Obrazy na stronie
PDF

ipsa reponis, ipsa custodis. Una (55) cibum præterea A tatem, probitatem, concordiam, charitatem, omnes

capis reliquas poculi propinali lambendo labris exhauris, futurique haustus quasi quasdam primitias auspicaris, totum prorsus iniquitatis spiritum libens concipis per maritum : infelix jam plus in te est quam in templo remansit. At si te serves alque contineas, æstimabit non amore divini cultus, sed alterius alicujus desiderio in suam hoc contumeliam procurari : castitatis observantiaeque virtutem devorabit in crimen. Quid enim ille mali (34) non suspicetur, non efficiat, diis crudelibus, diis adulteris serviens? Itaque deinceps fuge, virgo, fuge, vidua, nuptias tales. Excusatio prorsus nulla competit tibi. Si continens esse non poteris, saltem noli tuas nuptias (55) fenerare, ne in il!o resurrectionis die inter plurimos maritos non possis cujus fueris uxor agnoscere. Noli esse sacrilega , (56) noli proditrix legis. Profano cur nubas, cum possis nubere Christiano ?

63 TItACTATUS WI.
De (1) Patientia.

I. Etsi beala diversis vita virtutibus quæritur, cujus (2) cupidine flagrans humanitas per momenta suspirat ; tamen omnes uno eodemque consensu quasi quemdam patientiæ deferuntur in portum , sine qua nec audiri, nec concipi, nec disci quidquam poterit, nec doceri. Nam profecto sola est , ad quam prorsus res omni (5) adspectet: dubium quippe cum non sit, spem, fidem, justitiam, humilitatem , casti

phremesim patiuntur. Hi ita dicti per metaphoram ; proprie enim famaticus a fanis, sicut ab aris aridus, et significat sacerdotum genus, qui æstu quodam divimo, ut Gentiles putabant , perciti, e deorum fanis responsa vaticinabanlur, de quibus Juvenalis, Sat. 4. vers. 125 :

Sed ut famaticus vestro

Percussus Bellona tuo divinat :

et Prudentius:

Non spumat anhelus
Fata sibyllinis famaticus edita libris.

Horum mentio reperitur apud Ciceronem pro domo sua, Arnob. lib i, pag. 15, et alios plures. Famaticus ispatizâ: ispóóov).o; dicitur in glossis. Verum fanatictim hic appellatuin intelligimus, quicumque a fanis redux aliquid inde afferret referreive, ac pr;o. sertim qui sacerdotum responsa, ob quæ isti fanatici sunl appellati, repeteret , cujusmodi fuisse videmus eum, de quo S. Zeno loquitur. Fanaticos quidem S. Augustinus, in psal. xl, num. 1, pag. 545, nominat eos paganos qui de ruina christianorum tanquam ex orarulo inter sese respondebant. (35) Itenrehendit non simplicis cibi sumptionem cum infideli conjuge, sed sumplioiiem cibi ex ilolorum sacrificio domum a marito allati, nec non alias id generis superstitiones in cibo et potii statis dieïus usit itas, de quibus christiana mulier sine idololatri;e Iabe Isarticipare non poterat. Vide de his plura apud Tertullianum, in libro de 1 dololatria. (34) Notat Tertulliamus, lib. ii ad Uxorem, cap. 5, paganos viros, si christianas mulieres sese continero et sua sacra celare inspicerent, in suspicionem vemi-se, ne magiae darent operam, aut venenum sibi parare meditarentur. Adulterorum autem et crudetitum deorum idcirco S. Zeno meminii ; quod qui adulteria et homicidia deorum colit , (le adiiltero

artes omnesque virtutes, ipsa quoque elementa (4) constare non posse sine ejus eruditione vel freno. Est enim (5) matura semper, humilis,cauta, prudens, provida, omni necessitate contemta , quavis turbationnm tempestate tranquilla. Seremitatem suam (6) nebulis turbulentare noii iiovit. Pœnitei:liam nescit : (7) altercatio quid sit ignorat; omnes aut devitat, aut portat injurias. Incertvw est utrum impassibilis judicetur, cum aliquid passa, quasi £!;il passa sit, invenitur. Postremo impossibile est, fratres, ejus æstimare virtutem , cujus vinci victoria est. Non illam loco vis ulla detorquet, noii labor, non fames, non nuditas, non persecutio, non metus, non periculum, non mors, non tormenta morte ipsa B graviora, non potestas, non ambitio, non felicitas. Semper immol)ilis manet , alta quadam ac divina temperantia robuste (8) librata universas permoliones animorum placilla moderatione 64 compescens, et ut omnia (9) non magnopere devincat, se primo

vincit. -
II. Non virtutes possunt esse virtutes, non peren-

nes elementorum (10) status, non tempora cognata connexione in solemnes reditus commearent , nisi rerum disciplinam conversionemque, quasi quædam sollicita ma:er , patientia custodiret. Sol deniqne quamvis mira celeritate alternas mundi metas i!lustret , tamen nunquam dilectam verecundamque antevertit auroram : qui, quod majus est, duodenis

C uxoris amore, vel de homicidio sibi intentando su-
spicari non difficile possit.
(55) Fenero hic pro multiplicare. seu plures nuptias
inire. Similiter Ambrosius, lib. ii de 0/ficiis cap. 6,
num. 49, feneratos proventus pro multiplicatos dirit.
(56) Edit. Weim., non proditrir.
TRAct. YI.— (1) Hic tractatus qravissimus dicitur a
Casaubono in Spartiani Severum, jjag. 122, a. In prima
Ven. edit. inscribitur, de Patientiæ laiidibus et impatien-
tiæ malis. Ilujus tractatus initium et finis inserti sunl
vitæ S. Zenonis scriptae ab antiquo inonacho Zeno-
njani Veronensis cœnobii , quàm marchio Scipio
Maffeius edidit inter monumerita, quæ subjecit His-
torite diplomaticæ, editae an. 1727. Ex hac Vita aliquot
varias lectiones non coiitemnendas adhibuimus, qua;
suis locis nofal)untur.
(2) £x Vita emendavimus, cum legeretur cupidi-
mem Ms. Pomp., cupiditate.
(5) Mss. Rem., Tolent., expectet : Vita Spectet.
(4) In editis et mss. hoc loco inseritur ejus, quod
au£toritate Vitæ transiulimus ad illud, siné ejus eru-
ditione.
(5) ! Vita patientia matura, quod nomen nescimus,
An a Vitæ scriptore pro faciliori intelligentia insertuni
fuerit, cum certe necessarium non sit.
(6) Ms.. PJup. corrigit nobis turbulentare; in ms.
Zen. et edit. Ven., mobilis turbulentare.
(7) In editis alteratio : in iuss., vero et Vita, noc-
non ex correctione marginali editionis Wer. alter.
catio , quam vocem textui inserendam duximus.
(8) Mss. Retm., Tolent., Vat. liberata; et pro. per.
motiones mis. Pompeian., promotiones.
(9) Non magnopere idem hic est, ac non magno
opere, quod in ms. Zen, legitur, seu facile; quò Sén-
su a Zenone alibi accipitur, quemadmodúm magno-
pere usurpat pro magno opere, seu labore vel iiiìus-
Iri: n1agna tract. viii, num. 2.
(10) Ms. Pomp. corrigit status.

non dicain spatiis, sed momentis horarum, (1 1);equabiliter se partiri non posset, si impatienlia suos cursus urgeret. Luiia quoque, quæ quibusdam videtur errare curriculo menstruali, solemnes suæ ignes ætatis quod numquam prærogat importune, nec derogat; quid aliud intelligi datur, quam sui opificis moderationi deserviens peritissima insignis patientiæ disciplina ? Sed et mare ventis lacessitum, cum irasciiur, quamvis reciproca vicissitudine, nunc pulsantibus cœlum, nunc requirentibus terram æstuantibus undiquc vitreis armatum montibus, violentis uiidarum s;evientium cumulis, toto corpore insaniat ; tamen extremorum | allido ex recursu voluminum , quasi jus terræ éognoscens, ac violare devitans, inira patientia in se frangitur, iisdemque fluctibus, quibus cogitur, refrenatur. Hæc germinantibus pratis, messibus flavis, vitibus curvis, semipallidis olivis et felicitatem præstat et gratiam ; cum uniuscujusque temporis fetus partu crudo in alterius contumeliam (12) impatientia non sinit praecipitare. Quid avium 65 diversarum decora commercia (15) litterataque ? Quid arduis volatibus aereæ grues? Quid piscium dissimilium cum suis sibi ductoribus(14) gradatæ ætatis innuimerabiles cunei? Nonne cum invitationi temporum parent, solemnisque remigis specioso discursu vel aquas sulcant , vel aera distinguunt, et patienter veniunt, et patienter excedunt? III. Solus homo præceps, solus impatiens, pravis quotidie mobilitatibus gaudet : varietatibus studet : miseram se putat, si ipse sit, nec intelligit rem dementiae esse consimilem, in statu suo (15) animum non manere. Impatientia enim quid est, nisi mens

(11) ln edit. Ver. et mss. aequabiliter se : in Yen. aequabili se. Forte legendum est solum æquabiliter, ità ut partior passive sumatur, sicut lib. mi de 0ralore cap. 50, a Cicerone usurpatur. Licet autem apud antiquos dies late acceptus spatium horarum 24 compleeteretur, tamen stricte sumptus pro ea tempore, quod ab ortu ad occasum solis excurrit, noninisi duodenas æquales horas continebat. Ilic enim apud veteres mos fuit ut dies noctesque tuim ;eslale, ium hyeme in horas duodecim ita æqualiter dividerentur, ut diei æstivi horæ longiores essent, hyemalis autem breviores; et e contra noctes per aestatem horas haberent breviores, per hyeinem longiores : semper tamen inter ejusdem diei vel noclis horas :equa!itas servaretur. Vide Censorinum de Die matali. cap. 18.

[blocks in formation]

A lubrica, permotionibus crebris et rapidis se semper expugnans; animus infidelis; etiam sihi actus improvidus, instabilis, cæcus, incautus, inconstans, totus concitans in ruinam; res sine substantia, negotium sine persona : omnia cito tentat, omnia momento disturbat, mater criminum, curiositatis magistra, acumen temeritatis, auctor delestabilium pariter ac magistra malorum : hominis namque salutem ab incunabulis mundi mors ut jugularet ac jugulet, ab ipsa prorupit. Denique Adam (Gen. m) in arce cum esset adhuc paradisi constituius, beatis-imusque beati orbis imperio potiretur; tamdiu felix, tamdiu inexterminabilis vixit, quamdiu imperata icgalis edicti continuit. At ubi sinistro consensu (Ibid. iii) invidi (16) ex lubricitate serpentis est impaB tientiam mutuatus, sacræque arboris pomum male dulce delibavit, lacrymas reperit, dolores et gemitus, spinas et tribulos sibimet comparavit, ultimoque sudore turbatus posteris hæreditatem indigestæ mortis, quæ homicilium mox peperit, dereliquit. Denique nec niora est. Impatienter fraterni invidus muneris (Ibid. iv) 66 in fratris Cain anhelat exitium ; et Deo spectante negotium (17) parricida est : nec ejus saltem coercentis voce comprimitur, sed eo magis ac magis instat, donec effusioiie sanguinis conceptum piaculum duplicetur. Miratur orbis vacuius se duobus angustum. Mirantur elementa hominem, qui factus sit ad imaginem et similitudiuem Dei, posse jugulari, et hoc a fratre. Erubéscit rudis terra pio sanguine (18) impiata. Solus Cain exsultal C infelix, (19) et quod teste caret, putat se caruisse facinore : quem Deus vidit, quem conscientia redar

lulilibus ; Pomp. et edit. Ven., arduis volutilibus. (14) Gradatus apud Plinium l. xiii, c. 4, pro eo quod in graduum formam distributum est. Pisces itaque aliqui, perinde ac grues, ducem quemdam secuti, secundum aetatis gradus in cunei figuram al) uno loco ad alium pro temporum vicissitudine transetunt. (15) Animum restituimus ex mss. et edit. Wem. Ali. quanto post in ms. Zen. [actus improvidus pro actus improvidus. Infra totus concitus, vel concitatus pro totus concitans quispiam malit, sive totum , omcitans, τὸ totum sumptum pro omnia, ut apud auctorem frequens est. (16) Ms. Pomp. et lubrici serpentis. Inferius pro mox peperit quatuor uss. et edit.' Ven., mox ut peD perit; (17) Frequeutius apud Scriptores Cain fratricida appellatur, ut probat Baluzius num. 14, iii librum Cypriani de bono Patientiae. At parricidæ nomen Iate patere ostendit illud Hieronymi in dialogis adversus Pelagianos, ubi parricidam vocat eum qui cum hominem de morte liberare queat non liberat. Ad uecem vero fratri illatam significandam idem nomen tradiictum patet ex Ambrosio epist. xxx, num. 2, et aliis Patribus, qui Absalon, vel Cain similiter parricidas vocarunt. Quin Cic. pro (.luentio, cap. 11, fraternum parricidium appellat. Item S. Zeno tract. vii, num. 4, de David ait : Parricidalibus filiis parcir, (18) Impiati tlialami facinore, Seneca Ilippolyt. vers. 1180. }1e impiatum , Appuleius lib. i Meiiim. Utrobique pollulum sonat. (19) Et suppletuum ex mss. Rem., Pomp., Vat., Zen. et edit. Ven.

guit, quem fratris sanguis accusat. Quid (20) impa- A filium, Deo victiman dulciorem, contemnit, ut ser

tientium Sodomorum ? Ubi illicite viri opprimebantur a viris, prodigiose libidinis ignes ignis (21) divinus incendet : intestinique facinoris fœdus, quo infeliciores subactis , infami hasta persequentes, hospitum terga depopulabantur, e cœlo imber fusus a Domino, flammis et sulphure armatus, pœnali procella delexit. Judæi concinionibus tument, altaria divina cum venerantur evertunt, varia cæde prophetas elidunt, Moysen amore nimio lapidare conantur (Exod. xiv, 10) : adversus Dominum semper ingrati variis molitionibus pugnant, multisque diis ac regibus servire gestiunt, qui uni Deo per impatientiam servire minime potuerunt. IV. Sed impatientiæ hactenus exempla prolata sint ; neque enim est studiose, ut arbitror, memorandum , quod optaveris compescendum; maxime cum ejus natura sit talis, ut nunquam moretur in propriis, sed in publicum tota diffusa sit : diffamationibus vigeat: huc atque illuc aestuans varie cæca prorumpat: victa sit autem, si dissimulatio celebritatem ejus obscuret. Nunc ad patientiæ revertamur virtutem, quæ majoribus nostris (22) illustri virtute perennem gloriam 67 peperit et salutem. Abel ideo martyr quia justus (Matth. xxiii, 55); ideo juslus quia patiens; a quo pati martyres didicerunt, patiendo libenter, quod non merentur. Noe cataclysimum, quo omnis caro funditus deleretur, denuntiante Deo, imminere per momenta et credit et timet, arcamque, cum suis ut salvus foret , quam jussus est facere, non præcipiti festinatione compingit; nec tantum munus quasi (23) præsumptor aut demens rapit, sed patienter ædificat, patienter exornat, patienter variis animantibus replet. Quando iiigredi jubeatur, quando januam claudere, patienter exspectat; dignus evadere, qui in tanto orbis metu non festinavit evadere. W. Nunc mihi Abrahæ memoranda est mira illa tentatio (Gen. xxii), quæ eum aut sacrilegum fecerat, si contemneret Deum, aut crudelem, si occideret filium , nisi quadam singulari ac vere divina patientia inter religionem pietatemque negotium temperaret, in spe non denegans Deo, quod contra spem acceperat a Deo (Rom. iv, 18). Igitur Isaac sibi dulcissimum

vel ; destinatjugulare, ne jugulet, securus illo se non posse displicere facinore, quod Deo gerebatur auctore. 0 novum spectaculum, ac vere Deo dignum ! in quo definire difficile est utrum sit patientior sacerdos an victima. Non percussoris, non percutiendi claudicat color, non membra tremore vibrantur, non demissi, non torvi sunt oculi. Neimo rogat, nemo trepidat, nemo se excusat, nemo turbatur , ne vere sit parricidium. (24) Ille lignum, quo inuratur, sibi præportat; ille aram struit. Ille exserit gladiutm, ille cervicem uno voto, una devotione ; ne quid profanum sit, diligenter ac patienter geritur quod ab altero celebratur. Sub tanto, non dicam, humanitatis, sed potius ipsius naturae metu læti sunt. Soli ce

B dit affectus pietati, pietas religioni; favet utrisque

[ocr errors]

(20) Legeret fortasse quisquiam impatientiam Sodo- D

morum. Sed subaudiri potesi meminerim, quod verbum cum genitivo commode jungitur. 3!) In editis erat divinitus. 22) Mss. Pomp. Vat. et edit. Wem., illustris. Postea pro quia justus, ms. Vat. quia illustris et justus. (25) Præsumptor apud Tertullianum, de Pænitentia cap. 6, Ammianum Marcellinum, xxvi, S. Sedulium, num. 4, et significal eum, qui ante tempus aliquid capit, seu præripit. (24) In ms. Pomp. deerant verl)a, Ille lignum, quo inuratur, sibi præportat; ille aram struit : in margine antein sequenti periodo subjicienda notantui post verbum celebratur. Iloc loco inserta sunt in editis, sed perperam , cum prius ara constructa fuerit, quam a patre gladius exsereretur. Igitur auctoritatem ms. Rem. secuti, suum in locum sententiam restituimus,

religio. Medius stupet gladius nullo impellimento suspensus, mactatione terribili gloriam se præstitisse, non crimen. Quid hoc est ? Ecce immanitas in fidem, et scelus transit in sacramentum : parricida incruentus redit, et qui immolatus est, 68vivit. (25) Ambo sibi gloria, ambo claritatis exemplum, ambo Deicultus admirabile sæculis testimonium. Felix “orbis fuerat, fratres, si omnes sic fierent parricidæ. VI. Jacob (Gen. xxvii) per patientiam et benedictionem lucratus (26) et fratrem : dat iracundiæ locum securus, ut redeat domum : patri commendat, sensim mitisque discedit, ut probet se et meruisse et non ambiisse, quod meruit. Ac ne quis hanc patientiam timiditatis nomine obscuret, in ducendis quoque uxoribus talis est conditio (Ibid. xxix}. Libens excipit: prolixa tempora observat: omiiia soeeri libens tolerat imperata : qui si esset impatiens, astu circumscriptus, pro Rachel postmodum tempore numquam reparato serviret. Similiter Joseph patiens invenitur (Ibid. xxxvii) (27) e pascuo cum a fratril)us rapitur, patiens, cum in puteum demittitur, patiens dura cum (28) hasta distrahitur, patiens in carcere, in regno patientior, patientissimus (29) desideratos cum fratres agnoscerel : et ubi jaclantia se non potest continere, positus in honore continuit. Cœlestis profecto est ista patientia, quam a suo statu non ærumna , non felicitas, `non affectus potuit commovere. VII. Adversus Job diabolus (Job. i et ii), qui

[merged small][merged small][ocr errors][merged small][merged small][merged small]

non fertur l)landus, ;rstimare licet, quid moliri po- A mentis, tuisque consiliis, quam in alienis nullisque

tuerit incitatus; maxime cum a Deo acceperit facultatem, ut atrocitatis inveteratæ in examen justi, quibns possit armis, quibus possit viribus, niteretur. Igitur novum ac pene incredibile committitur prælium. Ultra morem diabolus pugnat, sed Job dissimulando plus pugnat (Job. 1). Ille ejus magnum atque opulentissimum censum uno momento disperdit: colortemque florentissimam dulcium liberorum , atrocissimo impulsu, tectis parietum cum ruina confusis, nimia crudelitate festinus sepelit antequam jugulet. Ipsum postremo, quem divitiis exspoliaverat magnis, magnis vestit ulceribus, quibus insuper vermes immittit cdaces (Ibid. ii), ut in tormenta morientis cum homine adventitium vulnus inquilino vulnere finiretur. At Job cunctis viribus 69 adversæ partis exspectatione placida profligatis, in semet fortior

nimis, omnibus, quæcumque deleverat bellum, recu

peraiis in melius, felicitatis pristinæ statum dissimillando non perdidit, sed mutavit. Hic ego patieiitiam Domini memorare non (ò0) audeo, ne quam Deus inter homines deputatus patiatur injuriani ; idonea laus enim non est, (51) cui principatum adimit peræqualio. At cum omnes omnino memorati, omnesque felices ejus dono sint tales, contumelia est laudare Dominum, cujus condigne laudare non queas

Servum.

VIII. Sed o quam vellem te, si possim, rerum omnium regina patientia, magis moribus concelebrare ! Scio enim quia libentius in tuis moribus, tuis funda

(50) Ms. Vat., audebo. 31) Ms. Pomp., cum principatum. 32) lu Wita Zenonis, quam animolat. {. laudavimus, ruendis legitur. (53) Ita ex eadam Vita, cum alibi sit : constituta fidissimus miserandæ viduitatis es portus. Vitæ lectio maxime congrua imagis arrisit. (54) Eadem Wita addit,binos subeuntes. Porro subire jugo cum dativo, sicut apud Ovidium, lih. iv, de Ponto, eleg. 15, subire animo. (55) Vel copulativa particula hoc loco videtur posita pro et, quem ad modum lib. ii AEneid., vers. 769, et lib. 1 Livii cap. 42, et alibi apud alios probatioris aevi scriptores. (56) Mss. Tolent., Pomp. et Vat., Tu Prophetas provexisti a Christo. Tu Apostolos, etc. Ms. Zen. et Vita : Tu Christo Apostolos, etc. (57) De hujusce loci interpretatione, quo persecutiones Zenonis ævo viguisse insinuatur,' muila diximus dissert. 1, c. 2, § 8, et nonnulla etiain attingemus annot. 19, in tract. xxvii, lib. ii. (58) Mss. Tolent. Wat. anima. (59) Specialiter legitur iu Appuleio de Mundo, et apud Columellam lib. III, cap. 9. (40) In Vita Felix est, qui semper te habuerit, in se. (41) Nonnulli mss. libri et editio Wem. claudunt cuii, Amen. Ms. lteiu. apponit separatim, sancti Ze. moms episcopt. TRACT.VIl.-(!) In edit. Ver. el sequentibus duplex huic tractatui titulus præligitur, primus Sermo primus Psalmo cxxx, secunuus de Humilitate. IIic altér tam tuin tituius iu mss. et edit. Weil. reperitur, nec non apud Jo. Presbyterum Veronensemi, el Guillelmiiiii Pastrengum. llle autem primus a VeronensiI)us edi. 1oribus idcirco adjectus fuisse videlur, quod nonnulla hic inserta animadverterint ex altero tractatu in

R

[ocr errors][ocr errors]

sermonibus conquiescis, neque tantam in multiplicandis virtutibus laudem ponis, quantam iii (32) finiendis. Tu virginitati praestas, ne flos ejus ullo morbo, ullo tempore deflorescat. Tu variarum seinper in tempestatum crebris turbinibus (55) constitutæ fidissimus viduitatis es portus. Tu sanctissimo conjugali jugo rudi cervice (54) subeuntes, in nisum laboris, (55) vel amoris æqualem, retinaculis blaudis, quasi quidam peritus auriga, componis. Tu amicitiam idem velle atque idem molle docuisti. Tu servituti unica ac fortissima consolatio sæpe libertatem paris. Tu paupertati praestas, ut habeat totum sui contenta, cum sustinet totum. (56) Tu Prophetas provexisti: Christo tu Apostolos glutinasti. Tu (57) quotidiana martyrum et mater es et corona. Tu murus fidei, fructus spei, (58) amica charitatis. Tu (50) specialiter omnem populum, divinasque virtutes, quasi crines effusos in unius verticis nodum, honorem 70 decoremque conducis. (40) Felix, æternumque felix est, qui semper te habuerit in se. (41)

TRACTATUS VII. De (1) Humilitate.

I. Sapientes (2), ut videri volunt, Græciæ viri, præter cæteros curiosi, otioso negotio cor suum, ultra quam licitum est, argumentis insolentibus gxtulerunt. Hi, cum ascendunt verbis in cœlum , cum Deum persuadenl hoc esse quod volunl, cum assimulanl se nosse rerum naturæ secreta ; cum stellis

psal. cxxx quem illi quidem Zenonis, nos autem Hilarii foelum esse ex ejusdem Commentario in psalmos excerptum in præfatione :id Appendicem ostemdemus. Hüic autein unum tractatuim, de Humilitate inscriptum, Zenoni vindicandum miliil ambigimus, ut nihil obstet, si ex illo IIilarii tres, vel quatuor sententiæ partim iisdem, partim aliis verbis hic repetitæ legantur, cum id nihil probet aliud, nisi S. Zenonem Ililarii sermonem, vel commentarium vidisse, et nonnulla, suis locis mox indicanda, huc transtulisse, quemadmoduin ex Lactantio, in tract. iii, de Justitia quædam traduxisse notavimus. Wille plura dissert. 1, cap. 1, § 2.

(2) Sapientes Græci qui hic nominantur, siint philosoplii præsertim Græci, e quibus philosophandi ratio ad Romanos transiit. Hi eiiim apud SS. Palres male auliere, quod ex philosophorum placitis pleræ. qu£ hæreses orium habuerint. Lege inter cæterà Tertulliani librum de Præscriptionibus, cujus caput septimum in eo totum versatur, ut philosophiam hæreseon esse originem suadeat.Ilaereticorum alii ex Stoicorum, aliiex Pytliagoreorum, alii ex Platonicorum, pleriquê £x Peripateticorum scholis prodiisse feruntür. Vide Launoium, de varia Aristotelis Fortuna, ubi plura Patrum testiumonia adversus Aristotelicam praesertiim disciplinam collecta inveuies. In tanto Patrüm advcr$us ethnicam pliilosophiam odio nihil mirum, si S. Zeno hic et alibi íiíí perstringat , cum potissimum suo ævo Ariani philosophia plurimum aíuterentur, ut iunuimus dissertatione ui, cap. •2. Prater pliilosophos noster auctor tangere videtur etiam p9£las (quamquam poetæ olim ferè iidem ac pliilosoplii) quorum iieinorat carmes, seu poeticas fabulas, in quibus de diis deabusque disseíentes, erroruiii venena carminis dulcedine illinita in animos hominum facilius instillarunl.

nomina, soli labores imponunt ; cum errores suos lunari circulo adscribunt ; cum ingenii sui carmen 71 coli vel maxime cupiunt; sic se et alios perdide. runt : nam (5) mutato nomine et cultu , quasi promota sit somniis, illa scholares calumnias Dei usque ad Ecclesiam transmiserunt, ut in ipsa quoque, si insanire cuiquam libeat, Deus illi non colenlus sit, sed quærendus. Quod nunc faciunt infideles, de quibus Scriptura divina quid pronuntiet, audiamus: cujus ista sunt verba : Deminuerunt veritatem a filiis hominum. Vana locuti sunt unusquisque ad proximum suum : labia dolosa in corde locuti sunt mala. Disperdat Deus universa labia dolosa et linguam magniloquam. Qui direrunt : Linguam nostram magnificabimus, labia nostra (4) a nobis sunt; quis noster Dominus est (Ps. xi, 1 et seq.)? II. Hanc superbiam Propheta tumidi cordis evitans, sic inquit ad Dominum : Domine, non est eraltatum cor meum (Ps. cxxx, 1), cum scriptum sciat : (5) Homo videt in facie, Deus in corde (I Reg. xvi). Nonne injuriosum, vel supervacaneum putabitur, Deo indicare quod noverit ? Absit : indicat ille, sed nobis, quos cupit, quod facit ac prædicat, imitari. Ergo inquit, Non est exaltatum cor meum, docens (6) optimum esse sacrificium Deo cor contribulatum (Ps. l., 29). Quapropter, fratres, efferendum non est prosperis rebus, sed timore Dei intra mansuetudinis metas verecundiæ freno cohibendum , ut possimus merito mereri Scriptura quod dicit : Proximus est Deus contribulatis corde, et humiles spiritu salvabit (Ps. xxxiii, 18). Sed et Dominus ipse nos pio promisso quid hortetur accipite. Venite, inquit, qui laboratis et onerali estis, et ego reficiam vos. Tollite jugum meum super vos, et discite a me quia mitis sum et humilis corde: et invenietis requiem animabus vestris (Matth. xi, 28, 29). Deus noster, fratres, humilis

(5) Ariani quidem hic innuuntur; qui enim pliilosophi nomine et cultu mutato suas scholares calumnias, seu deceptiones et argutias in scholis philosophorum genitas in Ecclesiam transtulere, Ariani profecto sunt ei horum tractatibus cum quaereretur fides, ut tract. 1, num. 2, et alibi Zeno tradidit; verum fiebat quod si cui cum istis libuisset insanire, Deus illi non colendus esset , sed quærendus. Paulo post in iis verbis, quæ ad Ecclesiam referuntur, quasi permota sit somiuiis , verbum sit abest a mss. Tolent., Pomp., Sparav., Zenonian. et edit. Venet., sed perperam. (4) A mss. Pomp. et duplici Zen. præpositio a abest. (5) Eadem plane est interpretatio in tribus Gaudentii codicibus Serm. 11, p. 140, edit. Patav. an. 1720, quam Paulus Galeardus, canonicus Brixianus, curavit. Vide ibidem annot. 5. (6) Apud IIilarium :0ptimum enim sacrificium Deo cor comlribulatum. Non cor secundis rebus efferendum est, sed Dei metu intra mansuetudinis fines humilitate cohibendum. Ilare prima et potior, quam Zeno imilatus est Ililarii sententiam , quæ tamen non omnimo ad verbum descripla dici potest. Post pauca in tractatu Zenoniano , ubi legitur ipse nos pio, ins. Pomp. habet ipse pio : hortetur aiitem pro hortatur ex e0dem ms. scripsimus. (7) In Bibliotheca Patrum, et exinde Desiderius lleraldus in auimadversionibus al librum ii Arnobii

A 72 corde est, et ineffabilis (7) ejus illa sapientiæ ac virtutis potestas intra (8) hominem susceptum jacet magis admirabilior, quia tantus est et talis. Et homo curiosus cor suum extollit, conaturque ejus comprehendere altitudinem, cwjus non sequitur humilitatem ? IlI. Sequitur, ac dicit : Neque elati sunt oculi mei (Ps. cxxx, 1). Oculorum pejor est causa, quia exallatio cordis ad paucos pertinet, oculorum elatio ad omnes : de quibus Joannes discipulis quid praedicet omnibus esl in (9) usu. Nolite, inquit, diligere mundum, neque ea quæ in mundo sunt. Si quis dilexerit mundum , non est caritas patris in eo, quoniam omne quod in mundo est concupiscentia carnis est, et concupiscentia oculorum, et ambitio sæculi (I Joan. ii, 15, I, 16): his enim auctoribus concipitur, his ducibus geritur, his niinistris impletur, quidquid quotidie concupiscentia , ambitione, avaritia ardet in sæculo. Quare utraque sunt vana : quia et cordis exaltatio nullos fructus invenit, et oculorum extollentia de alio in aliud elata , quidquid viderit, mobilitate fugaci statim deperdit.: IV. (10) Dehinc sequitur : Neque ambulavi in magnis, neque in mirabilius super me (Ps. cxxx, 2). Magna eloquia Dei sunt ; ipse mirabilis in excelsis. Cum in periculis esset, si in his Propheta non (11) ambularet, quomodo bonum insuper sibi opus assignat ab illis recedendo, in quibus oportuerat ambulari? Prioribus, fratres, posteriora`respondent : de rebus enim loquitur s vcularibus. In magnis et in mirobilibus se C dicit non ambulasse, utique non Dei, sed in illis quæ magna ab hominibus hoc putantur in sæculo. At cum addidit, Super me, ostendit numquam se elatum fuisse, cum posset : nulli enim facilius efferuntur, nisi quos inopinati honoris culmen extollit. (12) David quippe humilis, 73 abjectus, ignobilis sui jacebat in domo

pag. 115, pro ejus legit vis, quam vocem si ms. probarent , textui inseruissemus. (8) Hominem suscipere pro humanitatem suscipere plures Patres ante Nestorii hæresim dixere et mon- . iiulli etiam post, de qua formula satis præfati sumus dissert. ii, c. 5. (9) Edit. Patav. repugnantibus mss. et cæteris editis, in visu. (10) Iiic alter est locus, in quo auctor Hilarium, aliis tamen plerumque verbis aliaque syntaxi, imitatus videtur; sic enim apud Ililarium : Deliinc sequitur : Neque ambulavi in magnis , meque in mirabilibus D super me. Magni periculi res est, si in modicis ambulamus , et si non in mirabilibus demoramur. Magna eloquia Dei sunt ; ipse mirabilis in excelsis est : et quomodo tanquam bonum opus de se propheta præfert, quod in magnis et in mirabilibus non ambulet? (11) Contextus persuasit, ut ambularet scriberemus ex ms. Tolent. et edit. Patav. cum in cæteris el nss. et editis legatur ambulet. (12) Tertiam hanc sententiam ita effert Ililarins : David enim et propheta et rex, erat humilis antea et abjectus, neque convivio patris sui dignus, sed Deo complacuit : uncius in regem est , aspiratus est in projihetam. Non insolescit in regno, non odiis commovetur, persequentem se amut, inimicorum mortes homorat, incestuosis et parricidalibus filiis parcit. Imperator contemnitur, pater læditur , propheta vexatur : uluionem non ut propheta orat , vindictam non ul pater su

« PoprzedniaDalej »