Obrazy na stronie
PDF

uisque 200 labentibus illam sanctissimam fratrum cohortem sepelit ante quam jugulet : taleque est commentus impietatis excidium, ut in illa unius fuueris turba paternus dolor non sufficeret orbitati, cum nescit, quem primum plangat, quem priorem inveniat, cui primum (f) justa crudi funeris solvat. Quo nuntio accepto Dei servus scidit vestimenta sua, non ut Deo (7) invidiam faceret, sed ut expeditus cum hoste pugnaret. Contempsit denique in perditis facultatibus divitem : dissimulavit in amissis liberis patrem, in pœna sui corporis justum. Namque summo capitis a vertice usque ad imos ungues pedum plaga inimici percussus , populosis ulceribus non (8) distinctus est, sed totus unum vulnus effec. us. Verum tamen in his omnibus nihil adversus Deum improbe loquitur. Non uxori illicita suadenti succumbit, non amicis insultantibus cedit; sed victor crudelitatis et impietatis in sterquilinio fœtido scaturiente vermibus sedet, quasi nihil passus, sed solo Dei timore contentus. O felix vir! qui mira patientia Deum promeruit, 201. diabolum vicit, sanitatem recepit, facullates liberosque (9) suos non perdidit, sed mutavit. II. Jol), quantum intelligi datur, fratres carissimi, (.'ir'sli imaginem præferebat. (10) Denique comparatio inlucat veritatem. Jol) justus dictus a Deo est. Ipse justitia, de cujus fonte omnes , qui l)eati sunt , gustanl : ecce enim de ipso dictum est : Orietur vobis sol justitiæ (31at. iv, 2). Jol) verax est appellatns. At est vera veritas Domiuus , qui ait in Evangelio :

A Ego sum via et reritas. Job dives fuit. Et quid dilius Domino? cujus sunt omnes divites servi : cujus est orbis totus, omnisque natura, beatissimo David dicente : Domini est terra et plenitudo ejus, orbis terrarum, et unirersi qui habitant in eo (Ps. xxii, 1). Job diabolus ter tentavit. Similiter Evangelista perlibente (Matth. iv, Luc. iv), et Dominum ter est tentare conatus. Job facultates, quas habuit, amisit. Et Dominus coelestia sua bona amore nostro neglexit, pauperemque se fecit , ut nos divites faceret. Job filios furens diaboliis interemit. Et Domini filios prophetas insanus populus Pharisæus occidit. Jol) ulceril)us maculatus est. Et Dominus sumendo carnem totius humaui generis peccatorum est sordibus (14) obsoletalus. Job uxor sua hortatur, ut peccet. Et

B Dominum, ut corruptelam seniorum sequatur, synagoga compellit. Job amici sui insultasse perhibentur. Et I) , mino sui sacerdotes, sui insultavere cultores. Job in sterquilinio pleno vermibus sedet. Dominus quoque in vero sterquilinio, id est, in hujus mundi coeno versatus est inter eloullientes divcrsis sceleribus ac libidinibus homines, qui veri sunt vermes. Job et sanitatem recepit, et facultatem. At Dominus resurgens non sanitatem tantum, sed immortalitatem in se credentil)us pr;e stitit , dominiumque totius noturæ recuperavit, sicut est ipse testatus dicens : 0mnia mihi tradita sunt a patre meo (Matth. xi, 27; Luc. x, 2). Job (12) vicarios filios genuit. Dominus 202 quoque post proplietas (15) filios sanctos Apo

cap. 7, ubi et alium Plauti locum allegat ex Amph. i C factus; sed Urb. codicis lectio effectus magis placuit.

1, 25 : Numero in mihi mentem fuit; in mentem, inquit Gellius, non, ut dici solitum est, in mente; et εὐφωνίz; causa alia plura id generis dicta cominemòrat. Ilinc igitur S. Zeno satis commode et latine in molem scripsit pro in mole, vel inter molem; nam et in pro inter usurpatum quoque legitur, etsi cum ablativo frequentius, nonnuuquam tamem cum accusativo, uti forte est illud Livii 1, 35 : Centum in Patres legit, quod tamen aliter accipi potest, nimirum ut fiiiem significet, id est ut essent inter Patres. Paulo post ad verba tuleque est commentus substantivum est insei uimus ex mss. Tolent., Vat. qui postremus pietatis pro impietatis scribit.

(6) Justa justorum dicta sunt, quæ mortuis pr;estal)antur officia, propterea quod jure adhibeantur iis qui de nobis bene meriti sunt. Justa funebria Livius :ippellat 1, 2, et justa [umerum Cicero l. ii de Leg. prope finem. Ilinc justa facere, justa solvere inter laiin.is formulas. ldem Cicero pro Flacc. Justa Cuuilifacta sunt, et pro liabir. locutione Zenonianæ plane simili : Qui nondum etiam paterno funeri justa Solrerat.Widesis Plinium lib. ii cap. ult.; Curtium lil). iv, 12, 2 et L. ii de mom in jus vocando. Eulit. Ven. cum mss. Tolent. es Urbin. justitiam habebat, nec non Pomp. codex, in quo tamen emendatum est justa.

7) Invidiam concinnat dixit Z»uo lib. i tract. 16 Vide ibidem adnot. 34.

(8) Editi distinctum, sed mss. distinctus, idque pe rìiide dictum ac apud Tullium in Wer. iv, 27, pocula eae auro gemmisque distincta, id est gemmis distributis et separatis variata ; et sigt,:(icatur, non Job affectum fuisse ulceribus frequentibus quidem, at separauis, ut aliquid •ani superesset, sed in unum vulnus ioium ejus corpus migrasse. Ilac de caussa post pauca est factus libentius inseruissemus ex marginali mota euiiîonis Weronensis pro eo, quod alibi legitur, ei

Populosa ulcera dicta sunt pro multa et [$; quo sensu populositatem luminum dixit Fulgentius Myth. 1, pro luminum multitudinem. Populoso fructu eadem siguificatione S. Episcopus scripsit lib. 1, tract. 16, num. 10. (9) Suos abest a ms. Zem. (10) Denique heic aperte significat paucis, uti hoc libro tract. 7, adnot. 4, monuimus. Mss. Tolent. , Pomp., Vatic., pro inducat scribunt indicat. Paulo post iidem codices Adest vera pro At est vera. (11) 0bsoleto inquinare , commaculare signifieat. Quapropier Tertullianus adversus Gnost. cap. Ü : Qui vestitum obsoletassent muptialem. Ilinc Zenonis obsoletatus est inquinatus sordibus. (12) Vicarii dicuntur, quicumque vices alterius gerunt , nec ii tamtum, qui negouum suscipiunt mand:ante aliquo, cujus erat partiu.» illud per, gere , ciijusque illi personam gerant , qua: significatio jam

D vulgo obtinet; sed illi etiam, qui vel pro alio aliquid

sponte aggrediuntur, ut Cicero iv in Ver. num. 57, vicarium muneri se futurum Scipioui præsenti pollicitus est, et scripsit Seneca ad Ilelviam, quæ se pro conjuge vicariam dedit : vel in alterius locum post ejus mortem succedunt, etsi ii non nisi late defunctorum vices obeant; qua ratione Petri Vicarii sæpe appellantur, qui S. Petro Apostolo in eamdem cathedram.subri gantur, tametsi non minorem , quain olim ipse, auctoritatem hal)eant; et in diplomate Ottonis apud Ughellum tom. v, pag. 746, Ilildericus episcopus Veronensis Vicarius sancti Zenonis nuncupatur. Itaque filii, quos Job post priorum mortem in eorum locum a Deo suffectos sùscepit, qua ratione Vicarii appellentur, ex hactenus dictis liquet.

(15) Spectat, ut videtur, illul ps. x i.iv, 17 : Pro Patribus tuis nati sunt tibi filii, constitues, ecs principes super omnem terram; quod de Apostolis sancti Patres sæpius interpretantur. Qu;vstio est inter

stolos procreavit. Job beatus quievit in pace. Domi- A potuit pudoris fundamenta subvertere. Ibat ad sup

nus autem manet benedictus in æternum ante sæcula et a sæculis et in cuncla sæculasæculorum. (14)

203 TRACTATUS XWI. De (1) Susanna.

Quotienscum |ue in hoc perverso sæculo contra lnudabiles viros multiforines tenduntur insidiæ, (2) et diversis calumniarum generibus factiosæ emerserint causae ; quid homo pestilens (3) excogitet, vel quid diabolus machinetur, non (4) metuat justus, quia cum illo est Deus. Inde Susanna illustris Hebræa veræ decus pudicitiæ docuit feminas suæ castitatis exemplo. S:abat Susanna in judicio perdilorum falsorum testium oppressa mcndaciis, conscientia. tamen bonis conlenla secretis, non tam rea susceptura sententiam, (5) quam dicata Deo pro castitate forliter moritura, et quam judicantium sententia prava dejecerat, illustris conscientiæ integritas erigebat. Suflicit ergo pudicitiæ conscientia, testis est Deus. Non respexit castitas, quid falsi dicerent testes, aut qualiter judices circumventi damnarent, non denique qualiter diabolus infamaret , qui non

Scripturarum commentatores valde celebris, utrum eo iii psalmi versiculo ad regem , an ad reginam pronomina tuis et tibi referenda sinl. In Hebræo sane cum illa masculini sint generis, ad regem spoiisum se monem esse apparet, ita taihen ut ad reginam quoque sponsam, ut nonnulli eruditi critici fuse ostendunt, porrigi nihilominus possint, quod plerique Patres faciunt. S Zenonem cum Ilebr;vo congruentius hæc ad mysticum sponsum, id est Christum Domiuum, retulisse palam est, quain interprelatioueiu Irenæus, Cyrillus, Dydimus, aliique Patres inculcant, et senientia saiie commodiore, ut intelligatur prophetice Chrisio praedictum, pro patribus tuis secundum carnem, id ést pro Abrahamo, Isaaco, Jacobo et aliis, ex quibus ortus es, nati sunt, aut' ex Hebræo nascentur tibi filii, scilicet Aposloli, quos constitues principes super omnem terram. (14) Mss. Poiip, el'edit. Wen in fine addunt Amen. TitAct. XVI.—-(1) IIunc tractatum invenies apud Lippo. tom. ii, Wit. SS. pag. 21. Ilic idem tractatus, sed interpolatus, et passim varius olim inter Augustinianos erat insertus serim. ccxlii de Tempore : dein vero in Appendicem rejectus primo serm. Lxix, posterius vero serm. lx in editioiie PP. Benedicuinorum Congregalionis S. Mauri, qui illum incerti et ineruditi auctoris censuere, uti auétoris, qui a Zenone quidem sumpsit, sed plura addillit de suo, at

que mutavit, ut iidem Benedictini subinde animad- |)

verterunt in Additionibus, quas Augustiui sermonibus tom. v praefixere. Similis generis est serm. lxi ejusdem Augustinianæ Appendicis , qui est S. Petri Chrysologi sermo liii, sed, ut iidem Palres observant, passim interpolatus, seu multis auctior sententiis, ut Zenoniano accidil. Ex eadem nihilominus Appendice aliquot variantes lectiones sul)jigientur, ubi eædem periodi totidem fere verbis describentur. (2) In Append. Augustini, vel diversæ calumniarum emerserint. (5) In eadem Append., cogitet, quid diabolus. (4) Ibidem, metuet justum, quia cum ipso est Christus : el post haec inséruntur lineæ sex supra decem, in quibus de Zacharia et Daniele disse itur. Tum subsequuntur, quæ ad Susannam pertinent ; ita 1amem ut vix unam lineam sine additionibus, vel de

plicium non adulterum corpus, in quo extrema libido senilis exarserat, sed quod (6) infamaverat diabolus, el quod protexerat virtus, et 204 ornabat pudor illæsus. Tunc (7) in puero sancto Daniele Spiritus sanctus ingressus ait, cum illa ad supplicium duceretur : Revertimini ad judicium : [alsum enim isti contestati sunt de ea (Daniel. xiii, 49). Slupet populus, quod a supplicio ad judicium repetendum revocaretur addicta. Falsos testes pavor invadit. Tremit diabolus, quod ipsius commenta nudentur. Gau

- dent angeli, quod oppressa veritas tandem defendatur in terris. Triumphat maritus, quod castam invenerit conjugem. Laetatur familia omnis, quod in ea nihil inveniat fama, quod feriat. Cruciatur diabolus, quod nulla ex parte suam perfecerit voluntatem : nec adulterium enim , quod factum diffamabat exercuit (8) nec homicidium, quod procurabat; (9) invemit.

205 TRACTATUS XVII. De (1) Jona propheta.

I. Humanae devotionis religiosa confessio est, de Deo hoc nosse, quod (2) licitum est: sicut enim in simplici

tractionibus, iisdemque non minimis, reperire deinceps liceat, ut conferenti patebit. (5) Mlss. Item., quamquam dicata, Vat., quamquam indicata. (6) Idem ms. Rem. et edit. Ven. infirmaverat. In A ppend. Aug. inflammaverat. (7) Adnotatione 5 in tract superiorem plurihus antiquorum exemplis ostendimus præpositionem in eam in sententiam, qua ex Grammaticorum regulis ablativum postularet, cum accusativo conjunctam fuisse. Cum ab'ativo autem interdum conjungi eo sensu, quo postularet accusativum , ex hoc testiinonio liquet : cui simile illud Arnobii lib. 11, pag. 45 : Qui veram in orbe religionem imdurit; et lib. 1 : Qur ab eo profecta in nobis sunt. Nec desunt antiquorum exempla. Phaedrus lib. v, fab. 1, vers. 15 : In conspectu meo audet venire. Manilius lib. v, vers 584 :

Cnum veiiit in regione turæ, capricorne, fignrae.

Ilis testimoniis vindicatur alius Zenonis locus tract. 9 lil). i , iium. 5, in inferno descendet. (8) Mss. Tolent. Val. Urbin. et pro mec contrario planè sensu ; sed ad senum homicidium, qui pro Su§anna morte multati sunt, referendum esset, quod hi mortem, qua:m Susannæ procuraverant, invene

Ö Edit. Ven., invenerit. In Append. Aug. imple

erit. TnAct.XVII.—(1)Habetur hic quoque tractatus apud Lippo. tom. ii Vit. SS. pag. 24. Ilujus initio S. Zeno pauca quædam delibavit ex coiiiiuentario Ililarii in ps. cxxix, quæ tamen ipsa non nullis additis ac muiatis alio ordine aliisque fere verbis efferuntur, ut ex collatione cognosci potest. Hilarianum autem commentarium memoratum, qui olim inter Zenonis sermo-ves insertus fuerat, in appendicem rejecimus. (2) Punguntur hoc loco illi, qui præter ea, quæ Deus scire et nosse no- voluit, illa quoque, qu;e humani inlelleclus vim excedunt, scrutari conantur ; et illa præsertim heic indicantur, quæ ad physicem per. tinent, cujus studium ut inane prorsus et irritum plerique vêleruni Patrum , perinde ac S. Zeno, reprehénderunt, hominumque mentes ab eo evocare èonati sunt ; qui et Socratem fere laudibus efferunt, propterea quod cum, ut ait Lactantius lib, ui, e, 30; corde scrutanla sunt testimonia ejus, ita curiositate non sunt inqnirenda secreta. Quis enim (3)causas naturasque (4) cœli hujus et superiorum sciat? 206 Quis corpoream aeris hujus, ut (5) quidam putant,

Eruditissimorum virorum ingenia in disputatione cæca evagarentur, mensurasque solis et lunæ et cæterorum siderum loquacibus magis, quam certis argumentis explicare conarentur, totius etiam mundi ambitum complecti auderent (quæ physices erant partes), primus Socrates ab his indoctis abductum animum, etc., quod ipsum Socrati jamdiu ante laudi verterat Cicero Tuscul. quæst. lib. v, et Academ. quæst. lib. 1. Vide Minucii Felicis (lialogum num. 13 (tom. iii hujus editionis); Lactantium lib. iii Instit. cap. 5, 4 et 5, Cyrillum Alexandrinum lib. v in Julian. Ililarium in ps. cxxix ; n. 1 , et ut alios miliamus, Ilieronymum

Apolog. adversus ßufinum lib. ii, aliquanto post me- .

dium, Tubi aliud Socratis dictum laudat commenlatum a Minucio et Lactanlio, cum scilicet stultiti e eos coarguens, qui cœlestia et iucognita scrutantur (nt tradit Xenophon lil). i Iterum memorab. p. 710, èl lib. iv, p. 815, nec non Gellius lib. iv, cap. 4), effatum illud pronuntiare solebat : Quae supra nos, inhil ad nos, quod ad corporum coelestium, id est pliysices studium, iidem Patres referunt. (5) Causæ heic sumuntur pro principiis rerum, ex quibus res naturales constant, quorum cognitio adeo difficilis est habita, ut Virgil. voJem sensu scripserit u Georg. v. 496: Felix qui rerum potuit cognoscere causas.

Hinc ea in controversia , quæ et quot rerum essent principia, vel causæ, plerique philosophorum multa el contrai ia tradidere, qu:e vel recensere mimis esset longum. Vide quæ fuse refert Clemens Alexandrinus in Pædagogo lib. 1, Lactantius lib. ii et in lnstit., Arnobius lib. ii, et Seneca epist. lxvi. Zeno aulem cum a causis, seu principiis, ex quibus coeli constant, naturas distinxit, naturæ uomine vim, quam cœlis non mulli tribuerunt, intellexisse videlur. Simili quidem senlentia Ililarius in ps. lxviii, num. 29 : Terram supernis , id est cœlorum , inumbratam naturis divit. (4) Coeluin non tam dicta cœlestia corpora, id est stellæ ac planetæ, quos superiores cœlos S. Zeno appellat, sed dictum euiam terrestrem istum globum, qui aere circumcingitur, et cæli hujus nomine accipitur, multa anliquorum exeimpia suadent, qui cœlum pro aere, quam spiramus, et regione, quam incolimus, sæpe usurparunt. Lege Thesaurum eruditionis Basilii Fabri pag. 580. llaiic formulam Zeno ex Ililario decerpsit, qui in ps. cxxix similiter scripsit: Quis enim causas naturasque coeli et hujus et superioris et cæterorum sciat? (5) lil opiilioni vulgi tril)uil Hilarius in eumdein ps. cxxix, iuum. I, inquieiis : Quis lianc inanis nobis, ut putamus, id esl ut vulgo creuitur, aeris plenitudinem metietur ? Corpoream ueris inanitatem S. Zeno, vel aeris iuanis plenitudinem S. Ililarius (lixere uuiversam mundi magnitudinem, quam in inferiori lioc terrestri spatio aere, vel in superioribus æthere plenatu veieres senserunt, eorumque qui eam metiri se posse affirmarint, conatum, jamdiu irrisere vel ex ipsis Ethnicis aliqui, uti I'linius lib. 11, cap. 1 et 25, iiec nou Quiuctiiiauus lib. ii Insui. cap. 17 , teslaiilur. Aer porro et æther, inania licet et vacua corpora

esse videantur, cum lamen sint vere corpora, et spa- .

!ia ista occupeii et compleant, jure corporea inanitas Zenoni appellantur.

(0) Terra portatur ab aqua, si terra in aqua sit tamquam insula in aquis posita, ul Stoici apud Laertiuum cap. 201, tradiderinu ; e contra vero aqua terræ gremio continetur, si terræ limitibus clauditur et cir€umcingitur. Difficultas id generis, quæ uunc post delectum novuin orbem dissóluta videri potest, àpud

inanitatem se disserere posse mentiatur ?Quis (6) terram aqua portari, an aquam terræ gremio contineri se nosse præsumat? Quis spiritus (7) aerios, quis figuras ventoruin, quis inter marinos 207 æstus (8) flumi

antiquos, quibus America erat ignota, maxime viguit: tum enim erat incertum, quam late pateret 0ceanus, ac proinde an potiorem partem aqua circumquaque occuparet , in qua tellus tamquam insula %; fuisset. Ita oceanum hominibus impermeabilem prodidit S. Clemens papa in epist. I ad Corinth. n. 20, et Hilarius in ps. lxviii, num. 29 : Mlam e . . . . . profumd u infinitaque sui obice mentem humanæ opinionis excedit, ut neque quid ertra se, neque quid intra sit, sensu persequente capiamus. Et Ambrosius in Hexaemer: Quis deinde sciat, in quamtum se illud magnum et inausum navigantibus atque intentatum nautis fundat mare? quib,us concinens Ilieronymus in cap. 4 epist. ad Eplies. v. 7: Mure , inquit, immensum est, et capacitas ejus Deo soli moia : unde Iraeneus, l. 11, c. 4, numquid ultra mare oceanum sit, definitu impossibile judicavit. Ilinc de Antipodis explosa fere a veteribiis opinio est, cum præter ierram ijsis notam nihil, nisi äquas seù ultra, seu infra nos esse putarent; vel si possibile credidere , aliquid terra, solid;e alibi reperiri , id a nobis tanto oceani intervallo distare conceperunt, ut minis absurdum affirmavit Auguslinus lib. xvi de Civit. Dei cap. 9, dicere, aliquos homines eae hac in illam partem oceani immensitate trajecta navigare ac pervenire potuisse. Qui vero ex antiquis Antipodas existere subindicarunt, eos ob eamdem interjecti maris immensitatem alterius velut mundi, vel orbis incolas appellarunt; unde Clemeus papa in epislola laiidaua num. 20, post verba oceamus hominibus impermeabilis addit, et qui post ipsum sunt mundi; ubi Antichthonas seu , ut vulgo vocantur, Antipodas indicari animadveriit 0rigenes lib. ii Periarchon cap. 5, Alterum orbem terrarum, qui ab Antichthonis liabiiatur, vocant Plinius lib. vi, cap. 22. Mela lib. I, cap. 9, et Hyp— parcus ab eodem Mela laudatus lib. iii, cap. 7, ex quibus patet mundum alium, qui a Zacharia pontilice in epist. ad Bonifacium appellalur, quique alios homines sub terra ferre dicitur, alterum luuiic Antipodarum orbem vere fuisse : quidquid non nemo nuper senserit. Itaque ut ad propositum redeamus, cum 'antijuis lain anceps fuerit de maris limilibus senlcntia ; dui, iuim quoque peues eostlem fuit maximum, utrum terru, quod Zeno ait, aqua portari, an aqua terræ gremio contineri potius ducenda sit. (7) llaiid credimus hoc loco aerios spiritus voeari daciuones, ex quibus plures in aere versari nonnulfi Patres docuere, quorum lestimonia recitat Petavius lib. iii de Angelis cap. 4. Potius arridet Sparaverii opinio, qui auram levem spiritus nomine appellatam intelligil, cui ventum, id esl vehementiorem flatum, objiciens, dubiam eonlroversiam insinual, inter physicas, de quibus heic quidem sermo-est, non mediocreum, cur aer modo leniler spirel, modo autem maD guo cum impetu feratur. I'orro quas subinde S. Zeno figuras ventorum nominat, venturum flatus dixit Ililarius, ex quo illum non nulla decerpsisse animatlvertimus, el Ariiobius lil). Ii, inler difliciles controversias hanc pouit, ventus unde oriatur, et quid sit. (8) Num hæc spectant, quæ de quorumdam fluminüm vel fontium accessu et recessu tradit Plinius, lib. ii, ;cap. 97 : Gudibus, qui est delubro Herculis prorimus, fons inclusus ad putei modum, alias simul cum oceamo augetur minuiiurque, alias vero utrumque contrariis temporibus. Eodem in loco alter oceuni temporibus consentit. Alios id generis fontes vel hodie leamdem in rationem auctos et immiuutos commemorat Warewius, lib. i Geograpli., cap 17 , prop. 17. Nec fluminis nomen a no§irö scriptore usurpatum imoveat : flumen enim et de aqua fonlium, quæ continuo fluit, Latine dici potuisse pluribus probare ali

[ocr errors]

num augmenta, quis denique (9) opifieium Do- A lant funes, gemunt cellentibus velis antennæ, re

mini Deique consilium se deprehendisse gloriabitur ? cum Apostolus dicat : 0 altitudo divitiarum sapientiæ et scientiæ Dei ! quam (10) inenarrabilia sunt judicia ejus, et quam investigabiles viæ ejus! Quis enim cognovit sensum Domini (IRom. ii, 55, 54)? Non enim in horum inquisitione exæstuans Propheta dicit : De profundis clamavi ad te, Domine (Ps. cxxix, 1); clamat naiuque de profundis, id est de imis præcordiis : clamat de profundis, sed quibus septus erat moestus ac tristis, calamitatibus humanis : et clamat non voce, sed corde : non clamore, sed fide, quam scit Deum libenter audire. IIoc igitur e profundo clamaiis similiter Petrus impetravit a Domino, ut profundi maris lubricos sinus insubditaque humanis gressibus liquidi æquoris terga , quibus viator trepidus absorbebatur, et perambularet pariter et evaderet (Matth. xiv, 50, 51). Clamat de profundis et Paulus obrutus calamitatibus beatis, cum pro nomine Domini latrones in itineribus, latronesin civitatibus patitur: cum a Judæis virgis ter cæsus naufragio trino diluitur: cum insani populi furibunda tempestate lapideis imloribus feliciter (11) grandinatur : cum in profundo maris dié' 208 demoratus ac nocte, ad I)eum cla, mans incolumis inde respuitur (II Cor. 11).

II. Jonas adæque propheta ad Ninivitas missus a Deo est, eorum ut imminere civitati interitum nultiaret (Jon. 1) : ingentibus enim peccatorum sarcinis premebantur. At ille alio deflexus itinere, navem Tarsos petiturus ascendil ; cum subito compugnantium ventorum flatu violento lacessitum fremit mare, (12) sollicitique gurgitis præruptorum montium canis voluminibus, repugnantium littorum spumantia ora contundens, minatur per momenta naufragium : procellæ crebrescentes insaniunt, horrendum sibi

tiquorum exemplis licet, quæ in Latinis lexicis recensenlur. (9) 0pificium Domini apud scriptores Ecclesiasticos muiidi creationem significat : unde Lactantius librum , quem de creatione mundi ad Demetrianum dedit, de opificio Dei inscripsit, uti a Hieronymo pariter appellatur in libro de Viris illustribus. (10) Iloc idem testimonium S. Zeno recitans tract. 1 lib. i , num 5, inexquisitu pro inenarrabilia scribit, cujus vari;e lcctionis ratio ex Ililariano exemplari , quo Zenonem usum meminimus, originem duxisse videtur : habuit enim , ut credibile est, præ oculis Ililarii explanationem in psal. cxxix, eodem exemplo, ac e§t Ililarianus träctatus olim inter Zenoniaiios editus, quem Hilario nunc primo restitutum in Appendicem transtulimus, ubi inenarrabilia pariter legitur, tametsi in Hilarii codicibus alia lectio occurrat tum iu hoc , tum in non;:ullis aliis ejusdem testimonii verbis, ut in Appendice annotabimus. Similiter tr. 1, Quis enim cognovit cogitationem Dei scribitur pro eo, quod hic non minus, quam in llilariano tractatu legitur : Quis enim cognovit sensum Dei. ( 1) In Latinis lexicis grandinat impersonaliter p0nitur ex Seneca, lib. iv Natur. Qu;est. cap. 4. Sed grandinor etiam passive conjugatum fuisse ex ligc 7enonis testimonio discimus : quod si animadvertisset Basilius Faber, qui alia non pauca upius Zenonis auctoritate ductus in celeberrimüm eruditionis Tliesaurum inseruit, quin hanc quoque vocem inseruis

B

[ocr errors]

tunsa undique iter non invenil prora. Trepidant naut;e, festinant incassum jactura vasorum iuavem levare ponderibus, quæ prophetæ pondere premebatur. Tum Joiias, quem solum (15) expetebat bona il'a lempestas , sorte ductus naufragus redditur, imo a ligneo ad navigium vitale transfertur : qui, ut est dimissus in (14) altum, ferinæque voraginis est receptus hospitio, vigilat in ceto, qui steriebat in navi. Mira res ! post maufragium , post natalile sepulcrum incolumis tertio post die Ninivitas illustrat, terribilibus oraculis salutem civitati (15) credulæ præstaturus. III. Quantum datur intelligi, fratres, navis typus est synagogæ : ejus (16) proretam sacerdotale corpus accipimus, nautas scribas et pharisæos, jacturam vasorum repudiationem prophetarum omniumque sanctorum, quos synagoga pulsos Judæi in damna salutis suæ indignis c;clibus mactaverunt. Wenti sævientes diversi sunt 209 (17) reges, qui Judæam lugubri clangore tubaruin armorumque fragore terribili, instantibus undique præliorum procellis, miserabiliter per totum orbeam dispersere terrarum. Jonas in navi dormiens sacramenti Dominici imaginem præferebat, etenim significabal navis materia crucem, somnus vero passionem. Mare autem mundus est iste tumidus : fluctus ejus Judaeorum populos et Gentes accipimus, qui adversus Deum inaniter fremuerunt. Sors Jonam præcipitandum prodidit, prophetia passurum Dominum prædicavit, utrosque volentes, illum conditione, Dominum pietate. Cetum esse non dubitatur infernum : sicut enim Jonas tribus diebus et tribus noctibus fuit in ventre ceti, evomitusque (18) Ninives se intulit civitati; ita Domimus postridie ab inferno resurgens, se civitati Jeru

set , nihil ambigimus. Glossæ antiquæ grandinatus habent, quod passive zz)za 0sis interpretantur. (12) Adverte singularem syntaxiim , quam ut construas, retrograde prwcedendum est sic : Et conlundens ora spumiantia littorum repugnantium voluminibus camis montium præruptorum gurgitis solliciti, minatur naufragium, etc. (13) Codices Tolent. et Pompeiantis nec non duo Zenoniani exspectabat, quod in marginali quoque n0tatione editioììis Weronensis positum legitur. (14) Non poetæ solum, sed et soluti sermonis aurtores alium pro mari dixerunt , ut Cicero, lib. iv de Fin. num. 25, emergere ex alto, et lib. ii de Invent. num. 52, in alio tempestas. (15) Sicut credulitäs pro fide, quæ non leyitatis vitio`, $ed virtute adhibetur, usurpatur a Zenone et aliis Patribus, ut ostendimus adnot. 6, in tract. 7 lib. i , ita credulus in l)onam partem heic adhibetur. (16) Proreta apud Plautum Rud. iv, 3, 75 a gubernatore navis distinguitur, et est is, qui ad proram sedet , ut regat.

Si tu proreta isti navi es, ego gubernator ero.

Vide Turnebiim Adversar. lib. xxviii, cap. 32. (17) Reges heic appellantur Imperatores Vespasianus ac Titus, nec non Adrianus et Antonius Pius, quos Jud;eis infestos accepimus. (18) Ita ex ms. Pomp. geniuivo græcanico : cæteri codices Ninive. Scribi eiiaim potest, Ninivi, ut ineodem ms. Pomp. posteriori manu emendatum est:

salem intulit ante quam cœlo. At vero Ninive ima- A sulunt fibras, nec (21) per varios avium volatus con

ginem portat Ecclesiæ, in qua Gentium jam inde noster populus morabatur, quæ non incassum a Deo magna civitas dicta est; erat enim futurum , ut omnium nationum in Chrislo credentibus populis, totus orbis Deo una civitas redderetur. Denique comparationem salutaria gesta confirmant, quæ et in nobis manent. Ut est, fratres, Ninivitis nuutiatus interitus, credunt et timent; et (19) quanto sciunt Dominum non esse mendacem , tanto propensius ejus de pietate præsumunt, statimque actus veteris vitæ damnantes, pro salute redimenda non solito more ad stupida simulacra concurrunt, non aris fœtentibus funestos excitant ignes, non thura cremant, non merum profundunt, nec pecudum (20) inexspectata 210 morte rapti jecoris spirantis con

(19) Edit. Wen. quantum. (20) Ms. Pomp. inspectata; sed vulgata lectio, quæ aliorum est codicum, verior, cum sermo sit de animalibus et victimis, quæ vivæ improviso mactabantur, quorum exta, vel libras adliuc spirantes, id esl vilali adhuc motu agitaias, inspiciebant haruspices , et ex iis futura prædicabant. Morem autem haruspicum consulendi spirantes fibras et exta colligimus cliam ex illo vulgalo Virgilii iv AEneid., 64 : Spirantia consulit exta: et ex Seneca in OEdipo : Genitor quid hoc est? Non levi motu, ut solent, Agitata trepidant exta. sed totas manus Qiiatiuut, novisque prosilil venit cruor. Ex disciplina aruspicum solemnis hæc erat sacrificandoruiim exuorum formula : Eacta porriciumto, ut testatur Verunius. apud Macrobium, lib. iii Saturn., cap. 2, et sane verbum porricere non nisi cum extis coujunctum reperire potuimus apud Plautum in Pseud. 1, 5, 32, Virgiliuni v AEneid. 775. Porrici autem dicebantur proprie exta, quæ statim pust cæsam vicuimam adliuc spirantem sacrificabantur uiis; ex quo fluxit elegans illud proverbium : Inter cæsa et porrecta, apud Ciceronem, lib. v ad Attic., epist. 18, ut signilicetur nihil, aut yix quidquam temporis esse interiuedium, sicut nihil intererat inter cæsas victimas et ipsorum exta porrecta Diis, ulide Gentes exta semicriida el leviter animala porricere dixit Arnobius, lib. I , pag. 91. J ccor porro adhuc spirans inter omnia animalium exta hoc quoque Zenoniano præcipue ævo inspectum coliigi potest ex A inimiamo Marcellino, lib. xxii, init. (21) Causabonus, pag. 164, in eum Lampridii l0cum, ubi Severus ύρνεοσκότος magnus fuisse traditur, vocis ejus græèe explicationem ab hoc Zenonis loco petit : όρνεοσzótov Zeno Veronensis hac circum

[ocr errors]

lutem autem noster Auctor plumeam vocat ob levitatem , eu respicit aruspicum iuorem, qui ex avium prætervolantibus pinnis turbido meatu, vel levi ( ut Ammianus Marcellinus notavit, lib. xxi, post iniliuin) futura conjiciebant. (22) Mss. Pomp. et duo Zen., et fecimus. (25) Paenas addidimus auctoritate codicis Zenoniani. Subinde uterque codex Zen. nec non Tol., Pomp., Val. et Urb., Per Jesum Christum Dominum fl0slrum. TRAct. XVIII.--(1) Hictitulusin mss. Rem. et Pomp. legitur; cum in editis et ms. Zen. legatur tantum : De §. Arcadiomartyre. Ms. Urbin, idem aéiu allegatisduobus codicibus præfert, præter quam quod ldus pro pridie Iduslibrarii saltu perperaiii exhiljel, et Jlauritaniæ imentionem omittit. Codéx autem Vat. sic : Tractatus S. Arcadii xxxix, nati in civitute Cesareae ; et paulo ab

jecturis inanibus statum plumeæ salutis inquirunt; sed a suo corde remedium salutare deposcunt, spiritumque suum tota humilitate contribulatuiu ambitiose sacrificant : sicque legitime celebrata pœnitentia, Deum sibi propitium reddiderunt. Quod et nos (22) fecimus, et facere plerumque debemus, ut et præsentis temporis tentationes et futuri judicii evadere (25) poenas mereamur per Christum Dominum nosttum.

211 TiiACTATUs xvIII. De (!) natali S. Arcadii, qui habet natale pridie idus Januarii in civitate Cesareæ Mauritaniæ.

I. Dum beati Arcadii martyris gesta annalibus

similiter codex Tolent. De mativitate S. Arcadii martyris mati in civitate Cæsarea. Hunc tractatum, qui auctorum S. Arcadii loco est habitus, Petrus Calo, ordinis Praedic., scriptor saeculi xiii, inseruerat iii Collectaneis mss. quæ allegantur ab Henschenio tom. 11, Aprilis die 12, pag. 74 et 76. Eumdem hunc tractatum edidit etiam Lippomanus tom. i Vit. SS., pag. 262. Surius et Bollandus tom. 1, die 12 Januarii. Petrus de Natalil)us cum Guillellmo Pastrengo ex Joannis Veronensis historia Imp. nondum editä Zenonis scripla commemorans, hünc traciatum episto

læ nomine appellat , et coævum Zenoni martyrem

Arcadium facit, sed perperam. cum id ex ea fluat opinione, quæ jamdiu invaluit, Zenonem vixisse Galiieni temporibus, quam dissert. 1, multis explosimus. Acta ejusdem martyris loco allegato edidit Bollandus, et ex eo Ruinartius in Aciis siiiceris pag 466. Bollandus autein Acta cum tractatu præsenii conferens, utrosque inter se ita congruentes et similes mactus est, ut vel acta e sermone concinnata, vel ad ea adumbratus esse sermo videatur, ut idem ait in praefat. ad eadem, pag. 722, num. 4. Acta e tractatu Zenoniano concinnata malumus; cum Zeno hujus martyris gesta annulibus se mandare testetur, ac si scripta ánteà non fuerint, quod i.on dixisset sane, si ipse ex Actis antea scriptis profecisset. Pr;eterquam quod nilidior s;epe est Actorum sententia; improbabile vero est Zeuonem ex nitidiori obscurioreii fecisse : quin ex aliis, quæ imitatus est, eadem;'vel majore etiam perspicuitate in excerpiis usus constanter invenitur. Adde quod Acta Arcadium in Achaia passum feruni, {1991 in sinceris actis legi non potuit ; iion solum quiá id Zenonianorum codicum auctoritati refragatur;'sed etiam quod omnes, qui martyrii ejus locum memoraiit, Mauritaniam, non Achaiam, cuius Zenonis codicibus consentientes præferunl. Usuardus in Caesarea Muuritaniæ, Galesinius in Mauritavia. Accedit quod hujus martyris iueutionem faciunt Beda vulgatus, Ado, Notkerus, et alii Latini auctores, Gr;vέus autem nemo ; quod non accidisset, si in Achaia martyrium passus fuisset. Equidem in IIispania, ad quam ex Mauritania facilis transfretatio est, S. ArcaJium cultum Bollandus probat in laudata præfatione num. ii, et confirmat in Append., pag. 1109; Iiuinaruiiis vero conjecturam satis probabilem affert, qua in Acta Achaiæ nomen aliena manu intrusum crédibile fit. Praeter septem mss. Zenonianos in hoc tractatu emendando uteiuur editioue Bollaudi, qui cum veteri codice S. Mariæ de Ripatorio aliisque mss. eumdem abs se collatum testatur. Gaspar Barih.us lib. xlvi Adversariorum cap. 7, hunc tractatum alicubi illustrat, ex eoque si quid suimemus, in ipsis adnotationibus auctori referetur. Nonnumquam tandem in iisdem annotationibus ad textus explicationem auctorum a Bollando et Ruinartio editorum præsidio ulcmur,

« PoprzedniaDalej »