Obrazy na stronie
PDF

.si Deus noster, et non (19) deputabitur Deus alius A mortuis diceretur. Hic est, inquam, qui in omnibus

absque ipso : qui adinvenit viam prudentiæ, et revelavit eam Jacob puero suo, et Israel dilecto sibi. Post hæc in terris visus est, el cum hominibus conversatus est (Baruch. iii, 36, 37, 58). Qua in specie , Spiritu sancto loquente, moscamus : (20) Et homo est, inquit, et quis cognoscit eum (Jer. xvii, 9 eae LXX)? Si ita est, quomodo ergo posset agnosci, prodidit Isaias his verhis : Audite itaque, domus David : Non pusillum vobis certamen cum hominibus; quoniam Deus præslat agomem. Propter hoc dabit Deus vobis signum. Ecce virgo in utero accipiet, et pariet filium, èt (21) vocabitur nomen ejus Emanuel. Butyrum et mel manducabit prius quam cognoscat puer bonum , aut malum. Quod signum ex (22) prodromi quoque ejus designatione dilucidavit alio loco his verbis : Ecce mitto Angelum meum ante faciem tuam, qui præparabit viam tuam. Quis est iste Angelus, fratres, nisi Joannes Baptista? cujus est præparatio : Vox clamantis in deserto : Parate viam Domini, rectas facite semitas Dei uostri. IV. Nunc videamus, quæ consequuntur. Per idem tempus duæ cognatæ concipiunt, una contra spem , altera verbo. Ilaec miratur se habere, quod nescit : lætatur illa, quia (25) discit. Elisabeth sterilis fœcunditate tumet feliciter venter, Mariæ majestate. Jlla præconem portat, h;ec judicem. Exsultate, feminæ, promotionemque vestri sexus agnoscite. Culpa deleta veteri, ecce per vos jungimur coelo : anus enim peperit angelum, et virgo Deum. Ilic est Deus noster, qui dignitate interim seposita, non tamen potestate, amore hominis 168 sui, cujus formam fuerat subfturus, et creaturam, ut (24) angelus, homo, puer, sponsus, gigas, crucifixus, sepultus, primogenitus a

ut observavit Ilieronymus in prologo ad Jeremiæ commentarium : et ideirco a multis, qui ex LXX Interpretibus sacros Veteris Testamenti libros aliegant, pro uno eodemque Jeremiae libro Baruch liI)elIiis habitus est. llis de caussis Jeremiam pro Baruch appellarunt (.yprianus, in orat. Dominica p. 4 1 (j ; Ulemeus Alexandrinus, in Paedagogo p. 429 et 150; S. Hilarius, iib. iv de Trin., m. 42 et in ps. i.xviii, num. 19 ; Auctor tract. de Fide orthodoxa cap. 7, in Appendice Ambrosii; Julius Firmicus de Errore profanarum religionum, cap. 29 ; Ambrosius, lib. i de Caim et Abel cap. 9, et lib. 1 de Fide num. 28, et alii passim.

(19) Ms. Rem. putabitur.

(20) Hic locus nec in Jeremiae, nec in Baruch libro, quem Jeremiæ tributum vidimus adnot. 18, invenire licet : sed legitur sane in Græco Jeremiæ apud interpretes LXX, et hinc quidem Jeremiæ nomine Graece recitatur ab Ephiphanio, haeres. i.iv, § 4. Latine item totidem verbis a Tertulliano, adversus Judæos c. ult. et lib. iii adversus Marcionem , eap. 7, et de Carne Christi cap. 15; a Cypriano, contra Jud.eos, cap. 10; a Lactantio, lib. iv Iiistit., cap. 15; ab Ambrosio, de Instit. virgin., eap, 16, et epist. xlvi, n. 7, etc., et hi omnes , una eum Zenone idem testimonium ad Verbi incarnationem referunt ; qua de interpretatione videsis quae in hunc locum Hieronvmus notat.

(21) Mss. Pomp., Vat. et utrique Zen. vocabis. Post paiiea puer in ms. Pomp. desideratur. (22) Prodromi pro præcursoris , nimirum S. Joan. Baptistæ, de quo in sequentibus sermo est, Latine dicitur, sicut et Tullius, lib. I ad Attic. ep. xii : Mihi Pompeiani prodromi nuntiant ; et Plinius, lib. ii, cap.

[ocr errors][ocr errors]
[ocr errors]

omnia est : quoniam per ipsum et in ipso sunt omnia. Nec vos moveat, fratres, sæcularis ac vere puerilis inconsideratorum hominum disputatio : (25) qui ideo justum patiuntur errorem, quia Christum non ex Deo considerant hominem faclum, sed ex homine. Caeterum si spirilaliter saperent, in ipso, quod infirmissimum putant, lioc potissimuim pr;edicarent. Etenim vere perfectus Deus non esset, si esset aliquid, quod esse volens esse non posset. Denique vuliis scire eompendio veritatem? Facius est, quod non erat : nec tamen (26) desiit esse, ante quod fuerat. .

TRACTATUS VIII. De Nativitate Domini II.

I. Insuspicabilis (1) secreti reverendaeque majestatis vera cognitio est, Deum non nosse nisi Deum; nihilque ex eo amplius requirendum , quam ut quis cjus noverit voluntatem, sine qua ei nec legitiime servire poterit, nec placere. Caeterum (2) providentis Dei de Deo argumentationibus vanis opinari velle (5) dispositum, non colentis est, sed dementis : maxime si Deus, ut contentiosi putant, 169 dispositioni subjaceat; remotis enim paulisper nominibus Patris et Filii, non potes nosse uter patiatur injuriam; nisi quod ambo patiuntur, quia amborum unum nomen est Deus. Igitur duas nativitates esse Domini nostri Jesu Christi rulis, aut megligens disce, Christiane, ne quo decipiaris errore. Unam, quam tibi non licet quaerere, alteram, quam legitime, si possis, permitteris edocere. Prima itaque nativitatis Domini nostri in Patris et Filii tantum conscientia manet, nec quidquam habet interjectum, neque conscium , (4)

47, prodromos voeavit aquilones, qui canicmlae ortum octo diebus praecedunt. Inferius dilucidavit Latine dicium vindicatur ex auctore operis ad IIerennium, I. iii, cap. 4, qui rei dilucidandæ causa scripsit. (25) lta mss. Item. et Tol. caeteri cum editis scit. Dein majestate pro deitate, seu divina virtute ; v. adnot. 1 in tract. ix, l. ii. (2i) Hisce nominibus Christus significatnr in locis Vetei is Novique Testamenli, ex quibus praecipua indicare suflieiat. Magni consilii Angelus (Is. ix, 6), juxta I.XX ; Homo et puer s epissime, Sponsus et gigas ( Ps. xviii, 6 ); Crucifixus et sepultus passim in N;;tem; Primogenitus a mortuis (Coloss. 1, 18). (25) Illi heic perstringuntur, de quibus satis tract. 6 hiijiis libri adnot. 5. (26) Edit. Ven., desinit. In fine ms. Pomp. additur Amen. TRAct.VIII.—(1) Insuspicabile secretum dicitur, quod neque per conjecturas scrutari licet, de quo vide admot. 4 in tract. iii, lib. ii. Punguntur autem Ariani, qui argumentando Dei arcana penetrare nitebantur. (2) Sparaverio placeret scribi procedentis, cum de Divini Verbi generatione in sequentibus sit sermo. Simili quidem sententia tract. 5, dictum est : Qitomodo autem qenerutus sit , qui processit, dementis est opinari. Sed huic emendatioui nulli codices suffragium ferunt, et aliunde providentis Dei, quae in us ibi sunt, dispositionem appellare Zeno potuit. (5) Dispositus us pro dispositione invenies apud Tacitum, hist. ii, 5, 2, paulo post ms. Item. pro uter patietur scribit utrum patiatur. (4) Mss, Tol., Vat, et Urb., quod pro quia opporSecunda vero carnalis sicut est frequentibus oraculis prodita, ita invenimus esse completam. ll. Etenim i)eus Dei Filius, tempore constituto, (5) dissimulata interim majestate,(6) ab aetherea sede profectus, in prædestinatæ virginis templo sibimet (7) castra metatur, quibus (8) latenter infunditur in honoineum gignitnrus, ibidemque salvo, quod erat , meditatur esse, quod non erat. (9) Mistus itaque humanæ carni se fimgit infantem. Mariæ superbus eimicat venter, non munere conjugali , sed fide, Verbo, non semine. (10) Decem mensium fastidia nescit, utpote quæ 170 in se creatorem mundi concepit : parturit non dolore, sed gaudio. Mira res : exsultans (11) exponit infautem totius naturæ antiquitate

qiiod ex pateriii oris affectu processit uno consensu. A majorem. Interea rudis non genit (13) feta. (15) Non

mundum , ut adsolet, infans (14) fusus ingrediens, sponte vit;e replantis præviis lacrymis auspicatur. Non mater ejus tanti partus poudere exhausta, totis pallens jacuit resoluta visceribus. Non Filius matris, aut suis est ullis sordibus delibutus; neque enim re vera aliquid circa se habere posset immundum, qui humani generis peccata, sordes et maculas 171venerat mundaturus. ~Denique piirgationes, quæ sunt tarditate periculosæ, (15) nulla puerum maternorum viscerum prosecuta sunt damna. Nulla adhibita rudi fetæ sueto more fomenta ; neque enim, fratres, his poterat indigere, quæ accipere in uterum meruerat Filium animarum omnium salvatorem. 0 magnum Sacramentum ! Maria (16) virgo incorrupta concepit,

uune corrigunt, cum alibi legeretur qui sine ullo, ad B jam pro certo recepta..... gigni hominem septimo rapost conceptum virgo peperit, post partum virgo per- A phetas, Filium suum salvatorem generi humano se

quod referretur, substantivo nomine ; nisi forte desideretur ali jnid. ex. gr. nisi eum , qui, etc., quo casu inulicarelur Spiritus sauclus, qui uuo consensu ex Patre Filioque procedit. At S. Zeno Spiritus sa;;cti neminisse iiom solet hac formula, qua procession^m et ore Filii propriam insinuat, et tract. 111 et iv, s oli Patri notam Filii generationem explorate tradens, hic quoque eodem spectasse videtur, et prospicit ad illa (!Iauh. II, 27 : Nemo novit Filium nisi Pater : quibus tamen verbis non excludi Spiritum sanctum, et Paures et interpretes probant. (5) Vide adnot. 11, in tract. 5, lib. i. (6) Edit. Ven., ab a'terna : Ms. Rem., ab ætheria : in Tol. , Pomp. et Zeii. aetherea sine ab. Post pauca in templum cum edit. Wem. scribuut mss. Tol., Pomp., Zenon. el Spar. v7) Metari castra dicuntur, inquit Festus , quod metis diriguntur : est autem locum castris opportunum deligere, cum id metis positis, seu directis fieret. Hinc Curtius, iii, 8 : Eo ipso loco metari suos casura jusserat. Apud Virgilium, II Georg. vers. 274, metari pro eligere accipitur Servio interprete. Sic etiam metator apud Lucanum, iv, 582, pro eo ponitur, qni hospitium parat; et metator castrorum, apud TulIium, Philip. ii, 5, qui castris locum designat ac præparat. Vegétius, lib. ii, cap. 7 : Metatores, qui præcedentes locum eligunt castris : et Nonius Marcellus, Metari parare, unde et metatores. Ilinc igitur S. Episcopus translate divinum Verbum sibi castra metari in Virginis utero dixit, pro habitationem sibi paravit atque disposuil. Similiter tract. seq. Metaturam pro hospitii præparatione accipit. Ms. Tol., casuramentatur pro castra metatur. (8) Cur latenter Christus in Virginis uterum ingressus dicatur, dicemus pluribus adnot. ii in tract. 29. (9) De hac formula multis egimus dissertat. ii, cap. 5. (10) Ilic perspicue alluditur, ad illa Virgilii (Eclog. iv, 61. Matri Longa decem tulerant fastidia menses. - Ex quibiis Zenonianam locutionem manasse nihil ambigimus, sicuti et similem S. Ambrosii serm. 1δ, in ps. cxv iii, n. 16, cum mairem longo decem memsium fastidio pii fetus omera portantem dixit. Quamvis auteni ea poetæ verba de lunaribus mensibus accipieuda aliqui velint, ut ad novem circiter solares menses religantur : tamen de solaribus intelligenda putamus, cum partus legitimi tempus non solum n0num, sed decimium etiam mensem esse p'ures docuerint. Sapientiæ cap. vii, 2: Decem mensium t mpore cogulutus sum in sanguine. Aulus Gellius, lib. iii, cap. 16, Noct. Attic. : Aiulta opinio, inquit, eaque

renter, numquam octavo, sæpenumero decimo mense : et pro mense quidem decimo antiquos bene multos tum Græcos, tum Latinos laulat auctores. Id autem adeo persuasum Romanis fuit, ut lege lata legitimos haberi jusserint partus, qui decimo post patris mortem mense editi fuerin. ln L. Gallus D. de lib. et posth. et L. ult. C. de posilu. ha-red., hæc leguntur : Si filius, vel filia juxta decem mensium spatiam post mortem patris edita fuerint, hæredes sunto. Decemvirorum sentenliam laudat Gellius, uec non Adriani decretum, quo ad undecimum etiam mensem res protracta fuit : cui sententiæ alii cum Ilippocrate cotisentiunt. Martinus Sclmurigius, in Embryologia hist. medic., sect. iv, cap. 2, § 1 et 9, hoc de argumento multa disputat luculenter, ac plurium auctorum lestimonia pro mense decimo reritat. Inter sacros autem scriptores, præter Zenonem laulari possent Ambrosius, lib. i de Fide, cap. 1, num. 72; IIieronymus in Helvidium, mu m. 2; Chrysologus serm. 5 et 6 de Symbolo, etc. (11) Peculiari prorsus significatione exponit pro parit hoc loco dicitur. Forte translale usus est Zeno iiautico verbo : exponere enim nautæ dicuntur eos, quos, cum in portum per venerint, e mavi in terr;im emittunt, vel ex portant, at liquet ex Nepote, ii, 8; Horatio, Sat. v, 20; G;esare, de Bello civili i, 51. lia mater mensium curriculo evoluto, quo filium in utero gestavit, hunc tandem exponere dici potuit, cum parit. (12) Faetam latius patere, quam gravidam, ita ut gravidæ solum vocentur, quæ fœtum in utero gerunt; fœtæ autem, quæ fœtum nuper emisere, auctor est Censorinus de die natali cap. 1 1, in quem lege Vossium, lib. v Instit. orator, pag. 278. Fœtæ quidem a Varrone, de re rustica, puerperæ appellantur, et Cerdæ animadversio est in lib. viii Virgilii AEneid. v. 650, gravida animalia numquam foeta nominari; quod etsi apud Virgilium sit verum, apud alios omi;es non

D iiem, ut Basilius Faber, in Thesauro, observavit. Ru

dis porro foe a Virgo Ghristi mater dicitur a nostro scriptore post partum, ut significetur eam antea non pepêrisse amplius : rudis eiiim vocatur, qnidquid novum et recens, nec usu elaboratum est. Solent autein rudes et novæ parientes dolores pati majores, quam reliquae. Hic igitur Mariæ privilegium effertur, qu;e licet rudis feta non gemit. (15) Ita correxillius ex mss. Tol., Zen., Sp.; quæ lectio repetitioni sequenti magis concinit : in aliis autem scribitur : Mundum, mom ut adsolet, etc. 14) Fusus, id est genitus, 15) Mss. Ponip., Tol., Zen., Sp., nullo maternorum viscerum prosecutæ sunt damno. Damno item in nis. Wat. (16) Mirum cuipiam fortasse videbitur S. Auctorem taim (lisertis verl)is Mariæ virginitatem prædicare

mansit. (17) Obstetricis incredulæ periclitantis (18) 172 enixam, in testimonium reperta ejusdem esse virginitatis, incenditur manus; qua tacio infante, statim edax illa flamma sopitur; sicque illa medica feliciter curiosa, dein admirata mulierem virginem , admirata infanlem Deum, ingenti gaudio exsultans, qu:e curatum venerat, curata recessit. lta Christus in hominem se fecit masci, quemadmodum homo non potest nasci.Totum denique sua luce (19) resplendens corpus sine umbra gestabat : humilis carne, sed excelsus omnipotentiæ majestate. Qui sane ideo carnem est dignatus induere, ul nemo se possit per carnem, cum judicii dies venerit, excusare. TRACTATUS IX. De Nativitate Domini et (1) Majestate. I. Secundum quod Deus suos promiserat per pro

atque statuere. Certe contra aliquem ejus ætatis errorem tam præcisa confessio; unde sub idem tempus pro eodem dogmate pugnantes legimus S. Ambrosium Mediolanensem, lib. de lnsiit. virgin. a cap. 5, et S. Gaudentium Brixianum, tract. 9, pag. 100, qui tamen quosdam impugnant, quibus Maria in Christi conceptione quidem Virgo credebatur, sed quae vel in partu, vel post parium Virgo non fuerit. Episcopuim qnemdam Ambrosius aperte indicat, quem alii Bonosum fuisse censent , cujus judicium ad vicinos præsules Capuana synndiis remiserat. Vide itaque qu:e notavimus adnot. 5 in tract. 5, lib. 1, ubi ideum dogiiia perspicue ineulcatur.

(17) Magna hoc loco mutilatio ab editoribus Veronensilvus laeta a voce obstetricis usque ad curata recessit. Textum restituimus ex mss. et editione prima, ex qua integrum hunc locum recitavit Baronius, num. 6 et 7 Apparatus ad Annales Eccles., eu ex ipso alii. 0ifendit editores, ut videtur, h:ec fabula, quam satius detruncaudam, quam relinquendam putarunt. At si ea fabula miuus probetur, intacto auctoris textu, id in adnotatione aliqua auimadvertere satis fuerit. Caeterum ut de ipsa re pro vindicando Zenone aliquid dicamus, solemne apud antiquos fuit efficere, ut Wirgines inspicerentur per obstetrices, quo probaretur, utrum tales essent necne. Vide Cyprianum, epist. 62; Ambrosium, epist. v, n. 10, ad Syagrium ; Augustinum, de Civ. Dei lil) iii, cap. 18. Idem autem Marie Christi matri accidisse traditum est a monnullis apud Clementem Alexandrinum, l. vii Stromatum p. 889. Quidam enim dicunt, eam, postquam peperisset , inspeciam ab obstetrice, invemtam fuisse virginem. Ilaec fabula originem habuit ex libro de S. Maria et obstetrice, qui in decreto Gelasiano refertur iuter apocrypiaa. Simile quidpiam legitur in Proto Evangelio Jacobi, apud Fabricium, in ColIice apocripho. p. 517, n. 19, iu quo tamen , num. 20, non obstetrici, sed Saloine, quæ una cum obstetrice ad Mariam ingressa traditur, tum virginitatis probatio per tactum, tum manus punitio et curalio tribuitur. At in Evangelio infantiæ ex Arabico lalinitate donato ab Ilenrico S.kio, pag. 170 Codicis apocryphi, nulla prol)atio per obstetricem memoratur, sed sola sanatio. Hanc fabulam explodit inter cæteros llieronymus, ut ab apocrypliis monumentis derivatam , his eontra Ilelvidium verbis : Nulla ibi obstetriæ, nulla muliercularum sedulitas intervenit. Ipsa Maria involvit im[antem, ipsa et-Mater, et obstetriae fuit; nam ipsa collocavit eum in præsepio, ipsa pannis involvebat (Luc. ii, 4), unde commenta refelluntur apocryphorum. Lege Suidam, voce inaov;, qui eamdem obstetricis fabulam, uti ab Hebræo sequioris ævi descripta aliter fuerat, 'use refert. Matthæus Bossus, Veronensis, épist. i.xxiv,

esse missurum commodum tempore maturo, divinitatis interim dignitate deposita, non tamen potestate, cœlo egressus, (2) metatura prædicta sacrario templi virginalis hospes pudicus illabitur; ibidemque, qualis velit esse, disponit. 173 Immo, quod jam olim disposuerat complendum, (3) l tenter assumit; namque requiescit libens florentissimo in domicilio castitatis, et in visceribus sacræ virginis comparat sibi corpus suo judicio na- citurus. In hominem coaptatus, in tegumento carnis includitur Deus; humanamque vitam mutuatur de tempore, qui praestat (4) temporibus aeternitatem. Mira res : concipit Maria de ipso, quem parit: tumet uterius majestate, non semine, capitque virgo, quem mundiis mundique non capit (5) pleni

R tudo. I:terea promovent suum membra factorem,

et opus sui figura vestit artificem. Parturit Maria non

lib. 1, ad Polycletum Physicum hanc refellit fabellam, cujusmodi apud Suidam recitatur; continebatur antem separatim a Suidae operibus in ms. Walicano simili plane illi , quem eamdem Suidæ narrationem separatim contirfentem in bibliotheca regia Parisieiisi, wum. 5457, exsistere Kusterius, in notisad Suidam, testatttr. Matthaei autem Bossi tempore ea fabulosa narratio latine reddita fuerat a Lauro Quirino Cretensi patricio Veneto, et dono data regi Renato a Marcello, circumferebaiur, quod Bosso ejus refellend;e occasio fnit. Sed ut ad Zenonem revertamur, antiquum hiinc Paireim ex aliquo apocrypho fonte labulam ebibisse patet , quod aliis quoque autiquis , immo antiquioribus, non raro accidisse notum est omnibus. Vide adnot. 14, in tract. 8, lib. i.

(18) Edit. Ven. et ms. Pomp. enixa; sed eniram, quod alii legunt cum editi, tum mss. senteiuiie magis congruit , cum sermo sit de obstetrice, quæ Mariam enixam, id est partu levatam, ipsa mauu periclitari voluit, num virgo esset necne. Post nonnulla mss. Reim. Tol. Vat. et Urb. eidem pro ejusdem.

(19) Ms. Rem. respondens.

TRACT. IX.—(1) In mss. haec inscriptio visitur : in editis autem de Nativitate Christi tantum. Majestas vero heic a Zenone pro Divinitate seu pro virtute divina sumitur; unde paulo post : Tumet ulerus majestate, non semine, id est divina, non humana virtute ; et post alia : Probans infirmatibus carnem , et virtutibus majestatem. Sic etiam virtutis vocabulo Christi Divinitatem apud plerosque tum Græcos, tum Latinos Patres intelligi, ex testimoniis liquet. quæ in calcem dialogi iii adversus Theopaschitas conjecit Theodoretus, nec non ex Hilario frequenter, cujus loca considerat P. Coutantius in præfat. num. 148, ex Ambrosio lib. u de Fide iiuim. 56, etc.

(2) Metaturam legit vetus Jeremiæ interpres, apud Cyprianum, lib. i Testimon., cap. 5, nec non apud Lactantium, lib. iv Instit. cap. 11. sed alio sensu. Heic enim pro hospitio, quod sibi Dei Filius in Mariæ utero præstituit, accipitur (de qua significatione vide adnot. 7 in tract. praecedentem) idque vox hospes, quæ mox subjicitur , palam confirmat. Prædictum autem hoc hospitium vocatur, quod in antiquis paginis prænuntiaium sit, Detim concipiendum ab ea Virgine, quam sibi in matrem elegisset. In prædesiinatæ Virg nis templo sibi castra metatur laudato tractatu non absimili sententia scriptum est. Ms. Urb. cœlo emissus metatura.

(5) De hoc latenter pluribus agenus adnot. 2 in tract. 29.

£) Ms. Pomp., de temporibus.

(5) Editi, mnqnitudo.

dolore, sed gaudio : nascitur sine patre Filius, (6) A non totus matris, sibi debens, quod conceptus est, donans mauri, quod natus, quæ principaliter stupet talem sibi Filium provetuisse, qui ex se natus uon crederetur , nisi (7) quia sicut fuit virgo incorrupta post conceptum, permanet talis quoque post partum. II. 0 nova ratio ! Amore imaginis suæ coactus in infantem, vagit Deus : patiturque se pannis alligari, qui totius (8) orbis debita venerat soluturus. In stabuli praesepe deponitur, populorum pastorem pabulumque se esse (9) contestans. Subjicit se gradibus aetalis, cujus æternitas in se non admittit ætatem. (10) Totum contra conscientiam suam, ut homo infirmus patitur, ut homini mortis lege consumpto 174 immortalitas tribuatur. Ilæè est enim potestas Dei, ut salvo, quod est, possit esse, quod non est. Hic est B Deus noster æterni Dei coæternus Filius. Ilic et homo et Deus, quia inter Patrem hominesque adstitit medius, probans infirmitatibus carmem, et virtutibus majestatem. Hic sol noster, sol verus, qui clarissimos ignes mundi germanos astrorum candentiumque polorum clariuatis suæ de plenitudine acceudit. Hic qui semel occidit, et ortus est rursum, numquam repetiturus occasum. Hic, inquam, quem duodecim radiorum, id est Apostolorum duodecim, corona circumdat, quem per ambitum totius orbis non mula quatuor animalia, sed salutiferis prædicationibus quatuor circumferunt Evangelia. Cujus quam vim Iiabeat amictus et currus, his verbis propheta testatur: Deus, sicut ignis veniet, et sicut procella currus ejus, retribuere in ira vindictam (1 1).

[ocr errors]

(6) Non totum matris affirmat Christum, ut significét eum viruute divina conceptum : qua ralione etiam Ililarius, lib. ix de Trin. num. 7, eumdem Christum ex se natum dixit, quippe qui id quod alienum a se erat, vi sua ac potestate praesitú: psit, ut placet exponere ex libro ejusdem ii, num. 26, in quo ętsi de Sj)iritu sancto in Mlariam superveniente sermonem faciat, similia tamen perspicue tradit de Fi]io lib. x, num. 15. (7) Nisi quia Sparaverio non placet, pro quo supponere mallet cum , et permuinserit pro permaneret. Quia deest in mss. Pomp., Tol., Zen.; permanet aufem pro permaneret scripsimus ex ins. Vat. cum hæc Jectió commodior videatur. (8) 0rbis, quod nomen ab edit.Ven. et Ver. aberat, e mss. supplevimus : in Patavina autem editione , cum quid simile desiderari prospiceretur, mundi ex ingenio suppositum est. Paulo ante illigari pro alligari in ms. Tol. (9) Ms. Pomp., conjectans. 10) Totum pro omnia saepe a Zenone usurpatum. Vide adnot. 25 in tract. 4, lib. 1. (1 1) Amen adluit ius. Pomp. et edit. Ven. Codex auiemi Rem. hæc subjicit. Explicit de Nativitate Cliristi et majestate tractatus Sancti Zenonis. Tract. X.—(1) Ileic tractatus recusus fuit a Lippomano, tom. ii W 11. Sanclorum. - - (2) Corruptissima heic est in mss. lectio, in quibus 1,:vc habentur : Longæ vitæ transactis cursibus pius, aut filius ederit, partus effusione perciperet. Sed utrisque ademerat, etc. Retinuimus lectionem editorum, ijuae sententiam cum Scripturis concinentem refert : 1'espiciuntur cnim illa Gen. xxi, 6, quibus Sara, cum

418 TRACTATUS X.

De (1) Abraham I.

I. Abraham, fratres dilectissimi, quale divinæ pietatis munus acceperit, vetuslae legis gesta testantur. Sara uxor ejus non inferior, (2) longæ vitae transactis cursibus, qualem filium ediderit, partus effusione percepit. Sed quia utrisque ætas ademerat spem sobolis, pignus (3) succidaneum meruerunt. Sic meruit fides, quodademerat 175 tempus: extorsit (4) credulitas, quod natura denegaverat. Abraham Patriarcha noster (δ) exploratus a Deo, in senectute suscepit unicum filium, nihil tamen sollicitum patri; cujus ætas in amnis (6) vergentibus im occasus sui terminum versabatur, et educationis tempus angustum, et senectuti exitus jam vicimus. Ecce prima devotio, libenter excipere, quod fero datur, et in tristissima senectute susccpta sollicitudinis mole gaudere, nam et risit Sara munus juventutis subiens in senecta; unde (7) nomen accepit ihfans, qui post hæc Abraham sacratam Deo approbat mentem.

II. Unicus ille filius solliciti senis, adhuc parvulus, cui pietas et miseratio major debetur, postulatur ad victimam ; cui si (8) per humanam fragilitatem aliqua in corpore infirmitas nasceretur, aut humanus exitus contingeret, vix in ejus casibus pater vivere potuisset, si annis temeris morerelur. Hic igitur infans, (9) e cujus vita paternus allectus et maternus pendebat, ad explorationem fidei suæ divina voce postulatur ad victimam. Volo, dixit Deus, milii fieri sacrificium, Abraham, tuis manibus in monte de filio tuo : haec milii victima placet, hoc me sanguine deplacabis, iste meis sacris debetur : (10) hunc imfilium peperisset, dixisse traditur : I'isum fecit mihi Deus, etc. Prima Veneta editio solum in duobus a caeteris variat, primo quod ederit pro ediderit; dein quod perciperet pro percepit scribit.

(5) Optime Sparaverius iuonuit succidaneum dici filiuin , qui in locum ejus succederet, quem olim Abrahæ ætas, dum florens erat, non dederat : quemadmodum succidumeæ hostiæ dicebantur, Gellio ieste, lib. iv, cap. 6, quoniam si primis hostiis litatum non erat, aliac post easdem ductæ hostiæ cædebantur. Conferri potest etiam Festus. Paulo post, mus. Item. legit : Sic merito fidelitatis eaetorsit credulitatis, ubi librarii error et saltus manifestus est. Mss. Pomp., Tol., Vat., Urb., Zen. el Sp., Sic merito fidelitatis,

quod, etc. Tol., Walic., Urb., credulitatis pro credu-
litas : item male.
(4) Credulitas pro fide, quae sine rationibus et ar-
gumentis Deo revelantt adhibetur, ut liquet ex adnot.
6 in tract. 1, lib. i.
(5) Heic quoque saltum librarii manifestum videre
licel in ms. lieum., exploratur a Deo sollicitum, etc.
(6) Urgentibus habent mss. Tol. et Wal. Termino
prQ terminum est in mss. Pomp., Spar. Elige quid-
qui ! velis ; utrumque rectam senlentiam prÄfeft.
(7) Isaac enim nomen hebraice risum sónat; unde
et Sara in eo gignendo risum sibi a Deo factum tes-
tata esl.
(8) Ms. Rem., per humana fragilitate.
(9) ldem ms., infans cujus vita paternus affectus
mater temet pendebat; quod inss. Tol., Wat. el Urb.
iteim habent.
(10) Mss. et editi unde, pro quo in margine cod.
lteim. antiqua emendationc hunc scriptum cst, quod

inolari jam jubeo. Non contristat frontem devotissi- A praemia, quæ meretur; (15) divinæ enim explorationis

mus Abraham, nec dolor patri lacrymas persuasit, sed exsultat et gaudet. Nec timuit, ne parricidium ei imputaretur, sed magis ut devotioni pareret : I;etabatur hoc jussisse Deuin.(11)0e filio hostiam 176 parat : festinat denique implere sacrificium, ne mora faciat peccatum. (12) Necessaria sacramentis praeparantur protinus; ascenditur in montem. 0mni mys

terio sacrificioque disposito ductus filius gaudens,

gaudente patre, patris dextera feriendus. Qui antequam veniret in montem, cum de patre quaereret, ubi esset victiima, quam disponeret et immolaret; securus de fide generis sui pater filio, de quo non dubitabat, patefecit, quia se (15) Dominus postulasset; et quid ipse I)omiiio promisisset, ostendit. Lætatus e t puer patre fidele, ipse quoque fidelior : nec recusabat mortem, quam Deus, qui vitam dederat, imperabat. Lætatur pater filio quoque gaudente, et cum gaudio unici pignoris alligat manus, quas ille vinciendas libentius offert. Pedes quoque conslringit, ne in exitu mortis cqncitata victima calcitraret : securus enim pater optimus timuit, ne dolori aliquid liceret in mortem. III. 0, (14) fratres, secura devotio ! 0 pater spiritum captans : corpus vero mortemque contemnens ! 0. qui servum !)omini ita se esse meminerat, ut patrem se esse nesciret. Quid est pater ? Ecce sub oculis jacet filius vinculis adstrictus. Ubi sunt laerym;e ? ubi dolor, qui in humanis sensibus versari consuevit ? In tantis filii casibus l;etatur et gaudet; et se Dominum promeruisse triumphat. Accepit jam

textui plane inserendum fuit. Postea videbo pro jubeo in ms. Val. (11) Mala interpunctione et aperto errore tum in aliquot ms. tum in editis erat : De filio hostia parat itur festina. Denique, etc. ln mss. Tol et Urb. De filio hostiam paru fcslina : in \at. De filio hostiam para festima : sed male omnia. Ex his tamen omnibus lectionem textus compegimus, quæ æquiorem sententium praefert. (12) Ilanc scripturam sententiæ commodiorem suggessit Ms. Vat. cum alibi post peccatum cominate signatum legeretur, nccessariis sacramentis prolinus præparatur; quod etsi (ie sacrificio in!elligi queat , Zenonia nu;n tamen ingenium persp cuitatemque edita lectio v, vidius ex hibet. Præparantur item legitur in 11is. Rem. ; in editione autem Ven. n mutato in re præpararetur. Porro sacramenti vox apud christianos

auctores passim pro mysterio accipitur, ut plures D

jain observarunt. Sic qiiod Zeno heic sacramentum vocat, post panca mysterium appellat : 0mni mysterio sacrificio, ue disposito. Similiter tract. 12, num, 3, mysterium te marii numeri sacramemtum numeri nuncupat, et alibi passim, Mysterium autem heic intelligimus id, quod inystice aliquid significat; uii sa- e mysticam significationem continebant quæcumque in immolatione filii Abraham gessit. Simili sententia sacramenta, id est mysteria, munerum, quæ Magi Christo nato obtulere, appellavit Ilieronymus in cap. ii Matth. v, 11. Et in c. xxvii, 27, loquens de his, quæ Christo a militibus in praetorio obvenerunt, postquam monuit, hæc omnia intelligamus mystice, subdit : Isti quæcumque fecerunt, licet alia mente fecerint, nobis, qui credimus, sacramcnta, id est mystice interpretanda, tradiderunt, et interpretatio11, in quidem mysticam subjiciens prosequitur.

[ocr errors][ocr errors]

teiitamina porriguntur; exserit quidem ferrum, et armata dextra sublevat manum: sed vox ejus, qni (16) victimam postulaverat, 177 contradicit. Respice re. tro, dixit Deus, et antequam respicias, parce. Ecce et meritum principale divinam indulgentiam meruisse sub casibus : nam (17) et retro respiciens Abraham invenit victimam, quam innocens immolaret. Eo ferro mactavit arietem, quo filium percutere jam parabat. A filio ad agnum transtulit dextram seniper laetatus et gaudens. Nec mutatus est vultus ejus, cum esset victima commulata. Cum tanta læuitia arietem oblulit, cum quanta obtulerat et filium : ul)i eniim filles fuit, non erat dolor. In illo sacrificio solus I)eus doluit, quia aliam victimam procuravit : nam Abraham cum filio sic probatus a Deo est, ut non postulans, misericordiam mereretur. IV. Videamus, fralres dilectissimi, legis arcana :

et intellectum altius proferamus. Abraham sub lege non erat, sed legem solus implevit; et qui nullo jure (18) legis tenebatur, omne jus divinum praecipue custedivit : cujus iummolatione ille quoque gauderet , qui ad victimam parabatur. Aries h;erebat in (10) vepre, implicitus spinis, capite obligatus. Hic est, qui pro Isaac immolatus est Deo. Hunc oblulit Abraham: hunc jussus est immolare.

178 TRACTATUS XI. De Abraham II. (Initium deest.)

I. Non (1) enim præcepto. virginitas provoca

(15) Ms. Pomp., Deus. (I 4) Sparaverius legendum putat : 0 patris secura devotio ! (15) In editis et paucis mss., divina etenim. (15) Eam victimam, in mss. Poinp., Zen. ct Urb. (17) Et additum ex codice Pomp. (18) Notanda hæe duplicis juris distinctio legis, et divini. Jus legis vocatur jus scriptum, quod cuiii nondum (latum fuisset, eo Abrahaiu non tenebatur : jus autem divinum intelligitur lex naturalis, quateiìus Deo praecipienti obedire præ omnibus jubet ; et hanc potissimum Abraham custodisse dicitur. Post custodivit ms. Vat. et cujus immolationis il!e, etc. Iminolatio porro heic aclive sumitur, et Abrah;e acti ,nem ac sacrificium significat ; et hac ipsa patris virtute filius ipse , qui ad victimam petebatur, gavisiis traditur. (19) Retinuimus mss. Tol., Urb. et primæ editionis Iectionem , quippe quae cum Geneseos testimonio niagis congruit , ubi cap. xxii, vers. 15, aries inter vepres ab Abraham inventus traditur. Favet etiam lectio ms. Item. nbi verbe pro vepre scribitur; nisi forte verbes sint verbenæ species vepribus similis; mani verbena non tam virgultum, quam ramos omnes universim significat , ut videre potes aj)ud Basilium Fabrum in Thesauro antiquit p. 1155. Sed rerbes nullibi legere potuimus. Editio àutem Wer. et aliquot item mss. habent eruo, qu;e est leguminis species, bovum præsertim pastui commoda , ut Plinius, lib. xvmi, cap. 15, et Columella, lib. vi, cap. 2, tradidere : id quod in rem nostram nihil confert. TRACt. XI.—(1) lnter omnes Zenonis tractatus nulIus hoc corruptior, nullus emendatu difficilior inventus est; quippe cui manuscripti libri minimum suffragantur. Cum porro sine auctoritate codicum in textum

« PoprzedniaDalej »