Obrazy na stronie
PDF
[ocr errors][merged small][ocr errors][merged small][ocr errors][merged small][merged small][merged small]

ADMONITI0
DE LIBRO DE GRAMMATICA ET TRIBUS PROXIME SEQUENTIBUS OPUSCULIS.

Li brum de Grammatica Augustino in prius excusis attributum inter supposititia censemus opuscula obeam in primis causam, quia methodo æque et scopo totus discrepat ab eo, quem ipse in lib. 1 Retract., cap. 6, una cum aliis disciplinarum libris a se Mediolani jamjam Baptismum percepturo elaboratum recognoscit. Quippe hos libros conscripserat dialogi forma, eoque animo ut per corporalia ad incorporalia, quibusdam quasi passibus certis, uti ibidem ait, vel perveniret vel duceret. Ipsi nimirum a tempore suæ conversionis religioni fuit operam dare litteris deinceps, nisi illæ Christo servirent, ex lib. 9 Confess. cap. 4, n. 7. Porro autem subjectum hic opusculum neque dialogi formam gerit, neque ad incorporalia promovet animum. Id præterea eruditi alicujus scriptoris nedum tanti viri solertiam non refert, quæ tum maxime singularis et summa apparet, cum se ipse in re exercet per se humili ac vulgari. Confer libros de Musica, necnon eum locum libri 2 de Ordine, ubi disciplinarum inter se ordinem, earumque occasionem, naturam et proprietates leviter perstringit: hinc profecto intelliges non quidpiam passim obvium, aut quod omnium pedibus tritum esset, de grammatica fuisse ab ipso litteris commendatum. Quæ sane rationes non minus valent adversus tria alia, quæ huc pariter conjecimus opuscula, quæ inscribuntur, Principia Dialecticæ, Categoriæ decem, et Principia Rhetoricæ. Scrupulum injiciebat clausula capiti 7 lib. 1 Retractationem assuta, scilicet: Hoc opus sic incipit, 0mnia nomina tredecim, quod initium est libri sequentis. At fraudem deteximus ex Mss. tum veteribus, tum etiam recentioribus, qui eam non habent.

DE GRAMMATICA LIBER.

CAPUT PRIMUM. — Terminationes momimum. Ac primo quæ vocalibus terminantur.

Omnia nomina tredecim ]itteris terminantur: quinque vocalibus, a, e, i, o, u ; sex semivocalibus, I, m, n, r, s, x ; et duabus mutis, c, t. A masculino, ut Seneca, Catilina, Sulla, Uva, Cinna, Pansa ; græca, Sosia, Pareta ; afra, Jugurtha, Micipsa. A feminino, femina, musa, regula, norma, forma ; et talia. A neutro graeca sunt tantum, thema, schema, et unum nomen latinum fluminis, Turia ; dicente Sallustio, Flumen Turia. (Im Bello Jugurth). A communi, advena, convena, indigena, Trojugena ; et talia. Ab epicoeno, vipera, aquila, musca, locusta, ulula ; et talia. Diximus de a littera, nunc de e. Ab e littera vocali nullum latinum, nisi juncta præpositione, masculinum invenitur, ut proconsule, proprætore. Ergo juncta praepositione fiunt latina, ut dixi, propraetore, proquæstore. Nam veteres nominativo casu proconsul dicebant, attendentes nullum nomen latiTnum exire in e litteram nominativo casu generis masculini. A feminino nullum latinum, sed græca solum: ut Andromache, Niobe, Libye, Hecate, Euterpe, quorum genitivus in es exit : ut Andromaches, Niobes, Libyes, Hecates, Euterpes. Sed hæc cum Græcis

PATROL. XXXII.

tractamus. A neutro e littera in nominativo, monile,
sedile, cubile, et cætera quæ paulo post in regula
generis neutri per omnia nomina ponemus. A com-
muni nullum nomen est, similiter nullum ab epicoeno.
Nunc de i littera tractemus in nominativo quæ genera
contineat. A masculino nullum nomen in i : a femi-
nino nullum ; a neutro gummi, et est άπτωτον (a) ;
a communi nullum; ab omni genere, ut frugi, [nihili:
declinatur sic, hic vir frugi, femina frugi, mancipium
frugi : genitivo similiiter frugi faciet, hujus viri frugi,
hujus feminæ frugi, hujus mancipii frugi ; sic per
omnes casus frugi dicimus. Sic declinatur nihili hic
nihili vir, hæc nihili mulier, hoc nihili mancipium.
Hoc sono nominativi omnes casus declinantur: sic plu-
raliter ; viri nihili, feminæ nihili, mancipia nihili. Ab
epicoeno nullum similiter exit in i. Ab o- littera vocali
nominativus terminatus masculino appellativo, ut ligo,
ligonis. A proprio nomine, ut Cato, Cicero, Maro,
Nero, Tubero, et cætera talia. A feminino appella-
tivo, ut vertigo, indago, ferrago, siligo (in Juvenali
legitur ita:
(a) Indeclinabile diceret Augustinus, qui in latino ser-
morie græca vocabula non usurpat sine necessitate, ex lib.
I deMusica, cap. 12, n. 23.

(Quarante-quatre.)

Sed quæ mutatis inducitur atque fovetur Tot miiedicaminibus, coetæque siliginis offas Accipit et madidæ, facies digetur ad ulcus ? (Satira 6, v. 461-473.) Sartago, virago, lanugo, aurugo, ærugo, crepido (in Juvenaii, Nulla crepido vacat, nusquam pons et tegetis pars. (Satira 5, v. 8.) et talia. A feminino proprio, Carthago : peregrina vero, ut Dido, Ino, Io, Alecto, Celaeno, Clio, Manto ; quorum genitivus in us exit, Didus, Inus, Ius, Alegtus, Celenius, Clius, Mantus: sed hoc cum Græcis tractemus. A neutro nullus nominativus in o exit. A communi, fullo, latro, caupo. etc. Ab epicoeno, struthio, nirundo, hirudo, gurgulio, bufo ; et talia. Ab u vocali solum neutrum, quod in singulari indeclinabile est, in plurali declinatur, ut cornu, veru, genu, tonitru : hóc sono enuntiantur omnes casus in singulari, ut diximus ; in plurali declinantur, cornua, verua, genua ; genitivo, horum cornuum, veruum, genuum : ét caetera declinabis ad regulam versuum, fluctuum. CAPUT II. — De nominabus quæ terminantur in semivocales et eorum generibus. Diximus de vocalibus quinque, quibus terminatur nominativus, nunc de semivocalibus dicamus. L littera nominativus exiens in masculinis appellativis, hic sal; in propriis, Sol. In femininis unum nomen matronæ tãntum, Tanaquil. In neutris, ut mel, fel. In communibus, vigil, pugil : unde et Terentius de virgine, Pugilem esse aiunt (In Eun. act. 2, scen. 3, ὐ. 2%). In epicoenis nullum nomen est. M, nominativus exiens, in masculinis nullum latinum est. In femininis, Glycerium, Planium, Dorcium, Philocomasium. In neutris autem, templum, telum, tectum, et alia quorum plurales faciles sunt. In communibus nullum exit in m : sic et in epicoenis. Nunc tractemus de semivocali n. N littera terminatus nominativus a masculinis, flamen, pecten, lien, quod est splen. A femininis, siren, pluralis sirenes. A neutris carmen, germen, gramen, et cætera talia, quæ post regulas generis neutri tractabimus. A communibus noiminativus exiens in n, tubicen, tibicen, fidicen, lyricen, cornicen qui in lituis canit. Ab epicœnis, óscem, id est ab his quæ tradunt augurium, attagen. Nunc de semivocali r. R littera terminatus nominativus a masculinis, ut Cæsar, Arar, Nar, victor, tutor, sopor, moeror, et alia quæ facilia sunt tam in appellaíivis quam in propriis: a femininis, arbor, soror: a neutris, marmor, æquor, et alia : a communibus, pauper, acer, alacer, memor, auctor : ab epicoenis, passer, accipiter, anser. Nunc de s littera semivocali tractemus. S littera terminatus nominativus a masculinis, justus, doctus, pius: a femininis, dos, sors, mors, et talia : a neutris, vulnus, pectus, pecus, et caetera quæ mox regula retractabitur: a communibus sacerdos, impos, compos, similis, nobilis, agilis: ab omni genere, ut nugas, etc. De his mox uberius tractabimus. Ab epicoenis, tigris, mus, lepus, etc. Nunc de semivocali littera x. Nominativus in x littera : a masculinis, vertex, cortex, pumex : a propriis, Pollux : a femininis, nex, prex, fex, pax, fax, èt alia: a neutris nullum nomen nisi omni generi jungatur, ut felix. CAPUT III. — De iis quae terminantur im mutas. Remanent duæ mutae, c, t, litteræ. Nominativus exiens c littera tenet masculinum, ut alec : tenet neutrum, ut lac. T littera exiens nominativus tenet genus neutrum, ut caput, sinciput, semicaput. ÜAPUT VI. — De terminatione et dcclinatione n0mimum meutn i gemeris. Nomina generis neutri in um, syllabam exeuyntia, ut templum declinantur: N. singulari, hoc templum, g. hujuis templi, D. huic templo, A. hoc templum, v. o temiplum, A. ab hoc templo: et pluraliter, N. haec templà, g. horum templorum. D. his templis, A. hæc templa, v. o templa, A. ab his templis. Simili declinatione hæc omnia procurrunt, telum, tectum, sca

mnum, bellum, monstrum, portentum, oppidcncarpentum, venenum, donum, bonum : mali magnum, pessimum, parvum : frumentum, mediamentum, imembrum, forum, metrum, porrum, agnum, plaustrum, claustrum, instrumentum, oitatum, vinetum, palmetum, quercetum, esculetulauretum, argumentum, sacrum, testainentum, ;gerum, vinum : sed nunc tantum in singulari, ***

enim poetæ dixerunt : et cicera. Sic oleum, bo

deum, triticum, ferrum, viscum, aurum, argentur plumbum, stamnum, vitrum, electrurn, et tali quae ad pondus veniunt vel mensuram, ex ista sunt fu: ma. Generis neutri quæ in ium exeunt, sed hæc: genitivo per duo ii scribuntur, ut hoc ingenium, h. Jus ingenil, sic imperium imper11, scrinium scnt capitolium capitolii, tentorium tentorii, armanaarmarii, solarium solarii, tectorium tectorii, armamentarium armamentarii, spatium spatii, sacra:, ut sacrarii : sic horarium horarii, salarium salarii, v. ridarium viridarii, pomoerium pomoerii, sacrificium sacrificii, folium folii, solium solii, testinuodium testimonii: sic rosarium rosarii, aviarium avarr. augurium augurii, auspicium auspicii, exitium ex exsilium exsilii, prodigium prodigii, auxilium auxi; præsidium præsidii, atrium atrii, aucupium auct;c adjutorium adjutorii, mancipium mancipii, dolium ulii. Est alia forma generis neutri quæ per us ei. ut hoc pecus ; numero singulari N. hoc pecus, G. a.jus pecoris, D. huic pecori, A. hoc pecus, v. o pecus, A. ab hoc pecore : et pluraliter, N. haec pecor G. horum pecorum, D. his pecoribus, A. baec pecora v. o pecora, A. ab his pecoribus. Ad hanc formulae declinabimus, ulcus ulcera, facinus facinora, weis. vellera, viscus viscera, rus rura, jus jura, neccs nemora, tergus tergora, pectus pectora, genus senera, pondus pondera, corpus corpora, decus de r. funus funera, fenus fenora, olus olera, littus littora. opus opera, rudus rudera, tus tura, tempus tempora, foedus fœdera, stercus stercora, onus onera, la:latera. Est alia species generis meutri quæ contiae nomina in ur uxeuntia: ut hoc murmur in nominativa, G. hujus murmuris, D. hiuc murmuri, A. hoc murmur, v. o murmur, A. ab hoc murmure : et plura. ter, nominativo hæc murmura, G horum murihunie, D. his murmuribus, A. hæc murmura. v. o miumura, A. ab his murmuribus. Ad hanc formulam similia geclinabis, ut ebur ebora, femur femora, sulfur susfura, fulgur fulgura. Sed ex hac formula non multa irreniuntur, quoniam pauca sunt generis neutri quæ in or exunt: marmor in nominativo, G. hujus marmoris, d. huic marmori, A. hoc marmor, V. o ma:mor, A. ab hoc marmore : et pluraliter, N. hæc ma:mora, G. horum marmorum, d. his marmoribus, , hæc marmora, v. o marmora, A. ab his marmoribus Sic aequor aequora, cor corda. Alia species genens neutri quæ continet nomina in ar syllabam exeuna; ut hoc far nominativo, G. hujus farris, d. huic ia*, A. hoc far, v. o far, A. ab hoc farre. In plurali tres casus habet solum. N. hæc farra, accu$ativo h* farra, vocativo o farra : non habet ergo genitivot dativum et ablativum : unde τρ{πτωτa dicuntur : plurali, id est trium casuum, ut sunt jura, non d. mus horum jurium, his jnribus, nec ærum aerilas nec mellum mellibus, et alia pauca ; nec enim mcisunt: sic nec horum farrum in genitivo possunt. dicere aut in dativo his farribus. Hunc ergo 1. mam numero tantum singulari declinabis, hoc actar nectaris, laser laseris, et instar, quod est sinu tudo, sed habet tres casus tantum, ` nominausuaccusativum, et vocativum et est numeri tantum sigularis. Alia species generis neutri quæ continet ez pia in er exeuntia, sed numeri tantum singularis, v h9c piper, G. hujus piperis, D. huic piperi. a. t

piper, v. o piper, A. ab hoc pipere. Ad hanc forrsc declinabis numero tantum singulari. ver : N. hoc ve: G. hujus veris, D. huic veri, A. hoc ver, v. o ver, , ab hoc vere. Sic declinabis hoc siler, ut ait Virgii.a

[graphic]
[graphic]
[graphic]
[graphic]

Molle siler (Georg. lib. 2, v. 13.) Similiter declinabis et juger, sed habet pluralem, ut juger jugera, secundum antiquos qui dixerunt jugerum ; uber ubera, tuber tubera : et in hæc, ut dixi, paucorum nomina sunt. Alia species per os, ut ipsum os ora, unde osculum, sed hoc producimus, aliud corripimus ab eo quod sunt ossa: declinatur singulariter, nominativo hoc os, G. hujus ossis, D. huic ossi, A. hoc os, v. o os, A. ab hoc osse : et pluraliter. N. hæc ossa, G. horum ossium, D. his ossibus, A. hæc ossa, v. o ossa, A. ab his ossibus. Alia species generis neutri quæ continet nomina in e exeuntia, ut monile : nominativo hoc monile, G. hujus monilis, D. huic monili, A. hoc monile, v. o monile, A. ab hoc monili: et pluraliter, nominativo hæc monilia, G. horum monilium, D. his monilibus, A. hæc monilia, v. monilia, A. ab his monilibus. •Similiter declinabis sedile sedilia, præsepe præsepia, collare collaria, ducale ducalia, molle mollia, grave gravia, vile vilia, mite mitia, suave suavia, vitale vitalia, morale moralia, lene lenia, leve levia, ancile ancilia: de quo Virgilius, Laevaque ancile gerebat (Æneid. lib. 7, v. 188) : facile facilia, nobile nobilia, agile agilia, mare maria ; sed pluraliter tres casus habet tantum, nominativum, accusativum et vocativum : gemitivum, dativum et ablativum non habet : non enim dicimus in genitivo horum marium, aut in dativo his maribus, aut in ablativo ab his maribus. Sic et alia declinabis huic formæ similia. Huic regulæ ablativus in i exit, non in e, quia genus neutrum nunquam habet quatuor casus similes, ut faciat in nominativo hoc monile, et accusativo hoc monile, et vocativo o monile, et in ablativo ab hoc monile; sed ab hoc monili : inde Virgilius, Instrato saaea cubili (Georg. lib. 3, v. 166): ab hoc cubili : sic, et, Sacra mari colitur (AEneid. lib. 3. v. 73): item, Hortatur, pater ire mari (Ibid., v. 144): item, Tenui de vimine (Georg. lib. 3, v. 230): item, Crudeli vulnere (Eclog. 5, v. 20) : item, Lethali vulnere (Æneid. lib. 9, v. 580): item, Dulci eae ore coruscent (Id. lib. 12, v. 802): et cum dicimus, Nobili genere natus, non nobile. Sic ergo observabis in nomine neutro quod exit in nominativo singulari in e, ut ablativum in i mittat regula perpetua. Alias species generis neutri quæ continet nomina in al exeuntia, ut animal. Nominativo hoc animal, s. hujus animalis, d. huic animali, A. hoc animal, v. o amimal, A. ab hoc animali : et pluraliter, N. hæc animalia, g. horum animalium, D. his animalibus. A. hæc animalia, v. o animalia, A. ab his animalibus. Ad hanc formam declinabis tribunal tribunalia, lupercallupercalia, quæ sunt sacra illius genii qui Pan vocatur : unde et Virgilius de ipso loco, Et gelida monstrat sub rupe Lupercal (Id., lib. 8, v. 343). Alia species neutri quæ continet nomina in el exeuntia, ut mel : N. hoc mel, G. hujus mellis, D. huic melli, A. hoc mel, y. o mel, A. ab hoc melle. Sic declinabis, N. hoc fel, g. hujus fellis, D. huic felli, A. hoc fel, v. o fel. A. ab hoë felle. Sed plurali numero non nisi per tres casus currit, nominativum, accusativum et vocativum. Alia species generis neutri quæ continet nomina , in en syllabam exeuntia : N. hóc crimen, g. hujus criminis, D. huic crimini, A. hoc crimen, v. o crimen, A. ab ; hoc crimine : et pluraliter, N. hæc crimina, G. horum criminum, D. his criminibus, A. haec crimina, v, o crimina, A. ab his criminibus. Ad hanc regulam similia declinabis, carmen carminis, numen numinis, flamen flaminis, agmen agminis, acumen acuminis, gramen graminis, flumen fluminis, stramen stramimiis, lumen luminis, semen seminis, liquamen liquaminis, fulmen fulminis, rumen ruminis, bitumen bituminis, glutem glutinis, legumen leguminis, fundamen fundaminis, tegimen tegiminis, munimen muniminis, levamen levaminis, specimen speciminis, sed pluralem non admittit: item subtegimen subtegiminis. Alia species generis neutri άττωτα, id est indeclinabilia, ut genu : N. hoc genu c. hujus

genu, D. huic genu, A. hoc genu, v. o. genu, A. ab hoc genu : et pluraliter, nominativo hæc genua, G. horum genuum, D. his genibus, A. hæc genua, v. o genua, A. ab his genibus. Ad hanc formam declinabis et hoc cornu, ut supra diximus, cornu cornua, veru verua, quæ sunt virgæ ferreæ laniorum ; de quibus Virgilius, Verubusque trementia figunt (Id. lib. 1, v. 212) : tonitru tonitrua. Sed talium nominum declinatio perrara invenitur. Alia species generis neutri de qua supra tractavimus, quæ exit in quatuor nomina duarum mutarum, c et t, ut caput et sinciput, lac et alec; sed hæc duo pluralem numerum non admittunt. Exit item genus neutrum in a, sed in græcis nominibus, ut thema themata, toreuma toreumata, schema schemata, emblema emblemata, theorema theoremata, boethema boethemata, et alia. Item meminerimus singulas litteras tam in Græcis quam in Latinis generis esse neutri. Dicimus enim unum alpha, unum beta, unum gamma, sic et aliæ litteræ, pluraliter duo alpha, duo beta, duo gamma : sic tria alpha, tria beata, tria gamma : inde est illud cp{x x3trz x3xtata, id est tria cappa pessima: de Cornelio Sulla, de Cornelio Cinna, de Cornelio Lentulo : hi enim per tres litteras designati sunt in libris Sibyllinis. Est et unum nomen generis neutri in a, ut flumen Turia, ut supra diximus. CAPUT V. — De terminatione et declinatione n0minum communis generis. Genus commune exit pera, ut advena : declinatur N. hic et hæc advena, G. hujus advenæ, D. huic advenæ, A. hunc et hanc advenam, v. 6 advena, A. ab hoc et ab hac advena : pluraliter N. hi et hæ advenæ, G. horum et harum advenarum, D. his advenis, A. hos et has advenas, v. o advenæ, A. ab his advenis. Ad hanc formulam declinabis Trojugena, indigena, incola, agricola, convena, coelicola, sacricola, publicola, terricola, orbicola, plebicola, Numida, Dalmata, ruricola, lucifuga, Persa, Romulida, etc. In nominativo e et i, non habet genus commune, sed in o, ut latro: N. hic et hæc latro, d. hujus latronis, d. huic latroni, A. hunc et hanc latronem, v. o latro, A. ab hoc et ab hac latrone : et pluraliter, N. hi et hæ latrones, G. horum et harum latronum, d. his latronibus, A. hos et has latrones, v. o latrones, A. ab his latronibus. Ad hanc formam declinabis, homo, ganeo,degulo,caupo,fullo, nemo, helluo qui et gluto, et alia. Per uautem nullam habet. Innominativo ergo exit commune peres syllabam, utcomes: N. hic et hæc comes, G. hujus comitis, D. huic comiti, A. hunc et hanc comitem, v. o comes, A. ab hoc et ab hac comite : et pluraliter, N. hi et hæ comites, G. horum et harum comitum, D. his comitibus, A. hos et has comites, v. o comites, A. ab his comitibus. Ad hanc formam declinabis similia; ut sospes, locuples, hospes, licet hospitam dixerit Virgilius, Hospita tellus (Æneid. lib. 3, v. 539) : miles, veles, id est, levis armaturæ miles, interpres, ales, præpes, præs, id est, fidejussor, satelles, deses, præses, dives, hæres, cœles, cœlites, qui iter sibi faciunt ad coelum, indiges indigetis, etc. Exit in is, ut similis: N. hic et hæc similis, G. hujus similis, d. huic simili, A. hunc et hanc similem, v. o similis, A. ab hoc et ab hac simili : et pluraliter, N. hi et hæ similes, G. horum et harum similium, d. his similibus, A. hos et has similes, v. o similes, A. ab his similibus. Ad hanc formam declinantur agilis, facilis, fragilis, viridis, mobilis, humilis, mitis, lenis, mollis, civis, testis, hostis, tristis, fortis, suavis, frugalis, crudelis, inanis, gracilis, immanis, etc. Exit per os, ut sacerdos: N. hic et hæc sacerdos, g. hujus sacerdotis, D. huic sacerdoti, A. hunc et hanc sacerdotem, v. o sacerdos, A. ab hoc et ab hac sacerdote : et pluraliter, N. hi et hæ sacerdotes, G. horum et harum sacerdotum, d. his sacerdotibus, A. hos et has sacerdotes, v. o sacerdotes, A. ab his sacerdotibus. Ad hanc formam declinantur custos, impos, compos, nepos. Exit et per us, ut sus: N. hic et hæc sus, 3. hujus suis, d. huic sui, A. hunc et hanc suem, v. o

[graphic]

sus, A. ab hoc et ab hac sue : et pluraliter, N. hi et hæ sues, G. horum et harum suum, D. his suibus, A. hos et has sues, v. o sues, A. ab his suibus. Exit et per er, ut pauper: N. hic et hæc pauper, G. hujus pauperis, D.Thuic pauperi, A. hunc et hanc pauperem, v. o

auper, A. ab hoc et ab hac paupere: et pluraliter, N. É; et hæ pauperes, G. horum et harum pauperum, d. his pauperibus, A. hos et has É'í); v. Q pauperes, A. âb his pauperibus. Ad hanc formam declinantur et alia, ut acer, alacer, id est lætus. Exit commune in ex, ut opifex: N. hic et hæc Qpifex, G. hujus opificis, D. huic opifici, A. hunc et hanc 9pificem, v., o opifex, A. ab hoc et ab hac opifice : et pluraliter, N. hi et hæ opifices, g. horum et harum opificum, D. his opificibus, A. hos et has opifices, v. o opifices, A. ab his opificibus. Ad hanc formam declinabis aurifex, artifex, jüdex, carnifex, index, vindex, auspex, aruspex, signifex, et alia. Exit genus commune in eps, ut princeps: declinatur sic : Nominativo hic et hæc princeps, G. hujus principis, D. huic principi, A. hunc et hanc principem, v. o princeps, A. ab hoc et ab hac principe : et pluraliter, N. hi et hæ principes, G. horum et harum principum, D. his principibus, A. hos et has principes, V. o principes, A. ab his principibus. Sic declinantur manceps, particeps, municeps. Anceps autem et biceps et triceps, et quadriceps, multiceps, præceps, hæc sex nomina genitiyum singularem contra regulam superiorem in tis syllabam mittunt, non in pis, ut anceps ancipitis, biceps bicipitis, triceps tricipitis, quadriceps quadricipitis, multiceps multicipitis, præceps præcipitis. Sed ideo in tis syllabam exeunt, non in pis, ut principis, mancipis, quia a capitis significatione veniunt, illa autem superiora capiendi significatione. Princeps enim dictus est, quod primus capiat, et manceps quod manu capiat. Angeps autem dictus est quod dubii capitis sit, vel inclinati capitis in utramque partem. Exit genus c9mmune in junx syllabam, ut conjunx : Nominativo hic et hæc conjunx. Exit in ux, ut hic et hæc dux, redux. Exit in eps, quod quidem in omne genus redibit. Exibit in ebs, ut cælebs. Cælebs dicitur qui non habet uxorem, vel quæ non habet maritum: qualia sunt numina in coelo quæ absque conjuge sunt, si agapetas non attendainus (g). Nominativo hic et hæc cælebs, G. hujus cælibis, D. huic cælibi, A. hunc et hanc cælibem, v. o. cælebs, A. ab hoc et ab hac cælibe : et pluraliter. N. hi et hæ cælibes, g. horum et harum cælibum. d. his cælibibus, A. hos et has caelibes, v. o cælibes, A. ab his cælibibus. Exit et in yx, ut Phryx : Nominativo hic et hæc phryx, g. hujus phrygis, d. huic phrygi, A. hunc et hanc phrygem, p. o phryx, A. ab hqc et ab hac phryge: et pluraliter, Nominativo hi et hæ phryges, G. horum et harum phrygum, D. his phrygibus, A. ho§ et has phryges, y. o phryges, A. ab his 1'hrygibus. Et in us exit, ut Ligus, quod similiter ut Phryx, locale nomen est. Nominativ6 hic et hæc ligus, G. hujus liguris, D. huic liguri, A. hunc et hanc ligurem, v. 9 ligus, A. ab hoc et ab hac ligure : et pluraliter, N. hi et hæ ligures, G. horum et harum ligurum, D. his liguribus, A. hos et has ligures, v. o ligures, A. ab his liguribus. Exit genus commune in il, ut vigil: Ngminativo hic et hæc vigil, G. hujus yigilis, D. huic vigili, A. hunc et hanc vigilem, v. o vigil, A. ab hoc et ab hac vigile: et pluraliter, N, hi et hæ vigiles, g, horum et harum vigilium, p. his vigilibus, A. hos et has yigiles, y. o yigiles, A. ab his vigilibus. Ad hanc regulam declinabis hic et hæc pugii. Exit in ul, ut exsul: N. hic et hæc exsul, G. hujus èxsulis, D. huic exsuli, A. hunc et hanc, exsulem, v. 9 exsul, A. ab hoc et ab hac exsule: et pluraliter, N. hi et hæ exsules, G. horum et harum exsulum, D. his exsulibus, A. hos et has exsules, v. o exsules, A. ab his exsulibus. Ad hanc formam declinabis præsulem, hic et hæc præsul: quoniam masculinum est, ut consul. Exit in ur, ut fur : Nominativo hic et hæc fur, G. hujus furis, D. huic furi, A. hunc et hanc furem, v. o fur, A.

(a) Absit hoc dictum ab Augustino.

ab hoc et ab hac fure : et pluraliter, Nominativo hi et hæ fures, G. horum et harum furum, D. his furihus, A. hos et has fures, v. o fures, A. ab his furibus. Ai hanc formam declinabis augur, hic et hæc augur. Erit genus commune in or, ut major, memor. Sed memor, si alia regula est, non admittit genus neutrum in jus, quando major admittit in neutro majus. Nominativo hic et hæc memor, G. hujus memoris, d. huic memri, A. hunc et hanc memorem, v. o memor, A. ab hoc et ab hac memore : et pluraliter, Nominativo hi et hæ memores, G. horum et harum memorum, b. his memoribus, A. hos et has memores, v. o memores, A. ab his memoribus. Admittit et neutrum, sed non i. regula generis omnis, ut hoc memor, unde et Virgilius: Tum si quod non æquo foedere amantes Curæ numen liabet, justuliìque memorque precatur. (.£neid. lib. 4, vi. 520, 531.) Pluralem non admittit, inde non est generis omnis, Neque enim dicimus memora vel memoria numina. Similiter declinabis auctorem in nominativo singulari, hic et hæc auctor, ut ait Juno, Auctor ego audendi Id. lib. 12, v. 159) : hi et hæ auctores. PUT VI. — De terminatione et declinatione ngni. mum omnis generis. Exit genus omne in ax, in ex, in ix, in ox, in ux, ars, ens, ons, ar *, ers, ors, in us, es. In ax, ut hic et hæc et hoc pertinax, G. hujus pertinacis, d. huic pertinaci, , hunc et hanc pertinacem, et hoc pertinax, v. opertinat, A: ab hoc et ab hac et ab hoc pértinaci : et fluraliter Nominativo hi et hæ pertinacés, et hæc pertinacia. ;. hgrum et harum et horum pertinacium, ij. his pertira. cibus, A. hos et has pertináces, et hæc pertinaîia, v.v ertinaces, et o pertinacia, A. ab his pértinacibus. A. Ê formam declinabis, efficax, tenax, pervicax, dicax, sequax, rapax, mordax, capax, furax, emax, fallax, mendax, nugax, vivax. IIæc omnia et talia ablativum singularem in i mittunt. Exit item omne genus in er, secundum ordinem regularum supra ordinatarum, ut simplex: Nominativo hic et hæc efhoc simplex, c. iiajus simplicis, D. huic simplici, A. hunc et' hanc simÉÉÉ; et hoc simplex, v. o simplex, A. ab hoc et ab ag et ab hoc simplici: et pluraliter, Nominativo hi et hæ simplices, et hæ simplicia, G. horum et harun et horum simplicium, d. his simplicibus, A. hos et has simplices, et hæc simplicia, v. ö simplices, et o saplicia, A. ab his simplicibus. Ad hanô formam decunantur duplex, triplex, quadruplex, quintuplex, sextuplex, septulex, excluso m, quia et septerimplex iatnum est, quod declinatur ut superius. Ex regula iix, ut felix, quod sic declinatur : Nominativo hic et hæc et h9c felix, g. hujus felicis. d. huic fecili, A. hun: et hanc felicem, et hoc felix, v. o felix, A. ab hoc et a hac et ab hoc felici, ex sono generis néutri a proprie nominibus in e exit ab hoc felice, et est generis masculini) : et pluraliter, Nominativo hi et hæ felices, ex hæc felicia, G. horum et harum et horum felicium. D. his felicibus, A. hos et has felices, et hæc felica, t. 9 felices, et o felicia, A. ab his felicibus. Ad hanc reglam declinatur pernix, quod significat velocem. Et :gula in ox, ut ferox, declinatur sic : Nominativo Lica; hæc et hoc ferox, G. hujus ferocis, D. huic feroci, , hunc et hanc ferogem, et hoc ferox, v. o ferox, XI. hoc et ab hac et ab hoc feroci: et pluraliter. Nonut. tivo hi et hæ feroces, et hæc ferocia, G. horum et .rum et horum ferocium, d. his ferocibus, A. hos : has feroces, et hæc ferocia, v. o feroces, et o ferva. A. ab his ferocibus. Ad hanc formam declinat: atrox, yelox. Ex regula in ux, unum nomen est, : trux : Nominatiyo hic et hæc et hoc trux, g. hujus &. cis, D. huic truci, A. hunc et hanc trucem, et h3-t-: V. 0 trux, A. ab hoc et ab hac et ab hoc truci, a ... generis neutri : et pluraliter, N. hi et hae truces, e hæc trucia, G. horiim et harum et horum trucu' Edd. omnes omittunt vocem, ons, quæ tamen necessar. videtur ex infra prolatis exemplis. Dein ferunt,Tai,, pro c* quo! restituimu$ ut insequentibus exemplis magis Jumodatum. M.

d. his trucibus, A. hos et has truces, et haec trucia, v. o truces et o trucia, A. ab his trucibus. Ex regula ans, ut præstans: Nominativo hic et haec et hoc præstans, G. hujus praestantis, d. huic praestanti, A. hunc et hanc præstantem, et hoc præstáns, v. o praestans, A. ab hoc et ab hac et ab hoc praestanti, ex sono gemeris neutri : et pluraliter, N. hi et hæ præstantes, et hæc præstantia, G. horum et harum et horum præstantium, D. his præstantibus, A. hoc et has præ$tantes, et hæc praestantia, v. o præstantes, et o præstantia, A. ab his præstantibus. Ad hanc formam déclinalur amans, clamans, cantans, luctans, constans, prostans, regnans, pugnans, mirans, minans, miserans, æstuans, versans, et talia. Ex regula ens, ut amens : N. hic et hæc et hoc amens, G. hujus amentis, d. huic amenti, A. hunc et hanc amentem, et hoc amens, v. o amens, A. ab hoc et ab hac et ab hoc amenti, sono generis neutri similiter: et pluraliter, N. hi et hæ amentens, et hæc amentia, G. horum et harum et horum amentium, D. his amentibus, A. hos et has amentes, et hæc amentia, v. o amentes, et o amentia, A. ab his amentibus. Ad hanc formam declinatur demens, poten s, impotens, praepotens, prudens, imprudens puden s, impudens, frequens, infrequens,sedens, hæréns, moriens, moerens, tenens, egens, ferens, cedens, sæviens, serviens, sapiens, incipiens, decipiens, et talia. Ex regula ons, ut sons quod significat nocens: N. hic et hæc et hoc sons, G. hujus sontis, D. huic sonti, A. hunc et hanc sontem, et hoc sons, v. o sons, A. ab hoc et ab hac et ab hoc sonti, a sono generis neutri : et pluraliter, N. hi et hae sontes, et hæc sontia, G. horum, et harum et horum sontium, D. his sontibus, A. hos et has sontes, et hæc sontia, v. o sontes et o sontia, A. ab his sontibus. Ad hanc regulam declinatur insons, id est, innocens, Et haec duo sunt tantum generis omnis. Ex regula ar, ut par : N. hic et hæc et hoc par, G. hujus paris, d. huic pari, A. hunc et hanc parem, et hoc par, v. o par, A. ab hoc et ab hac et ab hoc pari, sono generis neutri : et pluraliter, N. hi et hæ pares, et hæc paria, G. horum et harum et horum parium, d. his paribus, A. hos et has pares, et hæc paria, v. o pares et o paria, A. ab his paribus. Ad hanc formam declinantur impar et suppar, quæ sola tria sunt generis omnis. Ex regula ers, ut iners : N. hic et hæc et hoc iners, G. hujus inertis, D. huic inerti, A. hunc et hanc inertem, et hoc iners, v. o iners, A. ab hoc et ab hac et ab hoc inerti : et pluraliter, N. hi et hae inertes, et hæc inertia, G. horum et harum et horum inertium, D. his inertibus, A. hos et has inertes, et hæc inertia, v. o inertes et o inertia, A. ab his inertibus. Ex regula ors, ut vecors: N. hic et haec et hoc vecors, G. hujus vecordis, D. huic vecordi, A. hunc et hanc vecordem, et hoc vecors, v. o vecors, A. |ab hoc et ab hac et ab hoc vecordi, a genere neutro : et pluraliter, N. hi et hæ vecordes, et H æc vecordia, G. horum et harum et horum vecordium, d. his vecordibus, A. hos et has vecordes, et hæc vecordia, v. o vecordes et o vecordia, A. ab his vecordibus. Ad hanc regulam declinantur excors, concors, discors, dissors. Sed haec duo, id est, consors, et dissors, in genitivo singulari tis habent, ut consortis, dissortis. Dissors autem dicitur dissimilis sortis. Ex regula us, ut vetus: declinatur autem sic : N. hic et haec et hoc vetus, g. hujus veteris, D. huic veteri. A. hunc et hanc veterem, et hoc vetus, v. o vetus, A. ab hoc et ab hac et ab hoc veteri, a sono generis neutri : et pluraliter, N. hi et hae veteres, et hæc vetera, G. horum et harum et horum veterum, D. his veteribus, A.

[merged small][ocr errors][merged small]

intelligitur sexus, ut puta hic passer, jam sub uno articulo quo sonat hic, illic est et femina : declinatur N. hic passer, G. hujus passeris, d. huic passeri, A. hunc passerem, v. o passer, A. ab hoc passere : et pluraliter, N. hi passeres, G. horum passerum, d. his passeribus, A. hos passeres, v. o passeres, A. ab his passeribus. Sed et haec aquila, sub uno articulo quo sonat hæc, ibi et masculinum intelligimus : sic et hæc tigris, sub quo sono intelligitur et masculus. Sic et hæc hirundo, ibi intelligis et masculum : sic et hic struthio, ibi intelligis et feminam, sic sonex, stellio, musca. Ergo hoc interest inter genus commune et epicoenum, quia in genere communi et homines sunt et pecora, in epicoeno pecora tantum : quod in genere communi ambo articuli sunt, id est hic et ha*c cum nomine communicat, ut hic et haec canis ; epicoenum autem cum articulo uno masculino communicat nomen femininum, ut cum dico hic passer, sub ipso articulo qui sonat hic, intelligitur et femina. Sic in articulo generis neutri, quod est hoc pecus : sub articulo qui sonat hoc, intelligitur et femina, ut Virgilius ait, Lenta saliae feto pecori (Eclog. 3, v. 83). Et in pecore licet sit genus neutrum, auditur illic et genus femininum, cum dixit, feto pecori, id est gravido. CAPUT VIII. De mominibus aut singularis aut pluralis numeri tantum. Nunc dieendum de nominibus quae aut sunt numeri singularis tantum, aut numeri tantum pluralis, ut cancelli, manes, penates. In feminino tantum plurali, ut thermæ, exsequiæ, insidiae, divitiæ, nundinæ: in nominibus civitatum, Amyclae, Thenae, Athenæ, Syracusæ, Thebae, Tubunae, Saldae, Abituræ, Macomades, Cales, Carreasi, Relares, Furnitum, quæ loca turnos dicuntur, et alia similia : in neutro tantum singulari, ut aurum, argentum, plumbum, stannum, iper, triticum, oleum, hordeum, vinum. Quanquam WÄî, vina (Georg. lib. 2, v. 97,) at Cicero rarius, oetica licentia dedit plurali, ut Serite hordea campis (Id. lib. I, v. 210): declinatur autem nominativus solus. In neutro tantum plurali, castra, moenia, arma, exta, id est viscera: Bactra, quæ est civitas Parthiæ : ergo et hæc civitas generis neutri est numero tantum plurali. Sane sunt momina sub duplici enuntiatione, ut tribunusmilitum, præfectus urbis, praefectus fundis, praefectusannonae, praefectus vigilibus, plebiscitum, senatus consultum ; quorum nominum una pars declinatur, altera non declinatur : ut puta præfectus vigilibus, nominativus ipse flectitur per casus, præfectus, præfecti, præfecto, præfectum, præfecte, a præfecto: vigilibus sic manet, nec flectitur. Ut senatus consultum, hoc consultum, hujus consulti, huic consulto, hoc consultum, o consultum, ab hoc consulto. Senatus autem genitivus est, hic non flectitur. De nomine quantum rudi conveniebat, plenius exposuimus: nunc de pronomine est [dicendum, quod est secunda pars de octo partibus orationis. - CAPUT IX. De pronomine. Ideo pronomen dicitur, quia vice fungitur nominis: ut ille, iste, ipse. Nam quómodo dicendo nomen explicamus personam, ut Virgilius; sic pronomina proprie ejusdem potestatis sunt, cum tacito nomine dicimus, Hic fecit, iste fecit. Pronomina aut finita sunt, aut infinita, aut minus quam finita. Finita sunt quæ notant certam personam, ut ego. Infinita, ut quis, quisque, quicumque, quæcumque, qui, aliqui, quæ, aliquæ. Minus quam finita sunt pronomina, quæ non sic definiunt personam, ut non egeant demonstratore, quomodo dicimus, Ego; nam ipsum Tu, non plene finitum est, nisi in personam duxeris digitum. Sic ergo hæc minus quám finita dicenda sunt. Habent enim quamdam désignationem non plenæ significationis, quomodo ego: ut puta pone esse turbam, tamen non sic, tu, significanter dicitur in turba, quomodo de turba cum unus dixerit, Ego : sed ut de multis unum significemus quem quærimus, aut nomen addimus, aut digitum intendimus, ut appareat certius quem vocamus. Ergo, tu, ille, et iste, et alia quæ

« PoprzedniaDalej »