Obrazy na stronie
PDF

discrevit, ratione disposuit, coloribus decoravit, de- A (9) reciprocavit in Filium, ne quid sibimet derogaret.

terminavit mensura, officiisque competentibus servire præcepil? Unde non est principium, quod senescit; quod opus factum est alienum; quod non est in sua positum potestate; quod a sua substantia tollitur; quod inutatur; quod alieno movetur pulsu; quod, quid sit, quid fuerit, quid futurum sit, non potest aliquando sentire. Solus Deus est itaque principium, qui (6) ex 146 se ipso dedit sibi ipse principium. Solus ante omnia et post omnia, quoniam in ejus manu inclusa.sunt omnia, ex se est, quod est. Solus sui conscius, quantus et qualis est. Solus perfectus; quia non potest illi aliquid nec addi, nec minui. Solus omnipotens, quia ex nihilo universa constituit, virtute regit, majestate custodit. Solus iudemutabilis, ac semper æqualis; quia in se non admittit ætatem. Solus sempiternus: quia immortalitatis est Dominus. IIic est Deus noster, qui se (7) digessit in Deum. Ilic Pater, qui suo manente (8) integro statu, totum se

tuit, qui se se movet quia numquam deseritur a se , numquam ne moveri quidem desinit; quin etiam cæteris quæ morentur, hic fons, hoc principium est, movendi. Itaque movet ad alios pertinet, movetur ad se. Vide Tullii locum , ex quo alia ad Deum principium rerum omnium statuendum brevi epilogo huc a Zenone traducta invenies. (6) Præclare Lactantius l. 1 Instit. cap. 7 : Verum quia fieri non potest, quin id quod sit, aliquando esse coeperit; consequens est, ut quando nihil ante illum fuit, ipse ante omnia ex se ipso sit procreatus , ideoque ab Apollme a ropviis a Sibylla στο ysvijs et άγάννητος et

Denique alter in altero (10) exsultat, cum Spiritus sancti plenitudine una originali coæternitate renitens. Quemadmodum (si dicere dignum est) (11) duo maria, quæ in semet recumbunt, freto æstus alternos in unum conferente, connexa, quæ licet sui proprietate, locis vocabulisque discreia sint, tamen trini profundi (12) vaporis una virtus, una substantia, una est fluendi nalura; nec potest incomprehensibilis, conmunisque (15) undæ dividi magnitudo, 147 utroque in utrumque commeando largiflua, utrisque propria, nulli privata : etenim damnum patientur ubertatis et gratiæ, si adimatur, quod uno eodemque æstu alterum ex altcro decoratur.

TRACTATUS III.

De Genesi (I) seu de æterna Filii Dei generatione.

Principium (2), fratres dilectissimi, Dominus nos-'

I. iv, n. 2, utiles tamen esse non diffisus est, ul mentis nostræ imbecillitati consulatur. (12) Mss. Rem., Tol., Vat. et Urb., saporis. Dein ms. Tol., fluenti pro fluendi. (15) Varias hoc loco scripturas singuli fere codices præferunt. Alii'unda et dividi magniiudo, eu utrum. que in utrumque commeando : alii, undæ et dividi magnitudo, in utrumque commeando : alii, undæ dividi magnitudo , et tamen utrumque commeando : alii tandein , undæ dividi magnitudo, et utroque in utrumque, etc., et postremaim hanc lectionem, deleta conjunctione et , quæ superfluit, præponendam putavi

[ocr errors]

apud Patres formula hæc est, quam ex Orpheo memorat Cyrillus lib. 1 contra Julianum. Unus est ex se ipso genitus. Et Hieronymus in c. iii Ep. ad Ephes. eus vero , qui semper est, non habet aliunde principium, et ipse sui origo est. Lege alios apud Petavium 1. v de Trinit. c. 5, n. 14. Quæ locutio etsi minime propria est, nam nemo sibi ipsi et munerator et mumus est, ut notavit Hilarius lib. ii. n. 7, tamen recte intelligi potest, ut dedit sibi ipsi principium idem sit, ac a nullo alio principio substantiaru communicatam accepit. (7) Generationem Filii a Patre hic Zeno subindicat, de qua in sequentibus apertius statuit. (8) Hæc notare auctor voluit , ne quis fortasse ex geiieratione Filii immutatam Patris substantiam putaret. Ariani enim Catholicis eamdem Patris et Filii substantiam confitentibus exprobrabant, hac ratione Filium particulam esse divinæ substantiæ, quæ per generationem a Patre separata fuerit. Vide Hilarium l. iv de Trinit., n. 4. (9) Reciprocavit se ad explicandam Zenonis sententiam optime positum est : reciprocum enim dicitur, quod aliunde profectum, eo relabitur, unde profectum est. Ita ergo se reciprocasse Pater in Filium dicitur, quod se totum Filio ita communicarit , ut niliilominus totum retinuerit, ac si totum dum commumjcavit, receperit : quod alia formula auctor expressit tr. ii lib. 1, n. 9 : A paterno fonte in Filio tota refunderis; et tamen tota ubi refunderis, nec recedis. (10) Indicat hic procul dubio S. Spiritus processionein , quæ ex mutuo Patris et Filii amore renitet; unde tr. ii lib. 1, n. 9, de charitate loquens dixit: Tu in Spiritu sancto exsultas. (11) Ilas aliasque id generis similitudines a rebus tcrreniis ad divinas explicandas traductæ, etsi haud, parcs esse iiionuit IJilurius lib. 1 de Trin., n. 19, et

TRACT. III.— (1) Prima haeciiiscriptioestin mss. omnibus præter.Zenoniamum, qui una cum editis alteram præfert. Præclara porro marginalis notatio litteris majusculis exarata , et huic fractatui apposita in ms. Rem. legitur his verbis : In Natali Domini fralribus legenda in cubiculo post Diaconorum ingressionem ante Pontificem. Ilic porro id observanduiii videtur, diaconorum fuisse, ad ponlificem , seu episcopum ingredi, quotiens illi e cubiculo ad sacra ofliciâ procegendum erat. Quotieus enim in aliis marginalibus id generis notationibus cubiculi menlio fit , semper diacones vel ingressi ad suscipiendum pontificein , vel e cubiculo cum eodem egressi traduiitur. Hi a:item diacones illi esse videntur qui plures una sacris induti vestibus episcopo sacra facienti solemni ritu ministrare solebant, uti discimus ex pluribus Ordinibus a Mariene editis t. 1 de Antiq. Eccl. ril., p. 568, 575, 615, edit. Paris.

(2) Christum esse principium, ipse de se perspicue affirmavit Joan. viii, 25. Judæis enim quærentibus, Tu quis es? respondit : Principium, qui ei loquor votis. Quo autem sensu Christus Dei Filius sit principium, explicat Theophilus Antiochenus ad Âutolicum lib. ii ubi de divino Werbo disserens, Hoc, inquit, appellatur principium, quoniam primatum et dominatum habet in omnia, quæ per ipsum fabricata sunt. Licet autem Pater principium eâdem fatione appellari queat; peculiari tamen modo id dicitur de Filio, quatenus Filius est illud verbum per quod omnia facta speciali quadam ratione in Scripîuris sacris traduntur, de quo plura dissert. ii, cap. 1, § 4 et 5. Quin hæc apud antiquos solemnis et pérvulgáta sententia est, principii iiomine, quod i Genes.Tv. 1 occurrit , idem divinum Verbum significari. Imo in Filio pro in principio fecit Deus cælùm et terram, in Hebræis codicibus legi aflirmarunt non nulli, uti refert Hieronymus initio Ilebraicarum quæstionum, qui et Tertullianum in libro contra Praxeam aucto

ter 148 (5) incunctanter est Christus , quem ante A bilisque sapientia sapientiam , omnipotentia omni.

omuia sæcula pater in profundo suæ (4) sacræ mentis arcano insuspicabili , ac soli sibi iiota conscientia , Filii non sine affectu, sed (5) sine revelamine amplectebatur. Igitur ineffabilis illa incomprehensi

rem allegat. Hic sane eo libro, cap. 5, eo argumento utitur ad divinarum personarum distinctionem confirmandam contra illum errorem , qui Sabelliano praefulsit : sed is non ex suo, sed ex aliorum potius sensu loquitur : Aiunt quidem et Genesim in Hebraico ita incipere : In principio fecit sibi Filium. Verum hic eri or ab Ilebraicæ linguæ peritis facile di-pellitur. Alii vero Patres, etsi non in Ilebraeo ita legi putarent, Filium tamen ibidem principii vocabulo intelligendum indicarunt. Perspicue Oiigenes, hom. 1 in Gen., postquam dixit, Filium esse omnium principium; In hoc ergo, inquit, principio, hoc est in Verbo suo, Dens cælum et terram fecit. Cui interpretationi favent Clemens Alexandrinus, lib. vi Stromat. p. 644 ; Hilarius, in Psalm. ii ; Ambrosius, lib. i Ilexamer. c. 2; Augustinus, lib. 1 de Gen. ad lit. c. 5, lib. xi Confess. cap. 9, ac præsertiim lib. xii, cap. 19, 20 et 28, ubi similiter in principio exponit constanter in Verbo, in Filio, in Sapientia; ita ut idcirco Deus omnia crearii in Filio, quod omnia in sapientia crearit, quae quidem omnium artifex sapientia, Proverb. c. viii, vocatur. Ab hac sententia, nihilum discrepant , qui principii nomine aogizv Graece , ut Methodius, apud Photium Cod. 255, et Latine etiam sophiam, ut Tertulliamus, in lIerimogenem cap. 20, appellarunt : el hinc Proclus, orat. 2, p. 102, F.lium , qui Patris sapieutia dicitur; vocat αὐθάντην δημιονργόν, principalem opificem. Sed quidquid id est, de Filio rerum ommium principio, per quod et in quo omnia sunt condita , Zenonem loqui, patet ex tract. 5 hujus libri , ubi eadem, quæ hic totidem fere verbis repetens, de creatione mundi nonnulla siibjicit.

(5) Editorum leéîo incontanter , quæ tamen in mss. non apparet. Promiscue tamen incuntamter, et incontanter scriptum reperitur. Incuntanter apud Lactantium, lib. vi, cap. 12, incomtanter penes Appuleiuim, lib. xi post initium. Similiter cuntari et contari Porro sicuti contor, vel cuntor non tam morari et procrastinare, quam quæstionem movere, vel suspeiisuin tenere animum significal ( uude contabunda, id est auceps et suspensa, rimatur, dixit Appuleius, Mel. 8 : Cunabundus loquitur ; eodem sensu usurpat Tacitus, Am. 1, 7, Appulerus, Met. 7, Nec mora , nec contario, vel, ut alii legunt, cuntatio; ubi cuntationem a mora distinguens pro suspensione animi vel quæstione accepil : et similiter Paulinus, earim. 25 de S. Felice vers. 416 : Paridæ cuntamine mentis, in eamdem sententiam usurpavit), ita incumtanter, seu incontanter apud Zenonem perinde accipiendum , ac sine quæstióne, sine controversia, sine dubitatione , non aulem sine mora, ut primo adspectu videri p0

test, nisi moram suspensi animi intelligas. Sic forte D

incuntante fide pro fide non ambigente dixit Pauliuus 1'elrocorius, lib. v, vers. 152.

(4) Ms. Pomp., sacra mentis arcana. Insuspicabile auieiim arcanum diciur , quod penetrari et cognosci neque per conjecturas potest. Suspicio enim apud Zeiionem, tract. 16, lib. 1, num. 5, non minus ac in Cyrilli Giossario, opinio tenuis et cognitio est incéria, et suspicabile apud Araobium est id, quod cognitione iucer,a et conjectationibus assequimur; ünde medicinam artem suspicabilem , et conjecturarum æstimationibus nutantem vocavit l. I, p. 28. llac eadem voce insuspicabilis in eamdem senlentiam usus est vulgatus iuterpres Ecclesiastici c. xi, 5, et c. xxv, 9.

(5) Sine rerelamine, inquit; quia Pater cum ab æterno Filium genuit, illum in profundo suæ sacræ

PArltol. XI.

[ocr errors]

potentiam propagat. (6) De Deo nascitur 149 Deus, de ingenito unigemitus, de solo solus, de uolo totus, de vero verus , de perfecto perfectus. Totum Palris habens, nihil derogans Patri. (7) Procedit in nativi

memtis arcano celatum non revelavit, ncc manifesta. vit exterius , quod fieri coepit per creationem , cum, omnia per ipsum facta sunt, Joan. i, et per incarna. tionem , cum inter homines conversatus est Baruel. iii, 38, de quibus plura dissert. 2, cap. 1, § 5. Siigiliter %hrysologus, serm. 67 in fine : Seinp.j Dci Filius in Dei patris mansit arcano. (6) Solemiies ha: apud Patres sunt formulæ, quibus divinum Verbum Pairi omnino æquale sigiiificetiir adversus Ariauos, qui illas ægerrime audientes in £rimen devocabant. Sunt enim plures, inquit de istis Ililarius, lib, iii de Trin., num. 8, sæculi prudentes * quorum prudentia Deo stultitia est, qui cùm audiunt Deum de Deo, verum a vero, perfectum a perfecto, unum ab uno natum esse, tamquamii impossibilia nobis praedicamtibus, contradicunt. Simyles locutiones leguntur in formula fidei synodi Antiochenae relatä ïb eodem Hilario, in librò de Syrodis, n. 29 : Denm d, Deo, totum ex toto, unum ex uno, perfectum er perfecto ; nec non apud antiquum auctoiem, tract. de fide orthodoxa coiitra Arianos, qui esse videtur Gre. gorius Bæticus, tom. ii Append. Ambros. pagina 547 a. De solo autem solus aplissime diciiur ad refeiîl dos eos qui illa apud Joan. xvii, 3, ubi Christìs Patrem ita alloquitur : Hæc est autem vita æterna ut cogngscgnt te solum verum Deum, et quem iiiisisti Jesum Christum, haec, inquaiii, perinde acceperui)t ac si Paier solus Deus a Christò aflirmeiur.'pìÜôç porro ea de Patre solo vero Deo Christiim dixisse in. terpretantur , non ut semetipsum a divinitate oximeret, sed ad eos de medio tollendos, qui natura sua non sunt veri, ut ait Athanasius, lib. iv contra Arian. seu, ut Ambrosius inquit, 1. v de Fide cap. 1, n. 20, ne duos Deos dicere videretur. Simili ergo' ratione so. lum de solo Zeno aflirmavit ; nisi forte solum de solo {lixit pro unum et uno, ut, quod explicat Hilarius, de Synodis, uuiu. 35, passiones humani partus et comceptionis excludat. Cur porro totus de toto dicatur, sicut dixit etiam llilarius lib. iii de Trin., n 4, et lib. vi, Juim. 1!, satis declarat£ illa , quæ Zeno sul)jiciu : Totum Patris habens, nihil derogans Patri, seu íit &plicat loco postretuum laudarò Ililarius : Tota plenitudo deitatis in Filio est, ut nihil ex eadem desit Palri; nec minus luculenter Zeiio, Iract. 6, num. 4 : Totum Pater, totum possidet Filius : unius est, quod gmborum est , quod unus possidet, singulorum. ViJe Phoebadium, in lil). contra Arianos, p. 502 e., t. 1v. Bibl. I'P. edit. Lugd. qui et formulám perfectus de perfecto fuse exponit et ibidem g. et pag. 503, g. (7) De qua nativitate hoc loco sit sériiio, et genuinam hujus loci segtentiam, quam alii non prolje sunt assecuti, late explicavimus, disseri. 2, càp. 1. § 6. Satis uunc sit innuere , iion de nativitate illa Chiisti Zenonem loqui, qua natus de Virgine est, sed de illa, qua de Patre processit ab æterno, non quidem nativitate illa insuspicabile , ut Auctor vocai, qua Filium Pater in profundo suæ sacræ mentis sine rebelamine complectebatur, sed illa qua ex Patris ejusdem ore, ut rerum jatura, quae non erat, fingeretur, prodivit unigenitus Filius, ut illem auc'orlojuiiur ir;iciatu sequeiiti; cum scilicet Pater condendi mundi decretum sanxit, quod decretum ipsum Verbum appellari ex pluriuum Patrum testimoniis loco laudato villimus. Ita Filius erat genitus a Patre, antequam in ferendo decreto nasceretur, quod intelligeudum de prioritate, ut schol;e loquuntur, rationis , non temporis : prius enim concipitur Filius genitus in Patre, quam concipiatur decretum orbis creandi, quod in eódem Filio uti Werbo Patris dictum fuit.

13

Patre æqualis in omnibus; quia Pater (9) in ipsum alium se genuit ex se, ex innascibili scilicet sua illa subslantia , in qua beatus manens in sempiternum omnibus,quæ habet, habentem Filium paria (10) procreavit, qui est Deus benedictus in sæcula sæculorum.

(8) Penes quem erat, ante quam nasceretur , dixit etiàm Ililarius, in c. xxxi Mlat. m. 5. Contrariam formulam Ariani usurpabant : Non fuit, antequam nasceretur, quam Ililarius impugnans, I. xii de Trin., ut ne forte ex priori formula , quam ipse in dictis cogmmentariis cäiliolico sensu adhibuerat , in pravam detorquerent sententiam , ac si cogitari posset templis, quo Filius nondum natus , penes Palrem velut in radice exstitisset, quod Arianis favisset quam maxime; neutrum dici voluit, n. 51, fuisse, vel non fuisse Filium penes Patrem, antequam nasceretur , cum et Pater, et Filius ab ;eterno ita simul extiterint, ut nec Filius umquam sine Patre , nec sine Fi]io Pater aliquando fuerit. Singularem porro Zenoniani hujus testimonii sententiam annotatione superiori iudicavimus , eademque fusius explicatur atque statuitur laudata dissert. 2, cap. 1, § 6. (9) In ipsum pro in ipso non nnnquam dictum aliis aliorum auctorum exemplis probare possumus , quæ tamen opportunius alferentur adnot. 5, i:i tract. 15, 1. ii. Heié autem emergiæ caussa dictum videtur , ut significatio sit , Patrem, cum genuit Filium, ob communicationem ejusdem substantiae se in ipsum quodam modo transfudisse ; et ita gignens Filium dicitur alium se genuisse er se, quod Deum de Deo ge nuil, solum de solo, totum de toto , perfectum de per fecto, etc., ut idem Zeno est paulo ante locutus. (10) Procreare pro gignere passim a Latinis usurpatur. Et eodem quidem sensu adhiberi in litteris sacris ad divini Werbi generationem explicandam Patres non pauci animadverterunt in illa Prov. viii, 22, sic e Graeco reddita : Dominus creavit me, £zτισά με, quæ de divino Filio prolata plures voluere. Itaque sensus est: Pater genuit Filium habentem paria , scilicet omnibus, quæ ipse habet ; ubi paria dictum est eodem sensu , uo Filius par, seu æqualis i'atri dicitur. lleic ergo {\, habere dicitur paria omnibus , quæ habet Pater, sicuti paulo ante dictus fuit æqualis in omnibus. TRAct. IV. — ({) Hic titulus est in omnibus mss. praeter Zen. in quo cum eliuis alter legitur. (2) Ita in iuss. Rem., Tol., Vat., Urbin., Basilicæ Val. et edit. Ven. Alii codices recentiores Zen., Pomp. et Sp. pro et idem alter scribunt æternaliter; qu;e lectio minus arridet, tum quod hæc vox Latine iiom facile reperietur, nisi apud valde sequio, is ;evi scriptores, tum quod videtur redundare ; per ilia eiiiiim , erat ante omnia manens , id ipsum satis exprimitur : cum praesertim ea auctori sit mens, iumuere non illam æternitatis , si dicere liceat , partem, quæ ante orbis creationem concipitur, sed illam prioritatem, ut scholastici appellant, rationis, qua l)eus prius in se existens ante omnia cogitatur, quam quidquam de creandarum rerum uatura ab æterno decerneret : cui sententi;e explicand;e satis erat innuisse, I)eum fuisse ante omnia , ac explicasse quis fuerit ; aeternalis autem durationis, quæ ad creatarum rerum initium referri solet, meuminisse uihil intererat. His adde mss. vetu- tissimorum auetoritatem , quae tota nostra esl ; et pr;eterea cogita credibilius muito esse ex et idem alter ab exscriptoribus sententiam non assequentibus scriptum fuisse uno verbo æternaliter, quam ex æternaliter scripium et idem alter. Veronensis autem editio nullo codice suffragante ex utraque Jectione aliquid sumens, terii um coimposuit sic : et idem æternaliter. Ad sententiam porro auctoris quod pertinet, unus et idem alter eae semetipso in semetipsum Deus (lixisse videtur, ut l'atrem Filiumque duas personus distinctas, et uuum nihilominus Deum contra

tatem, qui erat (8), antequam nasceretur, 150 in A

TRACTATUS IV. De (1) Genesi, seu de æterna Filii Dei generatione.

Sicut sacra Scriptura testatur, erat ante omnia manens (2) unus el idem alter ex semetipso in semetipsum 151 Deus, (5) secreti sui solus conscius,

Arianos assereret. Cum unum et alterum memorat , discrimen personarum profecto insinuat ; quas tamen unum [)eum esse satis indicat, non solum cum ait Deum hunc esse unum, et eumdem hunc unum simul alterum esse, quod aliter nequit intelligi, nisi duplicis personæ una natura sit; sed multo magis cum hic unus idemque alter ex semetipso in semetipsum Deus esse traditur, qui nimirum ex eodem Deo uno iu eumdem Deum (;enitus est : quod clarius explicat tractatu sequenti inquiens : Laetalur Pater in alio se , quem genuit ex se. Hic ergo alius ipsemet, quem Pater genuit ex se, ille est unus ac idem alter eac semetipso in semetipsum Deus, cujus hic mentio est. Huc forte spectant illa tract. 2 pr.ecedentis : Solus Deus est itaque pritcipium, qui et se ipso dedit sibi ipsi principium, quæ non tam indicare possunt Deum esse ens a se, ut scholæ loquuntur. quod a nullo externo priucipio origiuem ducat ; sed etiam Deum Patrem , ex sua substantia Filium genuisse , qui non minus principitum est, quam Pater. Præclara porro hæc de divinitate Filii adversus Arianos confessio est , qua divinum Werbum Patri æquale, et ante sæcula, immo antequam (prioritate scilicet rationis) de creando orbe decretum fieret, secreto genitum ostenditur ; cui nativitati nihil officit a!tera, quam eidem Filio S. Zeno cum aliis Patribus tribuit, qua in decreto creationis, iterum quodam modo genitus, in ipsa subindc creatione visibilis, ut illi aiunt, foras processit: de qua nativitate S. Zeno periodo altera plenius loquitur , nec non initio tractatus sequentis, et nos plura diss. 2, c. 1. Ex his porro intelligitur sacram Scripturam, qu.e tes

C lari traditur, erat ante omnia manuens unus, etc., ut de

divino Werbo apud l)eum Patrem* manente sit sermo, esse vel. Jo. i. vel Ecclesiastic. 1, 1, vel aliquid sjmile.

(5) Ileic Filius profecto innuitur, quem, ut aperte ait tract. 5 : ante omnia sæcula Parter in profundo suæ sacræ mentis, arcano insuspicabili, ac sibi soli mota conscientia, Filii non sime affectu, sed sine revelamine amplectebatur. Notanda praesertim verba sibi soli nota conscientia , quibus concinunt ahia tract. seq. num. 1, nescio qua sua conscientia velatum, el item alia ejusdem genei is tract. 8, lib. m , num. 1. Hæc constans similium locutionum repetitio, quibuscum sane convenit, quod heic scribitur, secreti sui solus conscius, palam suadent sermonem hoc loco esse de Filio, qui a Patre in secreto, seu profundo cordis velatus, sola sibi nota conscientia cognoscebatur, antequam quidpiam de orbe, cui manifestaretur, condendo decerimeretur. Neque aliam observatio:iein præteribimus, secretum heic vocari ipsam Filii generationem (ut palam fiet ex irael. seq. adnot. 17), quippe quæ hominibus ineffabilis, solique l)eo mot , a Patribus traditur, de quo vide adnot. 8. Locutione Zenonianæ persimili alii quoque Patres loculi. Ambrosius, lib. 1 de Fide, num. 64 : Mihi enim impossibile est generationis scire secretum. Prudentiu- ia Apotlieosi Arianos reprehendens : Pergunt ulterius scrutantes, quid sit ipsum gignere.... usque ad secrelum. Petrus Chrysologus, serm. lxi: Quod natus est, confitendum est : quomodo natus est , tacendum est; quia quod secretum est, sciri non potest. Adeo vero hujus secreui solus Deus conscius a caeteris Patribus traditur, ul neque angelis pleue cognita divini Verbi generatio aflirmetur. Gregorius Nazianzenus, orat. 1 de Fil. : Quo autem modo genitus sit , ne ipsis quidem angelis, nedum tibi intelligere concesserim. S. Ambrosius, lib. I de Fide n. 6 4, nuper laudatis verbis hæc subjicit : Mens defisit, vor silet, non mea tantum, sed et angelorum Supra

[graphic]

cujus ex ore, (4) 152 ut rerum natura, quæ non A lare conantur ; nunc intelligunt miseri, quoniam cu.

erat, fingeretur, prodivit unigenitus Filius, cordis ejus nobilis inquilinus exinde visibilis (5) necessario effectus, quia orbem terræ erat ipse facturus, humanumque visitaturus genus, alias aequalis in omnib is Patri : quidquid enim Pater (6) præcepit, ut fieret; Filius, utpote Dei virtus Deique 153 sapientia, omnia illa opere mirifico ejus (7) cum dicto complevit. Ilunc (8) curiosi opinationibus (9) vanis vio

potestates, supra angelos, supra Cherubim, supra Seraphim, supra omnem sensum est. Ante lios omnes Irenæus, lib. ii, cap. 48: Generationem ejus inenarrabilem ersistentem nemo novit... neque angeli neque archangeli , nec principes, nec potestates, nisi solus, qui generavit, Pater, et qui natus est, Filius. Ita prorsus vindicatam vides Zenonis sententiam; et si hinc apertum est secreti nomine ;eternam Filii generationem csse accipiendam, confirmatur mirifice illa lectio, de qua adnot. 2, unus et idem alter, etc., ubi distinctam Patris et Filii mentionem a Zenone factam ostendimus. (4) Divinum Werbum, quod ex auctoris sententia hactenus exposila a Patre eae semetipso in semetipsum fuit genitum nativitate illa æterna, quam Catholici oinnes fatentur; divinum, inquam, hoc Werbum qiiomodo ex ore {)ei prodierit unigenitus Filius, ut rerum natura, quae non erat, fingeretur, facile intelligitur, si praeter nativitatem iliam ejusdem Verbi propriam et occultam, ex aliquot Patrum locutione nativitatem aliam minus propriam et exterius manifestandam admittamus, qualis est illa, eum scilicet i)eus decrevit orbem condere, id quod cum in Verbo decreverit, et per Verbum exsequendiim fuerit (nt dissert. 2, cap. 1, demonstratum est} recte altera quodam modo divini Verbi processio, quae foras stato tempore prodiit, potuit appellari, eum ex priori illa in profundo paternæ sacræ mentis Filius ita latuerit ac lateat, ut cuivis creaturae insuspicabilis incomprehensibilisque penitus sit, idemque foras haud processirius fuisset umquam, nisi orbis creandi lecretum latum fuisset. Hoc autem decretum, quod in Verbo a 1'atre dictum ab æterno fuit, ipsum Werbum nova quadam generatione natuin a Zenone dicitur, de quo similiter tract. seq. ait : Errogitatarum ut ordinem instrueret rerum, ineffabilis illa virtus incomprehensibilisque Sapientia e regione cordis eructat Verbum, omnipotentia se propagat , de Deo nascitur Deus, ete. Sed de hoc plura dissert. 2, c. 1, ubi hanc, quam pancis lioc loco innuimus, interpretatioiiem liictiJenter statutam ac explicatam invenies. Quod si quem præterea moveat vox ex ore, qu;c heic legitnr, adeat tract. 5, adnot. 5. (5) Mirifice detruncatus et corruptus hic locus in Weronensi editione et seqq., in quibus haec solum Ieguntur : visibilis effectus, quia humanum genus visi. taturus erat, alias, etc. Cum genuinum auctoris sensum Weronenses editores non tenerent, offensionem ex integris verbis mctuentes, ita scripsisse videntur. Caeterum omnes codices et editio Veneta scribunt, uti a nobis editum est. Sententia autem ex praemissis satis liquet. Necessario adverbium expungendum no:i est, cum lato decreto, cujus meminimus, necesse decretu in plane fuerit,ut Filius, in quo deeretum factuin diximus, visibilis fieret, et duplici quidem ratione, primo in ipsa ereatione, cum omnia per ipsum facta sunt, dein in incarnatione eo decreto comprehensa , quo non sola creatio, sed totiis rerum ercogitatarum, ut Zeno loquitur tract. 5, num. M , ordo, ac proinde incarnatio decreta fuit, de qua heic dictum accipimus, humanumque visitaturus genus. Adverte autem diligenter, quwl non has externas processiones Verbi, quibus vel mundus per Werbum conditus fuit, vel Verbum hnmauam naturam induit, nativitatem ejusdem Verbi heic appellat S. Zeno, qua ex ore Patris prodierit

B Id tandem quam longe absit ab Ari

riositas (10) reum efficit, non peritum.

I54 TRACTATUS V. De (!) Fide, seu De æterna Filii Dei generatione. .

I. Principium, fratres, Dominus noster (2) incunctanter est, Christus, quem ante omnia sæcula Pater adhuc (5) utrinque in semetipso Deus, beat;e perpetuitatis indiscrela spiritus plenitudine, nescio qua

[ocr errors]
[ocr errors]
[ocr errors]

(5) Multum negotii hic locus facessit. Legebatur

[ocr errors]
[graphic]

sua conscientia velatum, Filii non sine affectu , sed A in altero, cujusvis gloria communis est honor : quia,

sine discrimine amplectebatur. Sed excogitatarum (4) ut ordiném instrueret rerum, ineffabilis illa virtus incomprehensibilisque sapientia (Ps. xLiv, 1), e regione (5) cordis eructat verbum omnipotentia 155 (6) se propagat. De (7} Deo nascitur Deus, totum Patris habens, nihil derogans Palri. Alter (8) renitet

wtrumque, quod initio videbatur referri posse Ad Patrem et Filium, similemque formulam continere, ac illa tractatus superioris , unus et idem alter, de qua ibidem, adnot. 2. Sed cum snl)inde æquus non occurreret sensus, quo id perinde accipi posset; legendum tandem duximus vel utcumque, quæ lectio indicat Patrem omni quocumque modo possibili plenissime l)eum in semetipso fuisse una cum Filio , etiam cum eumdem indiscreta spiritus plenituliue in sua conscientia velatum amplectebatur ; vel pouius utrimque , ut siguificetur Patrem tum ex sua , 1tunm eX {j; persona unum fuisse in semetipso Deum, cum non in alio, quam in Patre , Filius sit Deus; et hanc lectionem, uti æquiorem iiiulto, textui inseruimus. Si alii lecvionem meliorem suggerent , libentes excipiemus. Sine discrimine, quod mox subjicitur, idem significal ac indiscreta spiritus plenitualine, non quod Pater et Filius una eademque fuerint persona , quæ Sabellii hæresis fuit, (nam per Zenonem et Paier erat, el Filius, quem ille Filii non sine affectu diligebat), sed quod Pater et Filius unus idemque Deus semper exstitere. Tandem quod ait sine discrimine amplecteb tur, tract. 5 effertur et explicatur alio modo, sine revelamine amplectebatur, de quo uberius dissert. 2, c. 1, §. 5. - (4) De hoc teslimonio, quod Petavius, lib. 1 de Trin. cap. δ, num. 7, non bene adsecutus acerbius notavit, satis disseruimus tract. 4, adnot. 4 et plura etiam dissert. 2, cap. 1, per plures paragraphos. (5) Cordis inquit hoc loco, cum tract. 4 dixerit ex ore. I)iversa vero Scripturarum testifimonia diversis in locis Auctor respicit. Cum inquit ex ore, spectavit illud Ecclesiastic. xxiv, v. 5 : Ego ex ore allissimi prodivi, quam sententiam de sapientia pronuntiatam, divino Werbo, qui Patris sapientia est, passiim a Patril)us tributam invenies. Cum vero heic dicitur ex regione cordis, prospiciuntur illa psal. xliv vers. 1 : Eructavit cor meum verbum bonum. quae de divino item Werbo ab antiquis præsertim Patribus accepta el explicata animadvertit Augustinus enarrat. in eumdem psalmum. Neque haec pugnant inter se ; cum sicut verbum in corde primum concipitur , tum per os manifestatur; ita decretum divini cordis de creando mundo ab æterno primum latum et dictum in Verbo, æternam quamdam eidem Verbo generationem, quam adnot. 4, tract. 4, cxplicavimus, attribuit : quæ tamen foras perfecte non prodivit, nisi cum ex ore, ut ita loquuntur, Dei manavit verbum ipsum fiat, vi cujus omnia per Verbum creata sunt. (6) Ms. Pomp., repropagat. (7) Ms. Rem., Domino. (8) In edit. Wer. et ms. Tol., retinet. (9) Quod Patris amborum, deerat ab edit. Ven. in mss. el reliquis editionibus legitur. (10) Pungit heic non eos, qui divini Werbi generationem credunt, sed qui generationis modum scrutantes, vanis, ut tr. 4. scribit, opinationibus violare conantur, quod ad Arianorum disputationes pertinet. Sicuti porro tract. 4 eos perstringit, qui non de illa solum generatione quærunt, qua l)ei Filius in Patris conscientia latuit, sed de illa etiam , qua in orbis creationein ex ore Patris prodivit ; ita etiam heic dementiæ coarguit, utraque in parte velle opinari : nnde in Zenoniama formula quomodo qeneratus sit , qui processit, verbum processit processionem Filii a Patre significat, de qua simili verbo Chrysologus, serm. 57, de Symb,, De Patre processit Filius, Wer

quod est Filii , Patris est : (9) quod Patris, amborum. Lætatur Pater in alio se , quem genuit ex se. Quomodo autem generatus sit, qui processit, (10) dementis est opinari; namque temperat se propter rerum naturam Filius, ne(! !) exsertæ majestatis Dominum non possit mundi istius mediocritas 156 susti

bum autem generatus sit generationem indicare videtur ejnsdem Filii in creationis decreto, quam quatenus æterna est, et una cum altera, qu:e prior nobis concipitur, uti dissert. 2 ostendiimus, cap. M, § 5, humanæ menti superiorem auctor novit, ut de hac quoque velle opinari sinlitiæ deputarit. Licet enim haec secunda, ut ita dicamus , Tilii gener;,tio in creatione foras prodierit; tamen , um temperarit se in ea externa manifestatione Filius, uti Zeno inox subdit , jam de generatione hac æterna velle opinari, eamdemque quodam modo ex externa manifestalione metiri, summæ dementiae est. (11) Ita nunc emendavimus ex mss. Rem., Tol. et Vatic. cum alibi scribatur æternae. Erserta aulem , id est detecta , t palam exposita dicitur divina majestas, seu divinitas (majestas enim apud Zeuonem divinitatem exprimit ex adnot. 1, in tràct. 9, lib. ii), ut significetur eam, si exserta ostendatiir, non posse ab hominibus sustineri : quem sensum ut constructio referat, animadvertere particulam ne referri ad possit non vero ad sustinere sic : ne mediocritas istius mundi possit non sustinere Dominum majestatis e£sertæ ; quam in rationem scripsit item Tullius pro Mil. cap 1 : Ne non timere quidem sine aliquo timiore pos8imus, ul)i non ad timere, ad possimus autem me particula referenda est. Porro ad sententiam vocis temperat quod attinet, Tertullianus, adversus Praxeam c. 14: Invisibilem Patrem prodidit pro plenitudine majestatis, visibilem vero Filium pro modülo derivationis; exemploque solis ac radii confirmat, Patrem tamquam solem videri non potuisse, Filium vero tamquam radium pro temperatura potuisse. Magnam hinc adversus Tertullianum crimiiiationem Pelávius intendit lib. 1 de Trin. cap. 5, ac si Filium Patre in. feriorem multo constituerit. At cum ad Tertulliani vindicias conferri niulta ex aliis ejus libris possent; tum vero satis illud nunc esse videtur, quod temperaturæ nomine non aliud intellexerit, quam Filiùm sese hominibus præbuisse visibilem , iion in propria divina substantia, cui videndae hómines impäres novit, sed ut eodem cap. 14 loquitur, in speculo, in denigmate , in visiome, in somnio, et forma imaginaria, quod diviuitati Filii, qua æqualem eum Patri fatetur, nihil præjudicii creat. Lege ejusdem Tertulliani li. brum ii adversus Marcionem, éap. 27, ubi hæc in rem præsentem insignia, Zenonique intelligendo perutilia scribit : Deüm non potuisse humaniòs congressus inire, nisi humanos et sensus et affectus suscepisset, per quot! vim majestatis suæ intolerabilem utique humánæ J) mediocritati humilitate temperaret. Similiâ alii Patres tradidere non solum ante nicænam synodum, sed etiam post. Videndus præter caeteros auctor óperis Je Fide 01 thodoxa contra Arianos, tom. ii Append. Ambrgsianæ p. 554. Conslans nimirum apud omnes fere Patres, qui Augustinum præcesseré, fuisse videtur opinio, in multis quæ antiquis Patriárchis contigere visa, Filium sese illis videudum ol)iulisse, egrumque testimonia diligenler Pétavius recenset lib. viii de Trin., cap. 2, à num. 3. Huic sententiæ si qui €9ntrarium docerent, eos synodus Sirmiensis an. .51, contra Photinuim anathemati sul)jiciendos putavit. Sed cum hac in re fraudem subinde moliti essent Ariani, ut Filium visibilem a Patre invisibili natura dissimilem prædicarent, inquientes apudAugustinum serm. 7, num. 4 : Filius visus est a Patribus, Pater non est visus : invisibilis et visibilis diversat natura est, etc. Aliam viam ineundam idem Augusti

[ocr errors]
« PoprzedniaDalej »