Obrazy na stronie
PDF

triumphanda mandamus (2), in agonem immortalis A lis victimas trahere, aut gravia nidoribus thura suc

laudis Christianus semper 212 ardor animatur. (5) Eritgeminum dereligiositate commercium, cum ad cœleste præmium populus accenditur, et de martyris meritis non siletur. Sed quis illustris marlyrii palmiferam (4) trophæis coronam competenti valeat sermone disserere, (5) cum in uno corpore tot martyria videantur esse, quot membra ? Armaverat diabolus satellites suos in Domini populum (6) veterani odii adsertor antiquus, et totam familiam (7) Domini impastæ fe. ritatis grassatione tnrbabat. Indixerat (8) in homine

Deo bellum, et infaustæ superstitionis (9) busto in ne- .

fas conscium toto mundo (10) funereum refecerat rogum. Scatebat per tecta culminum publicum scelus, nec fuerat locus in quo non erat pro religione sacri

cendere, aut inter fumidos ignes (12) pallenti 213 arvina, funesto sanguine prolitare, ut inclyti (15) administratione ministerii (14) Christianis mentibus Deus possit expelli. II. Sed dum bellum duri certaminis geritur, et familia Domini coelo speciante (15) probatur, Arcadius beatissimus martyr hujus inopinati(16) sacrilegii horrore percussus, paululum distulit pugnam, jam (17) del)itus ad coronam. Nam postquam turbari urbein fuiiesta conventione cognovit,:ac singulos quosque ad funestum illud spectaculum trahi ; contemptis miniversis facultatibus suis, amputatis radicibus saeculi, delitescens secessionis se commendavit umbraculo, (18) utrumque Christiano explicans voto , ut et non

legium. Cogebatur Christi populus vanis superstitio- B longius videretur a prælio et secedendo Evangelice

nibus interesse, atque in cultum nefandi ritus nunc aut libamina (11) incesle profuudere,aut ornatas ser

cum ea ex tractatu Zenoniano totidem fere verbis exscripta fuisse persuasum nobis sit. (2) Vox annalibus abest a mss. Val. et Tol. in quibus utrisque plurima in aliis mss. leeta et necessaria desiderantur. Bollandus autem legit : Gesta cælestis triumphi honore sublimia fidei annalibus recensenda mandamus. Weremur ne hæc lectio a cæteris certisque mss. Zen. tanto circuitu dissentiens, profecta sit a liberiori aimianuensis manu, qui Zenonis sensum potius quam verba referre subinde studuerit, quod etiain ex sequentibus confirmabitur, cum ex Zenonis tractatu apud Bollaudum variantes lectiones sul)jiciemus. Putamus autem Bollandum mss. lil)ris usum iiom Zenonianis, sed qui lectionaria vulgo appellantur, cujusinodi sane fuerunt illa, quæ Ruinartius vidit in Bibliotheca Colbertina et PP. Fuliensium Pa

risiensium, ubi eumdem tractatum insertum sine ullo C lib. vii Æneid.

aucloris nomine animadvertit. In his autem quam licentius amai*uenses quandoque egerint, exploratum cst. llaque a mss. Zenonis, nisi necessitas coegerit, non discedemus. Ex mss. Basilic. Vat., Pomp., Zen. in agonem correximus, cum alii scribant in agone. lidcim mss. pro immortalis habent immortulitatis. (5) Apud Bollandum fit geminum. (4) Itidein tot trophæis. (5) Editio Ven. et Bollandus suggesserunt cum pro dum. ln ms. Basil. Wal. dum .. videntur. Boll. addit: cum in spiritali palæstra multiplex luceat sui numerositate victoria : cum in uno, etc. Forte in Zenonianis codicibus illud membrum per librariorum saltum omissum est, ut alibi accidisse deprehendimus. Ne vero ea verba insereremus textui, effecit oinnium iuss. concordia, cum cæteruim sententia optime constet. (6) Veterano odio desertor antiquus., Boll. (7) Christi impastæ idem Boll. At ms. Urbin. Domini in partem. (8) Mss. Pomp., Zen. et elito Wem. in hominem Dei. Codex Basilicæ Vaticamæ in homine Dei. (9) Bustum quid significet, pluribus explicavimus tractatu 5 lib. 1, adnot. 51. (10) Sic apud Bollandum, a qua scriptura non multuii, discrepat lectio mss. Basil. Vat. et Pomp. refunere cerat rogum (in margine codicis Pomp. resumere cera trugum), et edit. Weii. cum. ms. Zeii. refundere cerat rogum. In aliis et mss. et editis erat: toto mundo refecerat rogum. (! 1) Sicuti castus pro integro et sancto accipitur, uti pliiriljus docet Basilius Faber in Thesauro Eruditionis, v. Castus, num. 2, ita incestus pro impio et scelesto, el inceste pro impie et sceleste ádhiberi potuit. Livius 1, 45, dixit : Päras inceste sacrificium Dianæ facere, id est non rite et contra leges, ut ex sequentibus

jussionis (Mauh. x, 25) animaretur exemplo. Ecce in ejus hospitium velut in hostilem prædam grassan

colligitur. Bartliius loco laudato Virgilii et Statii auctoritäte hanc explicationem confirmat. Boll. incesta scribit. Dein ornatus pro ornatas in Cod. Basilicæ Wat. (12) Mss. Item., Tol., Wat., Urb. et Basilicæ Vat., pallentia ruinis funesto. Edit. Wem. pallenti ruinis. Ms. Pomp. pallentia ruina, el correctum posteriori manu, pallenti arvina ; quæ lectio in aliis editionibus retenta fuit. Si pallentiâ legere placeat, referendâ haec vox erit ad tliura vel nidoribus gravia, vel interfumidos ignes pallentia. Sed tum quid τὸ ruina, vel ruinis intelliges ? Præterea contextus ratio postulat, ut sententia præsens pertineat ad verl)umi proli are , et significetur, inter ignes, qui ex arvina pallenti fumidi sunt (est au

, ieu arvina pingue durum inter cutem et viscum, quod

alii laridum exponunt, ut notat Servius in vers. 627 ; funesto, victimarum scilicet, sanguine Diis prolitatum fuisse. Prolito autem idem ac perlito, quod apud auctores legitur, et sacrificandi significationem habeu, sicut et lito : atque cum ablativo constructum reperitur, uti Appuleius lib. vim Metam., Cruore litabò. In actis S. Marlyris hæc periodus effertur si,:, ut arvinæ nomen relineatur. Cogebatur Christi populus vanis superstitionibus interesse, et aut libamina incesta in cultum nefandi riuus profundere, aut victimas sertis corollisque ornatus trahere, aut reaolentia thura succendere, et inter fumiidos ignes midoresque artinæ bacchantium ritu psallere, ut ! inclytis sacrificiorum eaehibitionibus a Christianorum mentibns Deus posset expelli. (13) Edit. Ven. administrationem mysterii, male.

[blocks in formation]

tium satellitum præceps irruit manus : (19) festimat A visi sunt plumbatarum, stetit contemptus equuleus,

Dei famulum posse deprehendi, quem beati propinquus martyris, qui in ejus forte degebat 214 habiIaculo, absentem esse assiduis vocibus inclamabat. Ilunc vero profitentem ad nefandam custodiam noxiæ mentis (20) mancipes rapuerunt, quem oblatum sibi jubet crudelissimus rector acri observatione detineri. Ad futuræ gloriæ testimonium tale beatus Arcadius debiti martyrii quodam modo sequestraverat pignus, (21) in quo nec Christum relinqueret, nec propinquum. Statim (22) beatus martyr se latere noii passus est; se ultro bfferens judici, moram suam (25)voluntariepræjudiciis excusavit.Cuicum provinciæ rector prislinæ ejus fugæ veniam sub pactione promitteret, si se vel sero nefandis superstitionibus (24) miscuisset, talibus in eum sanctissimus martyr vocibus exsiliil : Quid, inquit, vanissime omnium judicum ? putasne aut de lucis istius incongruis usuris, aul de (25) praeproperæ mortis subitis damnis familiam Dei posse terreri, cum sciamus Apostolica fide esse perscriptum : Mihi rivere Christus est, et mori lucrum? Excogita, quibus potes suppliciis, tormenta graviora : majoribus te furoris stimulis (26) accende : quamvis cruciatus exerce molem, (27) nos ideo non potes superare. 215 III. Statim judex viperei veneni felle commotus, jubet (28) non usitata animadversione pœnarum, nec usuali in reos lege carnifices in martyris membra sævire. (29) Wiluerunt ungulæ, inutiles ictus

(19) Apud Boll. sperans occupatione festina Dei famiiluiii, etc. Post aliqua beatus propinqui martyris in Vat., Urb., Zen. et Basil. Vat. pro beati propinquus martyris. Beatus item in Ms. Pomp. et edit. Ven,

(2Ü) Tres mss. mancipe. Manceps autem publicanuim ét universim cujusque rei redemptorem sectoremque significat. At heic pro lictore et satellite accipi 'videtür, et commode a verbo mancipo, quo! a mùnu capere originem ducit; unde Solinus cap. 20, de Gangâ via: Difficile est eam muucipari, id est manu capi. Sënsu non'ìmultum absimili S. Cypriamus ep. 69, mancipem vocavit sicariorum {iucem, ut ex contextu liquet; et hoc plane sensu Lucifer Calaritamus Apolog.'ii pro S. Athanasio Imperatorem mancipem latronùm appellat. Ad rem uostram magis apposite Prudentius iu carim. de S. Wincentio marlyre carceris custodem mancipem vocat : Tum ipse manceps carceris et vinculorum janitor. Post pauca pro acri observatione Acta habeiìt acri custodiæ observatione, et referunt Rectorem jussisse Arcadii propinquum a mancipibus captum cüstodia detineri, donec prodat lorum, in quem Arcadius diffugisset. - -

(21) Haec apertius in Actis explicantur, in quibus traditur Arcadius, cum suum propinquuim sui causa captum et custodia detentum intellexisset, latebras stálium deseruisse, quod noilct neque Christi confessionem diutius dissimulare, neque propinquum suum sua causa a!(lictioni relinquere.

(22) Itaque beatissimus martyr. Bolland. Porro mss. Reim., Ba$il. Vat., Pomp., Zen. et Tol. cum edit. Wen. martyrium lalere pro martyr se latere. Quinque mss. judiciis, et edit. Ven. judicii moram pro judici moram.

(23) B.ll. voluntariæ oblationis præjudiciis.

24) llem Boll. immiscuisset.
25) lla ms. Rein. cum alii properæ liabeant.

Paulo post ms. Pomp. Domini pro Dei cum nis. Basil. Wai. qui pro subitis scribit subditis.

[ocr errors]

crebri fustium imbres majoris pœnæ contemplatione neglecti sunt. Excogitatur novum stupendumque supplicium , quo se in homine vincere crederet Deum. (50) Incidantur, ait, ab articulis manus, a cruribus pedes; vivum se cadaver iuspiciat. Cui beatus Arcadius ait : 0 insane hominum ! fraudavit te furor tuus : adhuc erat in victima Domini, quod possis offerre. Amputandam linguam mandare nescisti, quæ in colluctatione martyrii prior solet Domino confiteri. Ductus est tandem beatus Arcadius ad exoptatuim justis orationibus locum, et intuens coelum ste— lit Deo spectante securiis. Paraverat extensa futuris ictibus colla: nudaverat gladiis venientibus jugiilum: putaverat se feralem judicis amentiam citæ mortis

B sorte satiare; dum subito manus jubetur (51) exten

dere, ac super cespitem nudus projectus in faciem, (52) pedum extrema nudare. Ecce inter ipsa supplicia vacare non sinitur, sed orationis instar per carnificis tormenta meditatur. Erexerat securem percussor insanus, et signans oculis (53) vulneribuslineam, feralis ictus assidua contemplatione vibrabat. Hase rant confessionis suæ glutino intrepidæ inartyris manus: nec salientes digiti futuræ mortis exilio palpitabant. Tanta fuit in martyris devotióne constanti , ut omni corpore paratus veniret ad gloriam. IV. Mox ita |ue ut (54) devotum corpus carnifex vidit, statim cadentis securis Ictus nervorum connexa dissolvit, et eunctas compage 216 discussa junciu

(25) Aequins ex Bolland. et Actis accende scripsi. mus, qtiain accendum, quod mss. et editi habent; guii, martyribus noii liceat tyrannorum iram acceiilerò, Sed tyrannorum potius sit seimetipsos ob consianiiani martyrum ad iram incitare. Deiii pro quamvis cruciatus ergrce molem mss. 1'rb., Yat. et Pomp. quavis te gruciatus ererces mole. Basil. Wat. quamvis te £ruciatibus ea:erces mole. (27) Bglland. et Agta nos a Deo non poteris separare In iuss. Vatic. et Basilicæ Vatic. ncc non ii, elit. Ven. pariter legitur separare. (28) Nova et inusitata animadversione, in tractaui Zenoniano apud Surium. In Actis nova et iiiaiidiì. (20) Erat in editis Cessaverunt ungulæ, ideuique legitur in mss. aliquot recentioribus, At plerique et antiquiores, nimirum Reim., Tol., Wat., Ürb. et [3a. Sil.Vat. Voluerunt ungulæ. Correximus Vilueruni 3v Bolland. et Actis. (30) Non in Actis solum, sed in Zenonis etiam tractatu apud Bolladum et Surium, qualis in Lectionariis aptiquis legitur, non nulla inseruntur ex Actis, * D ut videntur, excerpta, quæ ab omnibiis Zenonis codicibus abstmt. Sunt autem hæc : Jubet sanctissimiim martyrem furoris sui consciis tradi, quibus niliil aliud imperat mandatorum, nisi ut non prò propero discessu martyris spiritus migraret ad cælum. Exspectet, inquit, mortem suam, et per membra distentus , pr9prii corporis laniatione vivum se cadaver aspiciât. i\.i. dantur, etc. Sic tractatus Zenonis ibi Aêia modiúm discrepant. (31) Quatuor mss. geste nudus, etc. (53) Unu$ ms. apud Bolland. pedem extendere, manum dare. Ecce, etc. (55) BoIlamd. vulneris. (34) Apud Surium devotum, id est deslimatum ant. neribus corpu$. Inferius securis desideratur in plerisque mss. Bollandus legit securis ictu,

extendere vere ac super cespite a

ras corporis rupit. :Exsilierunt exsect;e nianus, et A prehendi , quam nemo novit, nisi ipse solus, qui A quoquam conspicari potest : tantumque potestatis

(55) venarum in se paululum stupore rursus in se rivus sanguinis ruens. Dehinc poplitibus surisque porrectis, a germana conjunctione naturæ gladio sævi latronis plantarum limes inciditur, el obsequio pedum corpus marlyris viduatur. Numerent martyria, qui possunt numerare supplicia ; et in uno corpore quantum diabolus publicatus est furere, tantum agnoscatur Dominus triumphasse. Sed durat inter haec martyris spiritus, et morarum numerositate servatus perstat vivus, parte sui corporis jam sepultus. (56) 0 dignus gloriosi exitus finis! Adscensurus altitudinem cœli, corporis sui impedimenta præmittit, et exsequiis funeris (57) sui ipse præcedit. Cui hæc est comparanda comfessio? Machabæorum est jungenda numero: Eleazari est adæquanda proposito , comparanda consilio. Arcadius beatissimus martyr adhuc demoratur in sæculo, et jam martyr recitatur in coelo. (58) 217 TRACTATUS XIX. In illud (1) Geneseos : Faciamus hominem ad imaginem et similitndinem nostram.

Nihil est , fratres dileclissimi , ante omnia homini timenti Deum tam necessarium atque conveniens, quam ut se ipsum noverit : etenim genus insaniæ est, (2) eum rationem secreti naturæ disquirere, qui vitæ suæ non possit reddere ; non enim ullo pacto potest humanis opinationibus substantia naturæ com

(55) Bolland. et redeunte in se venarum metu paululum stupore fugitivo rursus in se riggs $anguinis ruens undd cruoris effudit. Dehinc, eic. Barthius autem, textum sic corrigendum satis probabiliter judicat. Iu venarum in se paululum stupor, et rursus in os (vel ora) rivus sanguinis rueus. ( 6) Addit Boll. I{emoratur in luce detentus, cujus membris jam plenus est tumulus. 0 dignus, etc. (57) Sui addidimus ex Boll. Paulo post, fuec est comparanda restituimus ex mss. Remeiisi, Basilic;e Waticanæ, Pompeiano, et editione Veneta, cum τό est in reliquis absit. - (38) boll, hæc in fine addit, Ut si nomen Domini benedictum, qui regnat in sæcula sæculorum. Amen. TRAct. XIX.—(1) Hic, et qui sequitur tractatus,paucis additis, quibusdäin niulatis, sunt plane iidem. Utri; que in mss.'et edit. Wer. de Genesi inscribuntur. Sed Cum tractatus de Genesi quatuor, qui de æterna divini Verbi generatione disserünt, initiò hujus libri positi inter eös sint, qui de eodem argument9 disputant ; huc autem rejecerimus illos, qui non nisi locum aliquem Scripturæ iuterpretantur; inscriptionem monJiihilum immutandam credidimus. (2) In edit. Ven. eum vox desideratur. Ab eadem poiro edit. el a mss. Tolent, Vat., Zen., Pomp. ab$unt hæc : qui vitæ suæ non possit redere, quæ tamen verba leguntur in aliis codicibus, uec non in tractatu sequenti. Punguntur autem hoc loco curiosi, in quos vide tract. 16, iium. 2. (5) Ijaec, el quæ subjiciuntur, contra Audium, vel Audáum dicta videri pòssunt, qui, ut ex Epiphanio intelligimus, h;eres 70; testimonio Geneseos abutebatur, ut Dei imaginem non in anima, sed in corpore siiam ostenderet , quam hæresim Philastrius quoque commeroral hær. 97. Probabilius tamen illos Zeno ferire voluisse credendus est, quos coævus Zenoni auctor S. Hilarius refellit in ps. cxxix , cujus commentarium quidem nostrum Auctorem vidisse, et nonnulla exindé alibi decerpsisse ostendiimus tract. 17 lib. u. Hos eosdem,videtur iuipuguare etiam S. Alha

C.

fecit. Itaque, quod specialiter ad nostras perlinet partes, videamus , quid sit, quod Deus ait : Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram. Et fecit, inquit, Deus hominem ad imaginem et similitudinem Dei (Gen. I, 26, 27); et alio loco dicat : Ego sum , qui sum , et non demutor ( Malac. iii, 6). Cum hoc ita sit, homo quemadmodum Dei imaginem portat? cujus (5) vultus passibilis. omni conversioui subjectus, momentis omnibus demutatur labore , ætate, languore, ira, gaudio, tristitudine, totque induit vultus, quot animi fuerint motus; nullusque prorsus dies , quo jugiter sibi similis esse videatur. 218 Cum hæc (4) aliter non siut, ergone Dei imaginem non habemus ? Habemus plane, et quidem manifeslam ex eo ipso, quod non est nobis portantibus nota. Incomprehensibilis enim Dei imago invisibilis sit necesse est. Denique oculis non est subjecta carnalibus. Nam neque cum ingreditur corpus nostrum , neque cum de corpore egreditur, a quoquam deprehendi potest; tantumque potestatis habet, ut , cum sui domicilii septo teneatur, tamen quidquid voluerit, omnibus momentis illustret. Non ergo carnale hoc domicilium imaginem Dei debemus accipere , sed cœlestis hominis (5) spiritalem, quam in se credentibus Dominus (6) ætherea nativitate removatis plenitudinis suæ pio de fonte largitur per I)ominum nostrum Jesum Christum.

nasius orat. contra Gentes m. 34 , et Marius Victorinus lib. 1 adversus Arium , qui idem Zenonis argumentum eamdemque loci Geneseos interpretationem inculcat atque defendit. Num hi omnes opptimantur senlemliæ quorumdam antiquorum Patrum Dei imaginem in corpore collocantium , quos luculenter recensel Petavius lib. ii de Opific. sex dieruiu cap. 2, alii dijudicenl. Nobis satis est plerosque Patrum Dei

imaginem ex anima repetentium cum Zenone sentire, quos ibidem apud Petavium legere poteris.

(4) Ms. Urbin. taliter sint.

(») Frequens apud Patres est, non aliter nos Dei imaginem gerere, quam quod in sacramentis, ac præsertim in baptismate Spiritus sancti gratia obsignati sumus, qua imagiiiein Filir , qui verâ imago est Dei Patris, exprimimus. Vide plura Patruum testimonia apud laudatum Petavium tom. 11, lib. vi, cap. 5, num. 10 et seq.

(6) Perspicue hic baptizatos innuit, quos ætheream

D geiitein, ætherea resle indutos alibi appellat ; et gra

tiam, quæ in baptismo per Spiritum sanctum iufumditur, imaginem Dei exprimere non obscure crcdidit. Epiphanius haer. 70, nuum. 5, et in Ancor. num. 55, iiiiagineiu Dei in l)aplismo haud ponendam putat, immo nulla in re, quæ nobis cognita sil ; et illud unum Ecclesiæ traditione nobis esse comperium affirmat, hominem ad imagiuem Dei esse factum, ut me tamen ullam in hominem reim, vel partem definire liceat, in qua ea iuiago collocanda sit. At cum alii Patres Dei imaginem explicare non dubitarunl : tum vero ex iis non pauci in gratia sanctificante, qua: per sacramenta, ac praesertiim per baptisma infunditür , collocant; a quibus uon multum discrepant, qui cum Paulo apostolo ad Coloss. iii, v. 10, hanc Dei imaginem in interiori hoinine et novo conslituunt, qui renovatur, utique in sacramenlis el per graliam, secundum imaginem Dei, qui creavit illum. Vide quæ sub fiiiem tractatus seq. Auctor in eamdem seutentiam disserit. Legendus etiaum Plulastrius hærese. 154 el 147.

219 TRACTATUS XX.
(l) In eumdem locum Geneseos.

In quo paucis additis, quibusdam mutatis, continentur ea quæ in superiore. Nihil est, fratres dilectissimi, ante omnia homini nato tam necessarium atque conveniens, quam ut se ipsum noverit: etenim genus insaniæ est, eum rationem secreti naturae disquirere, qui vitæ suæ non p^ssit reddere : non enim elementa pnlchrius aut verius verbis humanis adseri possunt, quam a Deo facta sunt, vel videntur. Itaque quod ad nos pertinet, videamus, quid sit, quod Deus ait : Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram. Et fecit, inquit, Deus hominem ad imaginem et similitudinem Dei (Gen. 1, 26); et alio loco dicat : Ego sum, qui sum; et non demutor (Malac. iii, v. 6). Cum hoc ita sit, homo quemadmodum Dei imaginem por. tat? cujus vultus omni conversioni subjectus momentis omnibus immutatur labore, ætate, languore, gaudio, tristitudine : nunc macie deformis, nunc enormi pinguedine : usque adeo incertus, ut idem in duobus per orbem totum non possit inveniri terrarum. Igitur in Deum cum hæc non incidant, Dei (2) imaginem non habemus? Absit fratres. Habemus plane, et quidem manifestam ex eo ipso, quod non est portantibus (3) nota : incomprehensibilis enim Dei imago invisibilis sit necesse est. Denique oculis non est subjecta mortalibus; nam neque cum ingreditur corpus, neque cum de corpore egreditur, a

habet, nt cum sui domicilii septo teneatur, tamen quidquid voluerit, omnibus n:omen:is illustret. Non ergo carnale 220hoc indumentum imaginem Dei debemusaccipere, sed coelestis hominis spiritalem, quam nobis plenitudinis suæ pio de fonte largitur. Quam rationem Paulus evidenter prodidit dicens: Quemadmodum portavimus imaginem ejus , qui de limo est, portemus et ejus imaginem, qui de cælo est : quam qui sancte portaverint, sicut Apostoli omnesque justi, non tantum imaginem, sed ipsum Deum quoque portabunt, sicut et scriptum est : Vos estis templum Dei, et spiritus Dei habitat in vobis (ICor. xv, 49). TRACTATUS XXI. De (1) Psalmo centesimo.

I. Negligentes (2) legis sacrae cultores sæpe magno implicantur errore, cum aut dicta non pro locis intelligunt, aut dictorum minime rationes inquirunt. Igitur in præsenti psalmo Propheta cum dicat : Misericordiam et judicium cantabo tibi, Domine (Ps. c, v. 1), quomodo Dominus in Evangelio dicit : Qui credit in me, non judicabitur; qui autem non credit, jam judicatus est (Joan. xxxi, 8) ? Hoc dicendo eximit judicio fideles, non admisit ad judicium infidelos. At si utræque partes jndicio vacant, 221 quomodo unicuique merces pro suo actu (5) reddetur ? sine causa etenim laborare videbitur justus, nisi reci. piat secundum facta sua, quæ gessit, injustus. (4) Non ergo sic accipiendum est, quemadmodum ab

TRAct. XX.— (1) Hic tract. in omnibus mss. est C Ililario auctori restituimus, et in Appendicem reje.

trigesimus libri ii et postremus omnium,qui Zenonem auctorem habent: statim enim adduntur alieni, et in ms. quidem antiquissimo Remensi charactere alio aliaque manu descripti, quos in Appendicem rejecimus. ln eodem ms. Rem. nec non in Tolent., Vat., Urbin. hic titulus legitur: De Genesi cujus supra; el in fine tractatus h;cc scribuntur : Explicit de Gemesi cujus supra, ubi voces cujus supra ad S. Zenonem tractatus auctorem adserendum pertinent, cujus quidem nomen aliis anterioribus tractatibus in titulo, vel in fine expresse notatur. In ms. autem Pomp. hic tractatus Zenonis nomen præcipue appellat, cum alibi sileat : S. Zeno Veronensis de Genesi , ut ne de ejus Auclore dubitare quispiam possit. (2) Mss. Item., Tol., War. el Urb. ergo Dei. (5) Duo codices Tol., Wat. nota in corpore : incomprehensibilis, etc. TrAct. XXI. —(1) IIoc in tract. S. Zeno ante oculos

cimus iis argumentis , quæ partim diss. i , cap. 1, § 2. partim in præfatione ad eamdem Appendicem consideranda proposuimus. Interim præsenlis Zeno. niani tractatus inscriptionem, quæ in mss. legitur, animadvertere liceat, quæ sic effertur : Incipii tratatus psalmi centesimi, simili plane formula , :ve a!iis tractatibus vere Zenonianis praefigitur, uti Incipit tractatus Isaiæ : 1ncipit tractatus Dumielis, etc., uibi Hilariani quinque alia formula sic omnes inscriI)untur : Interpretatio psalmi cxxvi, de psalmo cxxvii, etc. , ut conferenti manuscriptorum tabulam, quam post monumenta dedimus, patebit. (2) Primas Zenonis senténtias his verbis IIilarius brevius exposuit num. 16: Negligentiam audientium et incuriosam £ |j|; dicti Dominici sermo perturbat. Cum enim dicit: Qui credit in me, non judicabitur, eremit judicio fideles; et cum subjecit: Quiautem non credit, jam judicatus est, non admisit ad

habuit Hilarii Comment. in ps. i , ac ex eo nonnul- D judicium infideles.

la imitanda sumpsit; ita ut alia quidem aliis, alia vero totidem quandoque verbis expresserit, quod ex subjiciendis adnotationibus constabit. Stylus tamen praesentis tractatus Zenonem aperte prodit; et præierea recte in psalmum centesimum inscribitur ex verbis: Igitur in præsenti psalmo Propheta cum dicat : Misericordiam et judicium, etc., quæ de psalmio centesino sumpta sunt , ac proinde diversus hic est ab Ililariano tractatu, quem in primum psalmum fuisse habitum liquet. Hic autein unicus est Auctoris tractatus in psalmos (qui enim duo de psulmo xli inscril)untur in mss. }ά , ii suut proprie Invitationes ad fontes, iion ejus psalmi interpretationes, ut adnotabimus suo loco in tract. 55 et 56), et Iiabitus apparet occasione psalmi centesimi inter sacra officiâ recitati , in quem Hilarius Commentarium non edidit. Caeteri autem tractatus quinque in psalmos, qui Zenonis noinine circumferebantur,

[ocr errors]

5) Elit. Ven. reddatur.

4) Alia Ililarius difficultate proposita ex alio Evangelico testimonio , sic aliis verbis prosequitur , quae Zenonem heic imitatum :ipparet. Et hæc quidem ita esse auditoribus negligentibus et lectoribus incuriosis videbuntur. Caeterum in se virtus ipsa verborum proprietatem dicti, et intelligentiam continet. Tum iisdem fere ac Zeno verbis num. 17 : Qui credit, inquit, non judicabitur. Quid enim necesse est judicare credentem ? Judicium enim ex ambiguis rébus ersistit, et umbiguitate adempta, judicii non desideratur eramen. Ex quo nec infideles quidem necesse est judicuri; quia ambiguitas, quin imfideles sint , non resêdit. Ex Iiac Hilariana lectioiie emendavimus judicari , pro quo apud Zenonem legebatur judicare Zenonis porro fiac super re sententia, quacum Ililario nonnullos ah extremi diei judicio eximere videtur, vindicata nobis fuit dissert. 2, cap. 9.

15

imprudentibus æstimatur. Cæterum Domini dictum A

quo sit pondere, quave ratione prolatum , explanat proprietas ipsa verborum : Qui credit, inquit, in me, non judicabitur (Joan. iii, 18). Recte : quid enim necesse est judicare credentem ? judicium enim ex ambiguis rebus exsistit, adempta ambiguitate, judicii non desideratur examen. Ex quo nec infiéeles necesse est judicari, quia jam sua sunt incredulitate damnati; ex hac enim vita quis secum aut coronam portat, aut poeiiam ? Quam rationem David in psalmo (8) primo his verbis expressit : Non resurgunt, inquit, impii in judicio, neque peccatores in consilio justorum (Ps. i, 5). Gradatim pro meritis, quasi cum quibusdam (6) elogiis, paucissimis verbis totius humani generis judicium designavit : etenim quantum interest inter impium et peccatorem, 222 tantum interest inter peccatorem et justum. Denique (7) etiam ipse impiis judicium, quia jam sua impietate præjudicati sunt, non derelinquit : neque peccatores, qui judicandi sunt, justorum, qui non judicabuntur, dignos esse consilio existimavit.

(8) Ms. Rem. secundo. Si primus psalmus pro secuhdo allegaretur, res nec exemplo, nec ratione careret: nam similiter in vulgata interpretatione Act. xiii, psalmus primus appellatur, qui secundus nunc est ; et primus item in `nonnuliis Graecis Actorum exemplaribus dicitur, licet alia secundum nominent. Primùm quo iue vocat Petilianus, apud Augustinum, lil). ii, nuim. 202, et præterea primum ac secundum psalmum uno contextii olim prò uno psalmo habitum hon nulli docent, qu is apud Ililarium, in ps. ii et in notis ad eumdem, legere poteris. At quomodo primus psalmus potuerit a Zenone notari secundus , , ratio inulla nullum exemplum subindicat; ac proinde aiitiquissimi licet codicis lectionem deseruimus, |)r;elata aliorum scriptura , qui in psalmo primo similiter exliibent.

(6) Elogium varie, et non in bonam solum, sed in malúm etiam partem quando lue sumitur. Nunc sententiam condeimiiationis siguificat, ut apud antiquum auctorem tractaius de Fide orthodoxa contra Arianos in Appeud. S. Ambrosii relatum , qui sub Gregorii Orieiitalis nomine a S. Augustino laudatur, et êreditur Gregorius B eticus Zenoni co;evus: sic autem ille, p. 548 : Qui elogio Arianæ labis addicti sunt, id est senilentiæ in Arianos lat;e. Ammianus Marcellinus, lib. xiv, pag. 17, edit. Lindembrogii, Atheniensis ordinis vertiôes sub uno elogio jussit occidi. Pag. 47 : Constabat nos omnes sub elogio uno morte multandos: et lib. x 1 x , pag. 164: Per elogium principis torqueri praeceptum. Mittimus, alia apud eumden) frequéntia. IIuc forte pertinet elogium, quod appellatur et a Wietore Tunonénsi, lib. de Pœnit, cap. 6 Append. Ambrosii: Deletum est statim condemnationis èloqium lacrymis confitentium; et ab auctore tract. de Martyrio Is;ii;e, quem dabimus in appendice, futu- æ damiiationis elogio: nisi hisce in testimoniis indicetur fortassis noii tam condemnatioiiis sententia, quam ratio, quae sententi;e causam dedit , et in sententiis quidem' ferendis exprimi nynuimquam solebat. Sic in antiquissima Actorum S. Theclæ interpretatione , quam édidit Jo. Ernestus Grabius, (om. I Spicilegii pag. 408, haec habentur, in quibus causa .significaiui', propter quam i!la damnata fuerat. Erat enim eulogium (forte eclogium scriptum olim fuerat, ut scriijendum quidam c intendunt , pro el9gium), ejus scriptum, Saërilega. Lib. xlvii, D. tit. 5, 1. 6, de clajiis in$cribitur, et hoc nomine capitis judigium sigiiificatur, in quo reorum Acta et damnationis

II. Nunc scire debemus (quoniam justi vitæ perpetuae, impii aeteriio sunt destinati supplicio, nullaque eos cognitio exspectat ulterius) quiuam sint isti, quibus est judicium praeparatum : et a quo scire debemus, nisi ab ipso Domino, qui sum dictum prosequitur dicens: Hoc est autem judicium, quia luae venit in hunc mundum , et dilexerunt homines tenebras magis, quam lucem (Jo. iii, 19)? (8) Ambiguos utique Christianos designavit , ac lubricos, qui inter pios impiosque sint (9) medii, nullam partem tenentes ad plenum, cum utramque tenere non desinunt. fideles non sunt, quia habent aliquid infidelitatis insertum. Infideles non sunt, quia habent imaginem fidei, professione Deo, factis sæculo servientes. Volunt nosse legem , nolunt ejus praecepta servare. B 223 Signum salutare venerantur, et tamen a (10)

mysteriis dæmonum non recedunt. (11) Multos nam

que Dei metus in Ecclesia continet, sed tamen eos

mundana woluptas ad se trahit. Impii non manent ,

quia his Dei nomen in honore est. Pii non sunt, quia

patrem venerandum pravis moribus lædunt. Orant,

causa describitur : et 1. M M : Remittat illum cum elogio ad eum, qui provinciæ præest. Similiter etiam in exhaeredationum libellis exhæredandi causa, quæ ibidem exprimebatur, elogium apud auctores núncupatur. Vide Petronium Arbitrum cap. 55; Quinctil. lib. vii Instit. cap. 4, et declam. 2, iium. 15; Appuleium in Apologia. Ex his itaque Zeno justoriim'impiorumque gesta, quibus æterni præmii suppliciique causam dedere, elogium vocavit. (7) ilunc locum Hilarius post multa, quæ S. Zeno transposuit, exhibet his verbis num. 18: Impiis judicium, quit jam judicati sunt, non reliquit : pe&catóribus autem.... consilium justorum, quia judicandi sunt, denegavit. Illos enim prœjudicatos impietas facit; ho$ vero peccatum detinet judicandos. (8) Heic repetenda sunl nonnulla ex num. 17 Ililarii, quæ S. Zeno aliis fere verbis luculentins expressit: Sed adempto in credentes, non credentesque judicio, causam Dominus judicii , et auctores , iii quos judicari necesse sit, adjecit. Sunt enim alii inter 'im. pios piosque, qui medii sunt, ex utroque admisti, neutri tamen proprie, quia in id ipsum constiterint ex utroque: nec fidei admiscendi, quia sit illis aliquid infidefitqtis insertum, nec infidelitati deputandi, quia aliquid habent et fidei. (9) 31edius apud hujus :evi Scriptores dicebatur, (|tii nec bonus omnino , nec maliis. Praeter locum Hilarii Juper laudatum adnot. 8, Flavius Vopiscus in Caro: Veniamus ad Carum medium, virum inter bonos »magis, quam inter malos principes collocandum. Ammianus Marcell. lib. xiv, pag. 24, edit. Lindeinbr. imperatorem Constantium medium principem similiter Voeat. Tacitus licet :etate major, lib. i hist. cap. 49, de Gaiba ait: Ipsi medium ingenium, magis erra vi. tia, quam cum virtutibus. Anibigui Chrisiiani vocati sunt a Zeuone , dubii autem ab Ilerma, lib. iii , cap. 21. (10) Sic mss. Rem., Pomp., Zen. et Spar. Cæteri cum editis ministeriis. (11) Seguitur llilarius, num. 17, partim eodem, partim alio ordine : Plures namque I)ei metus in Ec1 clesia continet; sed eosdem tamen ad sæcularia vitia sæculi blandimenta sollicitant. 0rant, quia timent; peccant, quia volunt; Christianos se nuncupant, quiá l)ona est spes æternitatis; gentilia agunt, quia bldnda præsentia sunt. Impii non manent, quia his Dei nomen in honore est : pii non sunt, quia quæ pietati sunt aliena, sectantur.

« PoprzedniaDalej »