Obrazy na stronie
PDF

nulla memoratus, eos habet veluti alieni- A illius eruditi scriptoris censuram : sed salvo

genas sibique extraneos. Im Hebræo ita habetur, inquit, et fratres tuos visitabis, si recte agant, et pignora eorum tolles (I Reg. xvii, 18.) Pignora in hoc loco Hebræi libellos retudii intelligunt. Siquidem usum illius gentis fuisse ferumt, ut quando ibatur ab eis in pugnam, libellos repudii uxoribus suis darent : ut si contigisset virum im prælio capi, et in captivitatem duci, mulier ejus, exspectatis tribus annis, si vir ejus non redisset, alium duceret virum. Videat nunc prudens lector quam clare gentem sibi alienam in Judæorum gente demonstrarit Hebræus scholiastes, auctor Quæst. Hebr. in libros Regum. Non dixit : Siquidem usus nostræ gentis fuit, quod utique Judæus homo dicere debuisset : sed tanquam de alienigenis loquens, siquidem usum illius gemtis fuisse ferumt. Nihil gentilitium agnoscit, nihil domesticum in Judæorum traditionibus, quæ matres tamen Hebræorum spectant in libello repudii. Potuissem et ex aliis capitulis earumdem Quæstionum Hebraicarum in libros Begum et Paralipomenon, planum legenti facere scholiastem Canonis Hebraicæ veritatis hominem fuisse Christianum ; sed anhelanti finem Prolegomenorum pauca pro

semper honore Vulgatæ, sive Hieronymianæ versionis, quam notis tantum criticis illustrare decreverat, non ex odii præsumptione, vel censorio supercilio ipsam temerare ac oblitterare. Ubique monet Hebræus noster Christianus, hoc vel illud non haberi in Hebraico : nec propterea expungit in sacro contextu voces Latinas hujusmodi redundantes, quas ab interprete Latino additas noverat, ut Latini sermonis proprietas compleretur in Scriptura. Quam opinionem si futilem æstimaveris, audi ipsum scholiasten Commentariolis in canticum Debborae ita 8cri

B bentem : Sed quod ait, o Amalec (Judic. v,

14), in Hebraeo mom legitur : sed Latinus interpres sensus gratia hoc addidit. Legerat haud dubie epistolam Hieronymi ad Sunniam et Fretolam, in qua de versu tricesimo octavo psalmi Lxxvii vir sanctus disserit in hunc modum : In eodem : Et propitius fiet peccatis eorum, et non disperdet eos. Dicitis, quod, eos (vers. 38), in Græco nom habeat, quod et verum est. Sed mos me semtentia pendeat, Latinum sermonem sua proprietate complevimus. Et vero quid obscurius in totis codicum Latinorum voluminibus sacris resonaret, quam illæ sententiæ pendentes, in

multis sufficiant : maxime quod eadem diffi- C quibus verba nonnulla, pronomina, ac ver

cultas in altero volumine redeat iterum discutienda. Verum tamen antequam de hao tabella tollatur manus, utilitatem scholiorum marginalium Canonis breviter perstringamus. Inter præcipuas utilitates marginalium scholiorum Canonis Hebraicæ veritatis, primam recenseo, quod arma nobis subministrant ad revincendos hujus temporis heterodoxos, qui sæpius Ecclesiæ Dei insultarunt de ignoratione linguæ Hebraicæ, dicentes neminem Romanorum repertum fuisse post ætatem Hieronymi Hebraice scientem : ideoque quasi clausis oculis catholicos omnes

adhæsisse Vulgatæ versioni, nec pares fuisse D

ad ejus errores (ut ipsi vocant) coarguendos et emendandos. Discant igitur obtrectatores illi, Ecclesiæ Romanæ nunquam defuisse viros Hebraice doctos, qui Vulgatæ Latine codices manibus quotidie terentes, eam publice redarguere atque castigare potuissent, si quid sanæ doctrinæ aut sanctis moribus contrarium ibi reperiretur. Quanta putas diligentia translationem Hieronymi ab scholiaste Canonis expensam ? Non fuit in ea verbulum, non syllaba, non apex, qui fugeret

bum substantivum, tollerentur ? Verbi gratia notat scholiastes in caput xix I.evitici vers. 14, non haberi in Hebræo, quia, neque, sum : quæ verba tamen complent proprietatem sermonis nostri; pulchre enim dicitur : Sed fimebis Deum fuum, quia ego sum Dominus. Nec ita sensus pendet, si legamus, sed timebis Deum tuum, ego Dominus ; pendet namque aliquo modo isthæc sententia propter absentiam quia particulæ causalis, ac substantivi sum. Ea igitur verba, quæ in Hebraeis voluminibus per totum Canonem dicuntur abesse, non superflue addita noscuntur in versione Latina, quia sine illis obscura vel mutila oratio remaneret, ut diligenti lectori liquidum erit, quando monitus hoc scholio marginali. Hebraeus non habet, animos attenderit ad consequentia sermonis. Non mediocrem existimo in scholiis Canonis fructum etiam alterum, quo occludere possumus linguam illis qui ausi sunt plurimis abuti Scripturarum testimoniis, eaque in suos sensus trahere ad propriam ipsorum et aliorum perniciem. Tantum sæpius sibi arrogant quidam ejus ævi scriptores, ut roceptissimam ac traditionem ex sacræ Scripturæ frivola interpretatione subvertendam sperent, et suis potius commentis credituros lectores, quam Christi attestantis oraculo. Sic videas opera pestifera et Latino et Gallico sermone conscripta, ubi præfacte negant Mosen auctorem fuisse librorum Pentateuchi : quod ut probent contra Christi et apostolorum ejus auctoritatem, aliquot loca afferunt præsertim ex Deuteronomio, quibus perversi dogmatis et hucusque inauditi opinionem fultam esse volunt. Scriptum est, inquiunt, Deuteronomii cap. 1, vers. M . Hæc sunt verba, quæ locutus est Moses a l omnem Israel trans Jordamem : et deinde cap. iii, vers. 8 : Tulimusque illo in tempore terram de manu duorum regum Amorrhæorum, qui erant frams Jordamem. Repugnat autem hæc ab ipso Mose fuisse litteris tradita, cum ille nusquam Jordanem transierit, et reges Amorrhæi respectu ipsius non trans, sed cis Jordanem habitaverint. Si autem opponamus in Hebraico scriptum legi T>y>, beever, quod omnino ambiguum est, et ad citeriorem vel ulteriorem partem accommodari potest pro consequentia sermonis : urgent adhuc dicentes, t>yx semper, trans interpretari apud omnesScripturæ sacræ voluminibus positum legeretur. Deinde cum ad editionem LXX Interpretum adornati fuerint hujusmodi tituli et capitulationes, ut nominum et vocabulorum antiqua probat barbaries, antiquiores Hieronymo tales indices esse vix dubitari potest. Eosdem igitur habuere parentes tituli veteres et capitula, quos habuerant auctores tam diversæ Latinæ sacrorum Bibliorum interpretationes. Scio Hesychium doctissimum presbyterum composuisse argumenta et x*¢*) zta in duodecin prophetas minores, sed nunc de Latinorum Bibliorum capitulis lo

celebratissimam Ecclesiæ A immoderatas

horum criticorum censuras vindicabit. Cæterum hoc uno exemplo docemur, quam parum fidere debeamus levibus ejusmodi, quæ contra sacram Ecclesiæ traditionem afferuntur in dies, ratiunculis, magno simplicium Christianorum damno, quorum fides hisce præstigiis minuitur, aut sæpe corrumpitur : tametsi uno quasi flatu dissipari possunt. Quibus postmodum animadversis, pudet homines sui erroris, quos simplex ac pia fides in officio continere debuerat. Jam quis dicere sufficiat quanto nobis sint emolumento scholia illa marginalia ad eru

B ditionem et intelligentiam Scripturarum ? '

Nihil est in versione Hieronymiana ambiguum et subobscurum, quod illucescere non faciant ; nihil est laxius et παραφραστικῶς in ea expressum, quod intra proprios fines et nativos verborum sensus non fuerit per scholia circumscriptum. Hic summam pietatem redolent ; illic significantias Hebræorum verborum aut singulares et inauditas, aut certe rarissimas produnt ; plures textus Hebræi varientes lectiones retinent, fidem ubique admirabilem scholiastis commendant, et si pauca tandem excipias, in quibus hallucinatum eum credimus, nihil illis notis criticis

veteres, qui lingnam Hebraicam callebant. C præstantius antiquitas sacra posteris tradere

At, velint nolint, Deuteronomii scriptor fuit ipse Moses : nec temeritati neotericorum deinceps relinquitur locus, quoniam scholia marginalia Canonis Hebraicæ veritatis apertissime demonstrant vocem Hebræam, beever, non trans, esse reddendam, sed, im transitu. Quæ hoc modo lecta et intellecta optime convenit Mosi loquenti ac scribenti : erat enim in procinctu ad transeundum Jordanem, quando verba Deuteronomaii locutus est ad omnem Israel. Ecce quam levi negotio, unius voculæ recta interpretatione, dissolvitur formidolosa illa et insuperabilis, ut sibi videbatur, objectionis machina, quam in Pentateuchi legitimum auctorem critici quidam recentiores torquent. Certe hoc vel uno loco profligari possunt, utinam et convinci, quicunque Mosen negant auctorem fuisse sacrorum voluminum Pentateuchi. Quanquam timendum est ne erudito et catholico scholiastæ non acquiescant, qui etiam Christi Domini testimonio non cedunt. Sed si illi resipiscere nolint, saltem sinceri catholici omnes gratiam, ut speramus, habebunt scholiastæ nostro, qui divinorum Librorum auctoritatem adversus

potuit. In iis recensendis utilitatibus jam non immorabor, cum sole clariores sint ac curiosis omnibus manifestissimæ. In unica tamen pagina multiplices ostendo scholiorum fructus et utilitates, ut sic de cæteris innumeris bonis judicium ex uno faciamus loco. Columnis igitur 99 et 100 ista occurrunt marginalia scholia, primo e latere hujus sacri contextus : Et populus tuus quem eduxisti. (Deut. iv, 12), etc. Ita monet scholiastes, Hebræus mom habet, tuus. In hac notatione fides ejus maxime elucet atque diligentia. Consequenter vero ad illa verba :

D Novi fe ex momine. (Exod. xxxiii, 17), semel

et iterum docet in Hebræo haberi, Notescam tibi in momine : quam interpretationem in aliis Hebræis scriptoribus, et Latinorum plurimis Commentariis frustra quæsivi. Quam pius quoque fuerit ac religiosus noster scholiastes, discimus, ni fallor, ex modo exponendi hunc Exodi locum : Ego ostemdam omne bomum tibi, et vocabo im nomine Domimi, etc. (Ibid. 19.) Non enim ea verba refert ad visionem Essentiæ divinæ, ut multi nunc temporis scholastici faciunt ; sed omne bo

num hominis vitam mortalem degentis, in eo A et deinde, « in cunctis habitaculis vestris, »

statuere videtur, si sciat Deum deprecari et eum flectere ad misericordiam. Ego ostendam omne bonum tibi. Hoc est, inquit scholiastes, ostendam tibi quomodo me debeas deprecari, et ad misericordiam flectere. O singularem et admirabilem Scripturæ divinæ expositionem ! Hanc me non docuit scholarum frequentia, non assidua commentatorum leclio. Unum interim scholion marginale Canonis immensa expositorum vincit volumina. Utque aliquid addamus, quod lectori fuisset creditu difficile, erat scholiastes tam perspicax ad dissolvendas ambiguitates Biblio

rum sacrorum, ut interdum propius accedat B lulas repræsentamus (a),

ad sensum auctoris hagiographi, quam ipse Hieronymus, interpretum phœnix, vel facile princeps. Ne quid v. g. obscuritatis vel ambiguitatis remaneret versib. Quinto et sexto capitis tricesimi quarti lib. Exodi, nonnulla scholia post emendatum textum apposuit in margine, quæ omnem removent difficultatis umbram, nec amplius verba quæ ibi leguntur ad Mosen loquentem, sed ad Deum docentem orandi et deprecandi se modum, directe referri debent. De cujus contextus mutatione seu emendatione facta in versione Hieronymiana infra dicturi, id tantum nunc

quia partim hæc leguntur in manuscripto, partim a nobis supplentur, ut jam dixi. At columna 190 posuimus hoc modo scholion marginale, lapisque.... magnitudinis.... ejus mag.... ; interierit, percussor morte morietur, etc. » Nullum enim sensum expiscari potuimus ex verbis aut syllabis superstitibus : ideo satius esse duximus, hæc divinationi studiosorum relinquere, quam conjecturis nostris incerta definire ac supplere. Denique pro duobus punctis appositis in codice manuscripto ad caput scholiorum, et supra contextum contra respondentem, stelquæ in omnibus libris editis usurpantur, cum supradictorum punctorum situm nequaquam patiantur leges typographiæ hodiernæ. De auctore scholiorum Canonis unum adhuc notandum, penes nos esse quamplures codices mss. in quibus exstant nonnulla opera ejusdem scriptoris, quæ nondum typis excusa sunt; et hoc ordine tam edita, quam inedita describuntur post Traditiones Hebraicas S. Hieronymi in Genesim : Liber , de decem Tentationibus. Liber de Quæstionibus Regum et Paralipomemon : Canticum Debborae. Lamentationes Jeremiæ : Epistola ad

[ocr errors]

monemus studiosos, præstantiorem esse trans- C Dardamum. Universa isthæc Opuscula sancti

lationem hujus loci ex emendatione et notis scholiastis, quam quæ primum condita est ab ipso Hieronymo, ut paulo post auctoritate sacræ Scripturæ demonstrare conamur. Ad commendationem fidei nostræ in edendis scholiis hujusmodi marginalibus, illud etiam monitum volumus lectorem prudentem, excusa fuisse a nobis charactere Romano quæcunque legi potuerunt in manuscripto codice : cætera vero, quæ vetustate deleta sunt et corrupta, corrosa vel mutilata, supplevimus ex textu Hebraico, sed charactere Italico : iisque locis duntaxat, ubi clare perspeximus, quod abesse, potnit : in aliis enim obscurioribus puncta tantum adjecimus loco verborum et syllabarum, quarum sufficientem notitiam assequi nequivimus. Sic columna A 18 diverso charactere scriptum reperies, « quæ offerri debent in sacrificium ; »

[ocr errors]

Hieronymi prætitulantur in mss. codicibus, et duobus exceptis edita sunt ad Erasmo et Mariano, cum Operibus ejusdem S. Doctoris. Inedita sunt hæc, Commentarius in Canticum Debborae, quod legitur cap. v, vers. 2 seqq. libri Judicum, et Commentarius alter in primam Lamentationem Jeremiæ (Thren. I, 1 seqq.) De quo ultimo opere non ausim adhuc definite affirmare, lucubrationem esse Hebræi Scholiastis nostri. At de Commentariolis in Canticum Debborae nulla superest nobis difficultas ; quia eorum stylus, eruditio, sententiæ, et cætera omnia, quæ alicujus auctoris notitiam tribuere possunt, unum renuntiant Scholiasten Canonis Hebraicæ veritatis. Testes hujus rei accedent eruditi homines, cum Opuscula illa typis excusa vulgabuntur.

(a) Nec inveniet lector notas marginales in nostra editione, nec a fortiori stellas : scholia inserimus

in textu uncinis distincta. Edit.

PROLEGOMENON IV.

De Titulis et Capitulis, Versibus et Metris sacrorum Bibliorum.

I. Biblia sacra im certas partes dividebant ÉÉ antiqui, sed multis diversisque modis. II.

Sectiones illae indifferemter vocabantur Tituli, Breves et Capitula. III. Quaenam fuerint distinctiomes versuum ab antiquis usurpatæ in Scriptura sacra. IV. An sint metra in libris sacris, et et præcipue in Psalmis Davidis. V. Hieronymi sententia de metris Scripturarum explicatur et defendifur.

I. Non est præsentis loci, nec animi no- A lum facultatis sibi utriusque linguæ habere

stri, de omnibus sacrorum Bibliorum sectionibus ac distinctionibus perlongam instituere disputationem. Satis sit munus editorum Hieronymi hoc Prolegomeno explesse, et Latinorum codicum varias ac multiplices divisiones, cum majores, tum minores, non incuriose explicasse. Actum enim nunc ageremus, si quod spectat Hebræorum aut Græcorum exemplariorum divisiones, capitula et versus pertractandum hic susciperem : quia in hoc studio nobis anteverterunt viri non pauci eruditione celebres. De Latinorum ergo Bibliorum sectionibus, atque antiquis distinctionibus tam capitulorum, quam versiculorum, disputandum nobis incumbit, ut nihil occurrat in editione divinæ hujus Bibliothecæ, unde fructus uberes percipere non possit lector studiosus. Integrum porro volumen de veteribus sacrorum Bibliorum titulis, sive capitulis, sectionibus, et stichometria, conditum fuisse ab erudito Jos. M. Caro, presbytero theologo, notum est omnibus ; at cum multa divisionum id genus exempla prætermiserit, et, ut ipse fatetur, anguste antiquitatem harum distinctionum prosecutus sit ; non pauca supplere curabimus, quæ ejus diligentiam fugisse perspexi. Illud autem primum observari velim, idem affirmandum esse de antiquis Bacrorum Bibliorum capitulis et sectionibus, quod de translationibus Latinis Scripturarum docuerunt Hieronymus et Augustinus : nempe tot esse genera hujusmodi divisionum, seu capitulationum, quot sunt codices : quemadmodum tot erant interpretationum exemplaria Latina diversa tempore Hieronymi et Augustini, quot habebantur codices sacri : Qui enim, inquit S. Aug. lib. Ii de Doctrina Christiana, cap. 19, Scripturas ex Hebræa lingua im Graecum verferunt, mumerari possumt : Latini autem inferpretes mullo modo. Ut enim cuique primis fidei temporibus in manus venit codex Græcus, et aliquanfu

B librorum tractaretur,

videbatur, ausus est interpretari. Ab iis interpretibus, quorum imperitia carere volebat Augustinus subsidio translationum Hieronymianarum, habemus, ni fallor, tot modos divisionum et capitulationum in Weteri et Novo Testamento : neque vero persuadere mihi possum ab aliis scriptoribus, quam ab illis imperitis translatoribus Latinis, derivata fuisset tot inepta lemmata, quæ leguntur in codicibus mss. vetustissimis sacrorum Bibliorum. Solebant namque antiqui scriptores in interpretes libris suis indicem capitulorum præfigere, ut lectores quid íim contextu uno quasi intuitu agnoscerent. Pluribus autem modis id præstare consueverant tum ecclesiastici, tum exotici scriptores : nam aut omnium simul librorum capitula in fronte universi operis præponebant, sicut a Plinio Secundo factum est in libris Historiæ Naturalis, et similiter ab ecclesiasticis viris, qui capitula quatuor Evangeliorum una simul præfixerunt in fronte Matthæi, sicut posita leguntur in vetustissimo ms. San-Germanensi nostro num. 15 ; aut singulis libris titulos capitulorum præfigere satagebant, ut in Historia Ecclesiastica fecit Eusebius Cæsariensis, qui libris

[blocks in formation]

vitico, et quid demum in cæteris omnibus A versa serie lectionis titulos credidimus impri

memdos, a majoribus mostris ordine currente descriptos, ut lector utiliter admonitus, salubriter reddatur attentus, et facile unamquamque rem dum quaerit, inveniat, quam sibi cognoscit breviter indicatam. Titulos Octateuchi, librorum scilicet quinque Mosaicorum, Josue, Judicum et Ruth, a majoribus suis ordine descriptos agnoscit Cassiodorus ; at non idem in libris Paralipomenon invenisse se dicit: Im memoratis autem, inquit, Paralipomenom libris duobus. . . . . . . . quoniam fitulos antiquos nom reperi, novos ad præcedentium similitudinem locis singulis, ut æsti

quor, quæ multum distant ab Hesychiano- B mo, consequenter impressi : ut qualicumque

rum elegantia et facilitate. Primum e viginti capitulum Osee prophetæ hoc modo contexuit Hesychius tom. VIII Criticorum sacrorum: Exòv tfjg tòv συναγωγής, i; £i< δ Xpvatâ< τὸ xatâ aâpxx t{xtvxat • xai λαοῦ *à gàv iv άπιστία ἐμεινεν, τὸ δέ όστερον ίπιατριget xx* atάσεται : id est, Imago synagogæ Judaeorum, de qua Christus nascitur secundum carnem, et populi, qui cum in incredulitate permanserit, postea revertitur et salvatur. Ita Latine reddo sensum capituli Hesychiani, quod quantum distet a Latinorum inepta compositione, ostendi potest ex eodem priori capitulo Osee prophetæ apud Carum jam laudatum his verbis expresso: I. Vade et accipe tibi uxorem fornicariam (Osee. 1, 2). Nihil aliud præter hæc verba continet capitulum præsens in mss. Latinis codicibus. II. Et erat mumerus filiorum Israel sicut arema maris (Ibid. 40). III. Ipsa fecit argentea et aurea vasa. Quid habent indices illi tres commune cum unico Hesychii xsyaX«tp ? quid vero ad eruditionem conferunt obscura adeo verba, ut eorum sensum assequi minime possis nisi ex lectione contextus prophetici ? Restat igitur inepta hujusmodi, et similia capitula Latinorum Bibliorum, condita fuisse ab imperitis antiquis scriptoribus et interpretibus, qui pro captu ac libitu suo hos titulos exemplaribus suis praefigebant. Antiquissimos existimo titulos illos, non tamen omnium librorum Veteris Testamenti : quia non me latet aliquos fuisse appositos a Cassiodoro nostro, ut manifestum nobis est ex subjectis viri clarissimi testimoniis. Libro itaque i de illis titulis ista observat Cassiodorus : Sed ut fextus memorati Octateuchi quodam nobis compendio ^anderetur, in principiis librorum de uni

[ocr errors]
[ocr errors]
[ocr errors]

obsequio sermonis, devotionis nostræ qualitas potuisset agnosci. Idipsum præstitit in libris Salomonis nomine prænotatis, vocans capite 5 capitula, quod aliis locis jam jrecitatis titulos appellat. Ait igitur: Quibus libris (id est Salomonis) juvante Domino capitula insignire curavimus, ne in tam necessaria lectione, ut sæpe dictum est, confusa tironis movitas linqueretur. Certum ex his exploratumque habemus titulos sive capitula præfixa fuisse pluribus Scripturarum libris ante ætatem Cassiodori: ea enim vocat veteres titulos, et a majoribus ordine currente descriptos : quod non esset nisi in veteribus codicibus, tempore quo Cassiodorus illa scribebat, invenirentur longe antea exarati. Ergo recentiores tituli, Bibliorum sacrorum exemplaribus præfixi, auctorem agnoscunt Cassiodorum, nec inferior ætas eis assignari potest quam sæculum sextum. Alii antiquiores primis fidei temporibus prodire potuerunt cum illis Latinis interpretationibus Scripturarum, quas innumerabiles supra dicebat Augustinus. Quidquid sit de vetustate et auctoribus capitulorum quæ divinis voluminibus leguntur præfixa, indubitata res est, parentem illa capitula non habuisse Hieronymum. Lemmata enim hujusmodi barbara et inepta, imperitum prorsus auctorem ubique præ se ferunt, quod de Hieronymo vel cogitasse nefas esset. Præterea nullum apparet vestigium in S. Doctoris operibus, unde horum titulorum usus apud ipsum receptus dignoscatur, et capitula, quorum ille sæpius meminit, partes sunt ipsiusmet contextus librorum, non tituli extrinsecus positi, vel in fronte præfixi, qui summatim repræsentent easdem partes in textu positas. Utque rem probemus exemplis, nonnulla loca recenseo e Quæstio

« PoprzedniaDalej »