruch, Sapientia, Ecclesiasticus, ac libri Machabxorum primus et secundus. Nonnullas etiam deprehendimus sententias ac versus Íntegros e vituri ilia editione in libros prœci

subjiciamus, quo auctoritatem Hieronymianœ versionis sancitam dicimus in concilio Tridentino sess. 4: Insuper eadem sacrosancta Synodus, considerans non parum utilitatis accederé posse Ecclesix Dei, si ex omnibus Latinis editionibus, qix circumferentur sacrorum Librorum, quxnam pro authentica habenda sit, innoiescat, statui et déclarât, ut fixe ipsa vêtus et vulgata editio, qux longo tot sxculorum usu in ipsa Ecclesia probata est in publicis lectionibus, dispuiationibus, prxdicationibus et expositionibus, pro authentica habeatur : et ut nemo illam rejicerc

pue Regum, inque Proverbia Salomonis de- С quovis prxtextu audeat vel prxsumat. Нас

rivatos: quos quidem licet non admiserimus in nostra Canonis editione, eos tarnen locis suis hoc obeli -f- signo marginali designavima», ut ad illa signa lector intendus intelligat plus aliquid ibidem haberi in Vulgata, quam

sanctione Ecclesiœ catholicœ consignata auctoritas translations Hieronymianœ, piorum omnium ita ánimos incessit, ut eidem commendandae longiorem probationem frustra postularemus.

PROLEGOMENON III.

De Canone Hebraica; veritatis et Scholiis ejusdem marginalibus.

I. Quid Canon Hebraicas veritatis. II. Hujus Canonis sxpius meminit ipse Hieronymus. III. Hebraicam veritaiem Grœci ac Latini Patres agnoscunt. IV. De singulis partibus, sive ordinibus, ejusdem Canonis, V. Danielis et Estheris additamenta recepta cum signis obelorum in translatwnem Hieronymi. VI. Quisnam fuerit auctor marginalium scholiorum Canonis, et quxnam sit hujusmodi adnotationum utilitas ac prxsiantia.

Canonis Hebraicac veritatis nomine intelli- D est catalogue Scripturarum divinarum quœ

Canonicae appellanlur, eo quod in canonem sunt receptas, supremumque obtinuerint culmen auctoritatis, non modo ad mores sánele informandos, sed ad comprobanda etiam quaelibet ecclesiastica dogmata. Hanc vero Canonis sacri notionem mutuati sumus e libro secundo Apologiae Hieronymi adversus RuGnum, deque Prœfatione ejusdem sancti Doctoris in ПЬгоз Salomonis. Nam Galeati

genda veniunt instrumenti Veteris volumina viginti duo, quae canónica habentur tam apud Judsos quam apud Christianos; quœque in Latinum eloquium ab Hieronymo fuere conversa juxta fidem Hebraeorum fontium, ac demum in unum veluti corpus compacta, servato librorum ordine triplici, prout in codicibus Hebraeorum res positae inveniebantur tempore sancti Hieronymi. Canon igitur

« PoprzedniaDalej »