Obrazy na stronie
PDF

I)amasi est; quo in lil)ro falsa, atque incerta non A Constat igitur ex his quæ hactenus disseruimus al)

pauca reperiuntur confirmari non posse. l. ln Pontificali Damasi a Bollando edito, ubi pontificum vitae usque ad Felicem IW digeruntur, hæc minime reperiri. Dubitationibus igitur Tillemontii omissis, quæ cardinali Bonæ, Eusebio, ac Gregorio Nisseno aggerit nulla dubitationum suarum adducta ratione, quæ cuntra Ecclesiæ ædificationem a Calixto trans Tiberim Romæ factam objecit, attentius consideremus.

De Pontificali, ut perhibent, Damasi, ejusque auctoritate varia est Tillemontii sententia; id observat Honoratus a S. Maria, vir de re critica optime meritus, Carmelitarum, quos excalceatos appellant, alumnus. Tillemontius siquidem cum Pontificalis auctoritate indiget, suas ad adstruendas opiniones illud commendat; si vero adversetur spernit. Tillemontius (ita laudatus auctor) Indice hoc ad diem obitus apostolorum constituendum opus habens, illum non sine laude nominat. Sed cum idem ab ejus opinione dissentiat de ammo exitus apostolorum , quem Tillemontius in amnum 66, Bucherius in annum 65, incidisse tradunt. tum..., parum refert (subjicit ) quid Index hic narret, tenere. Totus enim in errore ad Alherum usque versatur..., Baronius hujus Damasi Pontificalis auctoritate confirmare nititur, Calixtum pontificem ædem Beatæ Virgini trans Tiberim construendam curasse. At Tillemontius veritus, ne id sententiæ suæ de Maria Virgine Ephesi quiescente detrimento esset, cujus non levius monumentum est, ibi fuisse templum Deiparæ consecratum , quod unum per ea tempora ipsius nomen præ se ferret : hoc pacto kalendarii liujus accipit testimonium res tanta, minuta adeo auctoritate, qualis est Pontificalis Damasi..., auctoritas, fulciri non del)et.

Pontificalem librum non adeo contempsere viri magni in litteraria republica nominis, Blanchinius, atque Schelstratius, ut antiquos omittam; atque ex heterodoxis ipsis non paucos, quos inter Blondellus merito numerandus ; sed quod spectat ad ecclesiam S. Mariæ trans Tiberim Romæ a Calixto S. P. tempore Alexandri imperaloris constructam , conjecturæ omnes historicæ hujus pontificalis narrationem confirmant. Summa libertas ab eodem imperatore Christianis concessa circa religionis exercilium, quod et Tillemontius ipse fatetur. Locus trans Tiberim ad ipso Alexandro imperatore Christianis concesso ex Lampridii testimonio, ut ibidem Dei cultus exerceretur. Certe nulli alii usui esse polerat locus ille, nisi ad publicam ecclesiam ædificandam ; si eteuim privatis conventibus Deum colere voluissent Christiani, ipsis ut recle advertit Baronius, complura privala loca ad id opus deesse non potuissenl. Ad publicam itaque extruendam ecclesiam locum sibi concedi pelierunt, ut ibi potissimum Deiparæ Virgini ecclesiam excitarent, ubi .olei fons ad partum ejusdem designandum divinitus manarat. Non enim poterant in eo loco cæmeteriun1 extruere, cum ex duodecim Tabularum præscripto Romæ mortuos sepelire veuitum esset.

[ocr errors]

aevo apostolorum, ac secundo ecclesiæ sæculo, potissimum vero tertio publicas, ac frequentes habuisse Christianos ecclesias, præcipue vero Alexandro ac Philippis imperantibus. S. itaque Zenonem occasione novæ constructæ ecclesiæ sermonem habentem, quartum sæculum attigisse minime reputandum est , cum ecclesiarum constructiones ea aetate, qua Weronensi Ecclesiæ præerat, plures in Ecclesiastica historia recenseanlur.

Multa congerunt Domini Ballerinii, et summa quidem eruditione in Baronium , Perettum et Bagattam, ut ecclesiam Veronæ ædificatam D. Zenonis tempore publicam fuisse, demonstrenl (d. Dissert. 1, c. 2,

§. 4 et 5). Nos jam et in universa Ecclesia publicas

ac frequentes fuisse demonstravimus. At non post facultatem a Constantino imperatore Chrislianis datam ecclesias ædificandi, ut ipsi contendunt, sed et tertio potissimmm sæculo ; quare ex publica ecclesia de qua loquitur S. Zeno inferri non potest, quarto sæculo sermonem hunc S. Præsulem habuisse.

Contra Baronium autem agentes iidem clarissimi viri eam potissimum rationem urgent, Baronium scilicet ex his S. Zenonis verbis: Aut nullum, aut perrarum est per omnem Ecclesiam Dei orationis loci membrum, quod possit quavis ruina in se mergentibus idololatriæ ædibus nunc usque aliquatenus comparari, collegisse S. Zenonem hujus sermonis auctorem ante Constantini tempora claruisse, quippe quod hujus im

C peratoris opera, Romæ præsertim augustissimæ Basicum dirutis quidem idolorum templis conferendas A Gentiles, quibus tertio saeculo extruere templa III).

licæ erectæ fuerunt. 0ptime quidem (prosequuntur ipsi ) si nullum tantum orationis locum, cum idolorum aedibus comparari posse auctor affirmasset, non v, ro cum vel perrarum, addidit : hinc enim aliquam alicubi Ecclesiam magnificentissimis idolorum templis nequaquam cedere satis intelligit. At illud præcipua animadversione in hoc est observandum (quod ipsimet adnotant) verba illa quavis ruina in se mergentibus idololatriæ ædibus comparationem instituere inter Christianorum ecclesias, et idolorum templa non integra, sed ruinis diruta, ita ut Ecclesiæ non essent comparandæ, ne dum cum stantibus idolorum templis, sed ne cum ruinosis quidem : hoc vero sensu quis non dicat, nos in scirpo nodum quærere, si

D Baronio succenseamus, qui hæc verba tempori

bus ante Constantinum convenire jure ac merito putat. Nam si post Constantini tempora scripsisset Zeno, nonne liac occasione Constantini pietatem celebrasset, qui dejectam Christi religionem tot amplissimis templis decoravit ? Et quo pacto sine invidiæ nola potuisset S. Antistes Weronensis asserere, ecclesias Christianorum post dilatatam a Constantino religionem, ne ruinosis quidem comparandas esse idolorum templis ? Neque allucinaui Perettus, et Bagaita dicendi sunt, qui ex S. Zenonis assertione : Tunc non fuisse jam templa (conspicua scilicet ædificia) Christianis constructa opinati sunt, eadem ratione qua S. Zeno suo ævo ecclesias ne esse affirmavit. Adnotant insuper domini Ballerinii verba illa S. Zenonis, Quavis ruina in se mergentibus idololatriæ aedibus, non accipienda esse de ruina, quam imperatores legibus intulere, cum idolorum templa deleri jusserunt ( d. Adn. 5): cui adnotationi libens assentior. At quod intelligenda sint illa, quam eædem aedes quovis casu, aut vetustate corrosæ minabantur alienum a mente S. Zenonis puto. Potius ruina illa indicari videtur Pbilippi imperatoris tempore, quando fuerat Christianis impune idolorum templa des. truere, ut supra ex S. Gregorio Nisseno retulimus; quare mirum non est, et christianas mulieres ad ecclesiam accedentes reprehendi a D. Zenone, quod auro fulgentes (totum inauratæ corpus ) incederent, et quod gentiles, si pro viris doctis ipsi gentiles intelligendi sint, ut explicant iidem Ballerinii, concionibus S. Zenonis adessent; atque complures cujusque generis, ætatis, sexus, conditionis, imo, et nationis catechumenos sacro baptismate ablutos, cum summa quiete frueretur Ecclesia. llæ quidem conjecturæ sæculum quartum non indicant. Nam et Waleriani, ae Gallieni persecntione S. Cypriani Carthaginiensis episcopi martyrio affecti corpus magno cum honore, ac solemni publica pompa sepulturæ traditum fuit (Spond. ad an, 261, 11, 4). Aliud argumentum, quo hoc in eodem sermone quartum sæculum indicari probent, ex aliis verbis D. Zenonis petunt eruditissimi viri; illud iisdem ipsorum verbis afferre libet : Postquam... haud præcipuum... esse dixit (S. Zeno) de novæ Ecclesiæ ædificatione... laudibus geminare... quippe... quod id cum gentibus, vel Judæis potest esse commune... hanc hujus postremæ sententiæ rationem subdit : • Nani v et illis si liceat, vel si velint fortassis cultius syna• gogas ædificant, cultius erigant capitolia. » Ubi capitolia scriptum pro templa adnotant, tum prosequuntur: Nunc adverte duas sentenlias disjunctive positas... si liceat, vel... velint... quarum prima ad Judæos pertinere minime potest, si quidem Judæorum secta nulla lege proliibita... traditur a Theodosio leg. de Judæis, an. 595; et solum anno 421, leg. 22, ejusdem tituli cautum fuit, ne deinceps nullas facerent condi synagogas... quod ipsum confirmalum le

rum erat. Judæis vero numquam sine principis auctoritate synagogas extruere licuit, utpote qui advenæ, et extorres in alieno solo habitarent. Teste etenim Josepho Antiquitatum Judaicarum lib. xiv, cap. 17, aliquando etiam in Asia a provinciarum præsidibus, et magistratibus Judæos fuisse prohibitos sua sacra exercere indubitatum est, eisque imperatorum placito fuisse permissum, nempe a C;esare post reparatam a Pompeio victoriam ; et Marco Antonio, et P. Dolabella. Alia, quæ his duobus paragraphis quarto nempe et quinto afferunt domini Ballerinii opportuniori loco tractabimus. Eruditissimis Balleriniis concinit conterraneus meus dominus Cajetanus Cennius sacro-sanctæ ha

B silicæ Vaticanæ presbyter beneficiatus. At fidenter

satis suam opinionem promovere satagens ab impostoribus deceptos, et Ecclesiæ rerum adhue rudes autumat eos, qui ante Constantinum publicas exti. tisse Christianorum ecclesias affirmant. Videat quos carpat auctores; eminentissimos nempe Baronium et Bonam, et quem tanti facit Tillemontium; præcipue vero Benciuium, et Thomasinum inani sane conatu perstringit. Clarissimi vero Bencinii reformidans rationes, Eusebiique praecisos textus, quos idem Bencinius affert in Oriente publicas extructas ante Constantinum ecclesias fatetur, in Occidente negat. At qua ratioiie inspiciamus. Gallieni edictum refert primo eximius Bencinius Dionysio summo pontifici directum, aliisque episcopis, quo per universum or

C bem mandat restitui Christianis religiosa loca, qua

de re confirmatnr libri pontificalis assertio in vita Dionysii. Hic (Dionysius) presbyteris ecclesias divi. sit, et cæmeteria, et Parochias diæceses instituit. optime itaque infert Beiicinius : Potius Dionysius Galliemi indulgentia omnes Christianorum ecclesias in Deciana persecutione direptas restituere, dividere, et ad priorem formam reformare. Quid ad haec Cennius ? Per universum orbem concessam facultatem ad soluiii 0rientem restringet? Tum Valeriani ad senatum de aperiendis libris Sybillinis affatum adducat ex Wopisco ipse Bencinius. Miror vos, P. C., tamdiu de aperiendis libris Sybillinis dubitasse, quasi in Ecclesia Christianorum, non in templo omnium deorum tractaretis. Subdit Bencinius. Ecclesiam Christianorum op

gitur anno 423, leg. 25 et 27. Itaque Judæos respicit D ponit Gentilium templo, et adeo a Christianis locum

secunda sententia... si velint... prima autem... si liceat... palam pertinet ad Gentiles, quibus proinde templa ædificare aucloris ætate non licuisse exploratum est, quod nonnisi in quartum sæculum cadere potest, cum per Christianos imperatores idolorum templa vel ante Juliamum interclusa fuerunt, vel post Julianum ita tolerata, ut nova tamen construi non permitterentur. Acuta sane, et convenieiis ratio, si S. Zenonem quarto sæculo scripsisse compertum esset; at cum ex iis quæ ab initio, et hucusque considerata sunt, constet S. Zenonem a tertio sæculo removendum non esse, dicendum potius est, sententiam illam... si liceat... Judæos respicere, alteram,.. si veliut...

religiosum habitum, putatumque, ut interdicta omnis ratio, quæ sacru non esset. Ecclesiæ ilaque erant Christianorum, seu sacræ ædes ad religionis agenda mysteria. Valeriani verba de ecclesia Christianorum, quæ Romæ erat, intelligenda esse, quis prudens inficiabitur ? Et in Occidente itaque erant ecclesiæ. Addit idem Beucinius Alexandri imperatoris rescriptum pro Christianis contra popinarios, de quo su~pra egimus, quod nonnisi de ecclesia Romæ ædificanda ii;telligi posse probavimus; et Eusebi textum a nobis supra laudatum, quem de ecclesiis in Oriente tantummodo extructis accipere, depravare est. Facile putat hæc solvere Cennius dicens : Nihil mihi

promovent aliter considerunti res Christianorum ante A • barbarorum, quæ graviores morte sunt. Adolescen

Constantinum ; Ecclesias enim totius 0ccidentis reputo instar titulorum urbis, domos nempe privatas fidelium, quibus ecclesia clam gentibus, seu idololatris addicta erat ad sinaxes, et collectas faciendas. Addat quæso persecutionum tempore. Expedita sane ratio, pro libito tamen consideret. Quis enim prudens opinionem antiquis omnibus monumentis contrariam et pro arbitrio conceptam fucum facere sibi patiatur. Falso etenim asserit : 0ccidentalium certe templorum nullus affertur testis. Constat falsitas ex mox adductis. Quod vero nullam Ecclesiae consecrationem ante Gonstantimum solemniter factam fuisse legatur. Quid inde? Inanis profecto ratio ! Nonne et sine solemni consecratione publicæ construi Ecclesiae poterant? Quot et hisce temporibus publicæ Ecclesi;e sunt, licet non consecratæ ?

§ III. Quæ S. Zeno Tractatu decimo lib. primo de Veronensium largitionibus profert, quibus multos redemptos fuisse ait, non indicant captos a Barbaris post Iladrianopolitanam pugnam.

S. Zenonis textum laudant eximii Ballerinii (d. Dissert. 1, c. 2, §7), quem, cum aliis duobus S. Am])rosii textibus conferentes ex iis utpote conformibus redemptionem captivorum post Iladrianopolitanam Romanorum cladem S. Zenonem indicasse putant. Horum itaque textuum conformitas primo consideranda est, ipsique textus exscribendi sunt, ut de eorum conformitate constet. S. Zenonis textum ita referunt : In fine tractatus x, l. 1, liberalitatem suorum auditorum auctor ( S. Zeno) commendans... sed hæc inquit , Non ad vos fratres, quorum largitas provin« ciis omnibus non est, quorum pia semiua tolius « quodam modo orbis per membra jactantur a vobis a multi redempti; multi edictis feralibus liberati; « multi conditionibus duris exuti gratias agunt. » S. Ambrosii duos textus sic allegant : Recitanda hoc loco sunt duo S. Ambrosii testimonia ex lib. ii de officiis, quæ de hac redemptione certe loquuntur, et ex iis apparebit quanta captivorum fuerit infelicitas, quantaque sit ejus scriptoris cum auctore nostro consensio. Primum itaque S. Ambrosius cap. 15, num. 70: « Summa « etiam liberalitas captos rellimere, eripere ex hos« tium manibus, subtrahere neci homines, et maxime « fœminas turpitudini ; reddere parentibus liberos, « parentes liberis, cives patriæ restituere. Nota sunt « Ii;ec nimis Illyrici vastitate et Thraciae; quanti ubi« que venales erant toto captivi orbe, quos si revo-. « ces unius provinciæ numerum explere non pos« sint? » Barbari enim ( prosequitur num. 71 ) , ni« hil deferebant humanitatis ad misericordiam, nisi • quod avaritia reservaverat ad redemptionem. • Aliud testimonium cap. 28, num. 156, ejusdem lib. ii, his verbis exprimitur : « Nos aliquando in invidiam « incidimus, quod confregerimus vasa mystica, nt « captivos redimeremus... Quis autem est tam du« rus, immitis, ferreus, cui displiceat, quod hoino • redimitur a morte, fœmina ab impuritatihus

[ocr errors]

¢ tulæ, vel pueruli, vel infantes ab idolorum coula« giis, quibus mortis metu inquinabantur? » Adrertistin (sic prosequuntur Ballerinii) , toto captivos orbe... quos qui redimeret sul)tralìeret neci ? Quid cum auctoris nostri verbis magis consentiens ? » Igitur ut ad argumenti summam tandem redeamus , cum moster auctor liberalitatem suorum auditorum in redimendis captivis munificentissime demonstratam commendans, redemptionem eorumdem captivorum, de quibus scripsit Ambrosius, spectet, qua una verum fieri potuit, ut id generis... Largitas, provinciis omiiibus nota esset, ejusque pia semina totius quodam modo orbis per membra jactaretur... ut idem auctor prodit, haud dubie tractatus decimus l. ii habitus patet post anB mum 578, quo barbari tantum captivorum numerum partim ex Romanis militibus jam devictis, partim er tot Romanis provinciis subactis deduxere. Mu!tos redemptos asserit S. Zeno : multi redempti, eos lamen non dicit captivos, ut S. Ambrosius : Captos redimere, eripere ex hostium manibus , quanti ubique venales erant. Illud namque verbum redempti necessario non includit captivitatem redemptorum : redimi namque dicebantur, et Christiani, qui soluro pretio præsidibus ab ejuranda fide liberabantur, me ad colenda idola compellerentur, ct hic est S. Zenonis genuinus sensus : nam cum dixisset multi redempti, ut declararet, se non de captis ab hostibus loqui, sed de Christianis, qui ad idololatriam imperatorum edictis adigebantur, immediate prosequitur : multi edictis feralibus liberati, non a captivitate liberatos dicit, sed ab edictis feralibus, quibus persecutio in Christianos promulgabatur, ea conditione, ut nisi Christo renuntiarent, bonorum direptione, exilio, cruciatibus, et morte plecterentur. Has conditiones, quibus edictis adstringebantur Christiani, duras dicit S. Zeno, et ab iis liberati Veronensium subsidiis summo se beneficio affectos profitebantur. Multi conditionibus duris exuti, gratias agunt. Ne tamen ad arbitrium S. Zenonis textum interpretari videamur, meminisse oportet duodecimi canonis primæ synodi S. Petri Alexandrini episcopi , quo ab omni culpa imumunes declarantur infideles, qui pecunia se persecutione liberarunt, idque exemplo D. Pauli apostoli confirmat, qui suas Thessalonicæ persecutiones, ut Christianus Lupus exponit (Lup. tom. i, Dissert. Proem. post c. 16), permisit per Jasonem ac alios cives pecunia redimi , atque ita se liberari a necessitate prarvaricandi, aut moriendi. Redemptionis autem vocabulo liberationem hanc exprimi, qui nosse cupit, Tertullianum legat, qui suo in libro de fuga saepe saepius eodem vocabulo utitur. Qui quaerit, an persecutio fugienda, subsequentem quoque quæstionem jam prospiciat necesse est, an si fugienda non est, redimenda certe sit : lta de hoc agere incipit, fugam in persecutione contra Evangelii mentem, simul et redemptio. mem a persecutione improbans ab Ecclesia ad Montanum transfuga Tertullianus, quo loco saepius redemptionis vocabulum inculeat, Christianum Lupnm

C

adeat studiosus lector, comperietque frequenlissi- A § IV. Recte comjicit ßaronius ex sermone decimo libri

mum ante Tertullianum fuisse hunc redimendi morem. Ego credo fuisse vetustum (ita contra Baronium nervosa ratione arguit idem Lupus). Certe si novus fuisset, Tertullianus ipsum sibi familiarissima posterioritatis præscriptione invasisset. Neque unus, aut alter hoc subsidio a persecutionis furore se eximere procurabat, sed integras ecclesias hac redemptione suae immunitati prospicere sategisse ex eodem Tertulliano constat. Parum denique est si unus, aut alius ita eruitur : massaliter totæ Ecclesiæ tributum sibi irrogaverunt (l. c. c. 12). Et non modo ut cruciatus, et necem evaderent, sed ut etiam divina peragere illis permissum essel : quod ex eodem Tertulliano inferu laudatus canonum illustrator: Ex his discimus fuisse

duas istarum redemptionum causas, nempe non dum B

taxat ad persecutionem evitandam, sed etiam ad obtinendam Synaxeom libertatem. Alienum itaque a S. 7emonis mente est, cum redemptos dicat, non ab hostibus, sed a feralibus edictis Weronensium largitionibus fideles, ita ipsum explicare, ut in Hadrianopolitana clade captos a Gothis Christianos significare voluerit.

Neque S. Zenonis textus Ambrosii sententiis allatis concordes esse dicendum est, cum illa verba edictis feralibus liberati, quæ in S. Zenonis serinone leguntur, non captos ab hostibus indicent, ut S. Ambrosius exprimit eripere ex hostium manibus, sed exemptos a persecutione Christianos.

Illa tamen diversitas præcipua animadversione digna est. S. etenim Ambrosius, qui post Iladrianopolitanaim cladem scripsit aperte illam nominat : Nota sunt hæc nimis Illyrici vastitate, et Thraciæ. S. autem Zeno ne per somnium quilem illius meminit, sed illis in verbis, edictis feralibus liberati, circumstantia exprimitur, quæ captis a Gothis minime convenire potest. Hi namque uu!lo edicto urgebantur, sed armis, et vi in captivitatem redacti pactione, et pecunia redimebantur. Tum vero maxime constat S. Ambrosium diversis scripsisse temporibus, ac S. Zeno, cum in allata secunda S. Ambrosii sententia omissa sint haec verba , post verbum redimeremus interpunctione signata : Quod Arianis displicere poterat, ne tam factum displiceret, quam ut esset, quod in nobis reprehenderent. Quis enim perspicacissimo licet, ac liliceo polleret intuitu singulis in sermoni. bus S. Zenonis Arianorum mentionem conspicere valeat? Mirum profecto, quod in omnibus Patrum operibus, quæ Arii, et Arianorum ævo scripta leguntur, plura reperiantur, quæ Ariana tempora expresse notant , hujus rei in S. Zenonis sermonibus ne vestigium quidem minimum liceat aspicere. Nonne hoc evidens est argumentum , ipsum multo ante Arium scripsisse? Nulla ergo S. Zeiionis cum Ambrosii sententiarum consensio, quam eruditissimi exaggerant Ballerinii. Advertistin... toto captos orbe.. quos qui redineret... subtraheret neci... Nam S. Zeno *dicti, feralibus liberatos dicit,

primi in editione ultima Veronensi , S. Zenonem longe ante Christianorum imperatorum tempora claruisse, eo quod ibi S. Zeno dicat in nummis ea:cudi solere signum idololatriae, eademque idola, quæ colerentur in templo.

Haec sunt D. Doctoris verba : Aurum, argentumque, Christiane, si vera dicenda sunt exsecraris in simulacris solis, non in penetralibus tuis ; nam, et illic aureis argenteisque innumerabilibus veluti templis tereti moneta percussis inesse similiter regum vultus signaque cognoscis; nihilque aliud distat, nisi quod in tua domo minuta sunt, in templo majora, quæ si erogaveris, pecunia est, si servaveris simulcra (Lib. 1 Tr. 10, n. 5). Baronium reprehendunt doctissimi Ballerinii hæc adnotantes ad illud verbum,simulacra : Simulacra non erant idola quædum vera in nummis sculpta, ut hunc locum perperam accipit cardinalis Baronius in adnotationibus ad martyrologium secundæ editionis die 12 Aprilis, sed nummos ipsos, qui vultus imperatorum, aliaque signa nnmmis insculpi solita praeferebant , simulacrorum nomine Zemo appellat. Quis non videt S. Doctorem loqui de iisdem simulacris insculptis, quæ colebantur in templis. Nilil aliud distat, nisi quod in tua domo minuta sunt, in templo majora. Namque cum dicit : Et illic aureis argenteisque innumerabilibus veluti templis tereti moneta percussis inesse similiter regum vultus, signaque cognoscis, nihilque aliud distat, nisi quod in tua domo mi

c nuta sunt, in templo majora, aperte significat eadem

in nummis sculpi signa, et regum imagines, quæ in templo super aras majora erant. Qua S. nostri præsulis sententia illud confirmari constat; nempe solere imperatores Ethnicos suos in nummis vultus exhibere sub imagine suorum numinum, ut in veleri numismate, in quo effigiatum Serapidem similem Hadriano conspici, et hunc perantiquum fuisse morem Spondanus ex Baronio testatur (Spomd. ad an 362, § 6) : At enim vero, et ipsæ Gentilium imperatorum imagines in nummis cusæ in templo c0Iebantur, cum inter deos relati, aris, statuis, ac templis in ipsorum honorem erectis, taiuqtiam Dei ab Ethnicis habebantur. Noii est igitur cur l3aronio succenseamus, qui genuinum S. Zenonis sensum accipiens, ex eo jure ac merito infert, S. Zenonem longe anuo (.liristianorum imperatorum tempora claruisse. Alia S. Zenonis verba : quæ si erogaveris , pecunia est, si servaveris simulacra, iudicant Christianis permissum fuisse uti pecunia idololatriæ signis percussa ad erogandum, tantum scilicet ad usum humani commercii. Qui vero pecuniam servasset , pecunia abutebatur, et in ea non usum respiciens, sed rem , affectione quadam , et honore idola in numinis contenta prosequi videbatur.

§ W. S. Zeno Tr. xlv, lib. secundi quartum sæculum non indicat.

Et hæc S. Zenonis verba : Autumnus quoque Marwrii lnrns est, in quo nun vitis, sed fonsoris sangui*

effunditur(Adn. 8, ad eumdem tr.). Quartum innuere A trita obtundam verbis palpantibus aciem veritatis. »

sæculum volunt Domini Ballerinii. Ita ad qnarti sæculi Martyres (ita ipsi) præcipue pertinet, quippe episcopi , et ecclesiastici fere fuerunt sacræ vineæ fossores et cultores, quos potissimum impetitos eo sæculo legimus, quod prioribus saeculis non omnino convenit, cum et clerici, et laici Christiani passim a Gentilibus mactabantur. At prioribus sæculis convenire testatur Eusebius (Hist. l. vi, cap. 21), Maximiuum scilicet imperalorem in Christianos persecutione mota jussisse solos Ecclesiarum præsides tamquam auctores doctrinæ Evangelicæ neci dari. Tunc duo summi pontifices Pontianus, et Anlerus non adhuc elapso duorum mensium spatio martyres obierunt. Constat etiam ex S. Cypriani epistola, et D. Zenonis, ætate Waleriani imperatoris edicto in episcopos, presbyteros, et diaconos fuisse præcipue animadversum, quare et Sixtus summus pontifex, et S. Laurentius diaconus, atque idem S. Cyprianus, aliique episcopi, eodem anno marlyrio coronali leguntur. Quapropter dicendum est, S. Zenonem fossoris nomine hos sanctos praesules indicasse, neque sola suppositione, quod S. Zeno quarto sæculo scripserit, ad episcopos quarto saeculo in Arianorum persecutione martyrio affectos effugiendum est. Nusquam etenim legitur in Ecclesiastica historia, quarto sæculo edicio proposito persecutionein in episcopos potissimum sævisse. Neque ullum SS. Patrum a Dominis Balleriniis allatum testimonium, ne leviter quidem hoc indicat; quæ testimonia si cum S. Zenonis verbis invicem conferantur, diversum sæculum indicari quisque primo aspectu conspiciet, eo quod in iisdem testimoniis Ariani, Nicænum concilium, Valens imperator proprio uomine commemorentur, quod a Zenone prorsus alienum est, ut supra sa-pius n0tatunl est.

§ VI. Quadringentorum annorum numerus in tractatu quinto S. Zenonis libri primi de Continentia, anachronismus est Tabellariorum vitio in ms. illapsus, accurate satis a Baronio, Peretto, et Bagatta emendatus.

Hæc quadringentorum annorum nota, quæ in S. Zenonis tractatu de Continentia legitur, præcipuum forte argumentum est, quo ad ejusdem S. Præsulis ætatem a tertio sæculo amovendam. uti possint hi, qui sub Gallieno ipsum floruisse negant. Idem plurimifaciunt cum Tillemontio clarissimi Ballerinii (Dissert, 1, cap. 2, § i). Nos ut omni cum evidentia in eo expendendo procedamus, eorumdem verba exscribemus. Itaque, quadringentorum ferme aunorum, notatio, quia tradita Corinthiis Epistola Pauli ad auctoris ætatem recensentur. Tract. v lib. i, evidens argu. mentum esl, eum sæculo quarto scripsisse : Sic enim ibi habetur: • At cum ante annos ferme quadringentos, vel eo amplius apostolicum hoc operetur edictum, quo et vivaciores fuere homines, et rarissimi Christiani; cur ergo Christiano orbe ipso pene jam toto, liominumque vivacitate mulido senescente de

Quæ quidem Chronica notatio tum in mss. omnibus, tum in editione prima Veneta palam ac distincte posita est, nec nisi in posteriori editione Veronensi, er qua aliæ profectæ sunt ab editoribus (Peretto et Bagatla) numerorum mendum incusantibus proprio marle mitato eo uno præjudicio movente, quod Auctorem tertio sæculo viarisse opinarentur. v Quod objicitur (imquinnt), sermonem de Continentia non esse S. Zemonis martyris, cum in eo legatur auctor abfuisse a S. Pauli doctrina divulgata annis quadringentis, et eo amplius... dicimus texuum, sicuti multis in locis est mendosus, ita ut sæpe fit in numeris, ibi esse depravatum. » Quam corrigendi rationem nullo codice innixam, immo contra fidem codicum usurpatam (qui

B præterea non per numerales litteras CCCC, sed voce,

quadringentas numerum exprimunt), THlemontius considerans adnotatione 6 in persecutione Valeriani, illam satis certam, et tutam esse ait, ut se quis a gravissimis difficultatibus facile subducat, atque expediat. Itaque S. Zenonis textus incorruptus hoc in loco est habendus; notatio ergo quadringentorum annorum eumdem S. Doctorem saeculo quinto scribentem fateri nos coget. Nam cum epistola prima ad Corintliios juxta Baronii Chronologiam anno Domini 57, conscripta sit, hunc igitur S. Zeno sermonem protulit anno 457. ld ego minime credideriim adrisurum eruditissimis Balleriniis , qui pro iv sæculo acerrime pugnant : neque vero, ut facile demonstrari possit, tempori huic cætera quæ in eo tractatu le

C guntur satis conveniunt.

Cum itaque quadringentorum annorum lectio lextui ipsius sermonis repugnet, ut optime Baronius notavit, nanifesto dignoscitur anacronismus, cl error circa annorum numerum in textum S. Zenuilis illapsus. Suæ ut adstipulentur sententiæ eximii Ballerinii textum incorruptum volunt, et quadringentorum annortllm numerum non fuisse vitiatum. At enm ineunt rationem, ut ad quartum sæculum S. Zenonem revocent, scilicet usitatum dicunt auctores inter, et anteriores, et coævos, et posteriores Zenoni, ut quinquaginta annorum excessum non curarent, quam ad insinuandam assertionem suam aliquot producunt exempla, quæ hic examinanda proferimus. Arnobius, qui Diocletiamo imperante, id est sub initio quarti sæculi floruit, Hieronymo teste, nonne hæc Ethnicum adversus Christianos loquentem induait libro ii, pagina 44.... Ante quadringentos annos religio, inquit, vestra non fuit...? In Formula fidei, quam Pseudosynodus Antiochena scripsit anno 345, et recitatur ab Athanasio in libro de Synodis, hæc de Paulianistis leguntur : « Christum autem ipsum, et Filium Dei factum esse, ex quo nostram carnem ex Virgine assumpsit, non totis abliinc quadringenlis annis. » Eusebius Caesariensis ejusdem sæculi Scriptor qui diem obiit anno 540, sic effatur lib. ii contra Marcellum Arausicgnum, cap. 1..., « ln primis parado* xum illud est iucepisse lioc verbum ab anuis hinc

« PoprzedniaDalej »