Obrazy na stronie
PDF

nostræ nobilitatem n0n relatione tantum , sed etiam A pugna ,

Rl. similitudinis adprobemus. Unde tamen pr* "'° fero, fraures dilectissimi , quod ista , et non ambigua in vobis (10) renitet adsertio : Deum enim patrem vos et habere et possidere monstratis, cum pudicitiam, in qua Deus habitat, non dicam , diligitis, sed luculeniis moribus adornatis. Magna igitur gloria est ormare, per quod orneris : servare , per quod et ipse (11) serveris. Postremo æquiparatur laus vestra laudi pudicitiæ : illa enim vobis exhibet sanctitatem , vos j amorem. Per hanc attingitis Christum : in'' illa per vos vobiscum complectitur Christum. Per hanc 42 a Deo patre, quod petitis, impetratis : immo illa per vos impetrat, pro qua sollicite laboratis , ne , dum aliquid postulat, erubescat. Beata, cum (12) adfudit in pueris : beatior, cum adolescentibus lapsus feliciter timet : beatissima , cum in juvenibus carmalia exstinguere laborat incendia. Sane in senibus ut est honoranda, ita miranda non est : quia licet sit tamen triumphi sui palmam senectutis cum cessat enim concupiscentiæ

victrix ,
rigore (13) partitur :

[ocr errors][ocr errors]
[ocr errors]
[ocr errors]
[ocr errors]

ubi suberebrescentibus morbis ipsa necessitate etiam impudicorum pudica fiunt membra. II. Age nunc ejus æmulæ ! abiem breviter, etiam(14) ex comparatione nominum publicemus, ul quid adpetendum , quidve fugiendum sit, facillime possit agnosci. Sub velamine Cliristi nominis, fratres, se aiserere conatur Antichristus similiter pudicum, uti fallat : pudicitiæ iiominis sonum post se trahit; sed quos fructus habeat ejus auctor ostendit. Discurrit quippe vesana per populos : hominumque lubricas mentes libidinum flagrantibus stimulis præcipitat in furorem, non sexui parcens, non æiati, non pietati, non sibi, quia pudorem alienum qui adpetit , primo suum perdit. Pure non nox illi dies |ue siiccedit, semper enim cænosi gurgitis sui procella submergip tur,dum semper exæstuans libidinis turpitudo aut(15) veritate aut imagine perpetratur. Præmia aut tradit, aut accipit, corrumpit, aut corrumpitur; injicit amorem, paulo post odium 43 de amore factura. Semimat (16) illicitos hæredes, crimenque noscens nominibus pietatis excusat. Proprios aut (17) necat, aut

figri mentem, si vel imaginem voluptatis tibi ipsa depinxerit.

(16) Etsi inliciti haeredes vocari possint universiim spurii ex damnato coitu progeniti, nimirum ex adtulterio, vel incestu , quip|)e quibus nihil hæreditatis paternæ adire ex legibus licebat, cum ad alios illegitimos sexta |)ars perveniret, imo tota etiam hae$elitas posset iisdeiu contingere, si legitimi fièrent; 1amen. hoc loco S. Zeno de iis filiis loqui videtur qui hæreditatem inlicile, seu nom suam adire §î' tur, cujusmodi sunt ii, qui ex aliena uxore geiierati, hæreditatem alienam inire permittuntur, ac si ex vero illius conjuge , non ex adulterio suscepti sint. Hoc crimen pieialis nominibus excusari dicitur, eo scilicet nomine, ut et famæ mulieris , el filii etiam opinioni ac sustentationi coinmode prospiciatur. Mss. Rem. et Urb. pro noscens habent nascentes : edit. Wew. nascens; et hoc posuremum non displicet, quatenus inlicitus li;eres post nativitatem patris non sui fortunis uti permittitur, idque pietatis nominibus excusatur.

(17) Imic locus varie in codd. legitur. Plerique neqai; Zen. et Pomp. negat. Si hoc membrum ad superiorem sententiam referendum esset, placeret negat quo significetur impudicos, ut se subtraherent íí :ilendis pueris, quos ex aliena conjuge procreassent h s proprios , idest suos, inficiari. Sed quomodo iä hac houi criminis excusatione pietatis nomen ol)lineat, non facile inlelliges. Itaque h;ec sententia ad filios vere proprios videtur pertinere, quos quis ex propria uxore, vel congubina suscepit, proui oppoiiuntur illis, quos in aliena conjuge seminatos, inlicitos hæredes proximo testimonio S. Êïíôïë appellavit. Iluic autem sententiæ, accommolatior est lectio necat; qui enim non prolis ignendæ causa sed impudicitiæ et voluptatis studio uxore üìéììtur, vei concubiliain alebant; ii olim filios solebant necare, vel, ut njtius aggrent, expQgere, ut pluribus ex testimoniis liquet. Minutius Felix in Octavio n. 30 : Video vos procreatos filios nunc feris et avibus erponere, nunc adslrangulatos misero mortis genere elidere. Sunt qui in ipsis visceribus, medicaminibus epotis, originem futuri hominis exstinguunt, et parricidum faciunt, amtjuam pariunt. Tertullianus in Apologetico cap. 9: Qui natos sibi liberos emecant. Siquidem et de genere necis differt. Utique crudelius in aqua spiritum eìtorquelis, aut [rigori et fami et canibus erponitis. Lactaiìlius lib. 1, cap. 9 : Qui malos ex se denudat affectu. Nihil prorsus existimat turpe nec A publicis , opportunam in quibusciimqne secretis.

pati, nec facere, dummodo in effectu (18) conata succedant. Verumtamen in ipso fructu suo, quo ex pmgnati pudoris alieni labe gaudere consuevit, semper infelix est. Denique post uegotium perpetratum odit et seipsam cum illo, quem vicerit. Hæc sa-pe indixit quietis gentib:is bellum ; hæc aliquotiens robusta regna subveruit; hæc aut sub turpibus, aut sub crudelibus factis 44 subjugatos ullalamos triumphavit alienos ; haec (19) viros ardore vesana femineo stipendio ipsis feminis sic incognito inopinate dispungens, suam docuit expugnare naturam ; hæc libidinis mercedem vel maxime parentum, filiorum, maritorum, uxorumque in mortibus posuit; hæc nomina (20) pietatis non numquam concubitu prodigioso delevit, pudicos quidem persequens, sed impudicos tantum congruenter occidens; hæc, inquam, (2!) per momenla et parit omne, quod malum est, et peperit 0mne, quod pejus; nam in idolis (22) dea est, in cultoribus vero eorum (23) ministra. Wemerandam se procurat in templis, hilarem in theatris, importunam in

pueros, aut strangulent, aut, si nimium pii fuerint, exponant. Vide etiam lib. vi, cap. 20, et Clementem Alexaudrinum, in Pædagogo, lib. iii, cap. 5 et 4, et Amhrosium, epist. v, num. 12. Ilanc malam impulieorum consuetudinem S. Zeno perstrinxi-se videtur hoc levtu, unde duplici commafe effertur, vel necat, vel denudat affectu ; ubi affectu scribere maluimus pro uffectus, ut sensus constet : et significatur, impudicos id generis homines, filios proprios, qui alienam hæreditatem aJire non poterant , vel mecasse sive in utero, sive postquam nati fuerant, vel eosdem, ac si non proprii, sed alieni essent, omni affectu alimento jue nudatos exposuisse, aut saltem neglexisse.

(18) Conata in plurali generis neutrius a probatis auctoribus usurpatur. Cornelius Nepos, in Vita Dionysii, cap. 8, conatu perficere. Welleius Paterculus lib. ii, cäp. 29, conata exsecutus. Post pauca ins. Vat. aliena labe.

(19) Erant nimirum viri, qui iamquam scorta nascula virorum libidini, stipendio meretricibus dari solita, se se prostituebant. De his mentionem facit Salviauus lib. vii de Gubernat. cum ait : Viri in semelipsos feminas profitebantur. Vide *Clementem Alexaudriuum I. iii Paedag., et Justinum in Apolog. Proprium horum. nomen cinædi et exoleti , quos interdicere Severus in animo habuit, et Philippus pr;estitit, Lampridio teste in Wita Alexandri Scveri. In Jiistinianeó cod., lib. ix, tit. 9, lex 51 Constantii et

[ocr errors][merged small]

Jonstantis inscribitur de Venere mascula, quæ huc D

spectat; et id generis homines habitu femineo usos exinde patet. (20) Incestus quilibet inter eos, quibus pietas debelur, pietati opponitur. Cum vero prodigiosum proprie dicatur, quidquid præter naturæ ieges et ordinem esl; concubitus præler vel contra naturam , prodigiosus a Z'iioiie dici potuit. At num. δ prodigio uno incensos alliruual seues, qui Susannam turpiter deperierunt, etsi non couura naturam peccare cuperent. Forte vero prodigium vocavit hanc senum impudicitiam, proplerea quod tanti amoris conspiratio et acceusio in seuibus mirifica videretur. Paulo post ms. Urb. tantummodo incongruenter pro tantum conJruemler. (21) Eadem formula usus est S. Zeno tr. 1, n. 4 : Desiderat per momenta patrocinia. Momentis quibus telis dixit tr. 85 l. ii pro tempore quocumque velis.

Lasciva, non linguis, non oculis, non auribus parcens, jocatur, sperat, ambit, ol)sequitur, zelatur, insanit, armatur precibus, armatur et ira, similiter non numquam vi extorquens, quod blandimentis impetrare non potuit. Libidinum commutatione varia 45 gaudet semper ; et pœnitet, ad satietatem numquam-lubrica (24) utilitate perveniens. Desiderat facere, quod timeat publicari; (25) totum prorsus tentat, ut sibi vindicet totum. Novum prodigii genus est. Odit pudicitiam; et tamen hoc cupit videri, quod illa eSt. III. Interea miris excolit artibus se se, faciemque suain in se, quam non habet, quærit. Pingit se in seipsam, et lenocinante vario magistri medicaminis fuco , vultum suum vultibus vestit alienis, hoc futura, non quod natura præstitit, sed quod ei ad examen speculi arbitrium temporale dictaverit. Nunc emendat, nuiic delet, quas amaverat species , nunc subjici! alias, nunc parturit novas. Manibus suis facta hydra formarum procax semper incedit, quia

Itaque per momenta idem est apud Zenonem ac per tempus, seu ut opportunitas fert. (22) Venus, inter Deas relata ab Ethnicis, merotrix fuisse traditur ab Arnobio lib. iv, pag. 145, a Firmico de Errore profanae Relig. p. 54 , et ab aliis. Erant et aliæ Veneres Deæ, quas libidinis et voluptatis Deas idem Arnobius memorat lib vi, pag. 207, et in aliis praeterea l)iis Gentium impudicitia Golebatur, quorum adulteria et stupra in mares et feminas non tantum doctis viris mota sunt, sed erprimuntur etiam in theatris. Lactantii verba sunt lib. 1 Institut. ViJe Clementem Alexandrinum in Protreptico, Minutium Felicem , et alios, qui cum adversus Gentes scriI)orent, eorum, quos tamquam Deos illæ colebant, lascivias indicarunt. (25) Deorum impudicorum ministram agebnt impujicitia in pluribus et sacris et lulis impudicis, qui in impulicitiae eorumdem I)eorum ciiltum st;iiis temporibus celebrabantur, quos vel innuere piget et pudet. Uuus Ambrosii locus audiatur lib. i de Virgin. cap. 4, n. 16 : Quid de sucris Phrygiis loqu r, in quibus impudicitia disciplina est, atjue utinani secus fragilioris ? quid de 0rqiis Liberi , ubi rcligionis mysterium est incentivum libidinis? Qualis ig tur potest esse ibi vita sacerdotum , ubi colitur stuprum deorum ? Adeo vero fœda dictu erant, quæ in quibusdam . sacris peragebantur, ut quosdam Deorum , in qiiorum sacris nimis turpia gererentur, capitolio, id est, deorum curia pepulerint Piso et Gabinius Coss. eo. rumdemque aras everterint, non alio consilio, quam ut turpium et otiosarum superstitionum vitia cóhiberent : quod Tertullianus tnemoriæ prodidit Apolog. cap. 6. Vide etiam Augustinum lib. vi de Civitate Dei, cap. 9. Idem vero Tertullianus eorum statuas et sacra subinde per vim popularium restituta commemorat lib. 1 ad Nationes cap. 30, cui tamen conatui Gabiiuius laudatus veliementer iutercessit. (24) Utilitas hoc loco pro usu sumi videtur, sicut apud Plautum, Epid. v, 1, 28, utilitatem oculorum legimus pro oculorum usu. Satin ego oculis utilitatem obtineo ? Nisi apud Zenonem utilitatem accipere mavis pro voluptate , quæ actuum ejusmodi utilitas est. (25) Totum pro omnia apud nostrum Auctorem passim occurit. Tract. 7 lib 1, num. 4 : Propheta nodestus totum potest, a toto dissimulat. Vide tract. 6 num. 8, et iract. 10 num. 5. Similiter Spartianus in Severo : Totum fuisti, totum vicisti. Mitto alia in

erubescere alienis sub coloribus nescit, (26) non do- A bus denndatam (29)' convexis manibus se tegere co

mesticis, non affinibus, non maritis nota, non sibi quia non potest esse notum, nec verum, quod est semper certum. Præterea numquam diligit Deum, quem scit operibus suis esse contrarium. Diaboli est sane mancipium, ejus enim possidet regnum ; nam (27) deos ipsa geuuit, ipsa intulit mundo, per quos, aut in quibus diabolus colitur, quorum in aclibus origo monstratur. lpsa Jovem innumerabilibus, variis magnisque criminibus maximum fecit. 46 Ipsa (28) Ilerculem , noverca delerior, in Omphalis libidine turpiter vicit, quem terribilis turba monstrorum superare non potuit. Ipsa Venerem membris omni

sequioris ævi auctoribus frequentia. Mss Tol. et Zen. temptat pro tentat. (26) Quinque mss. non domesticis affectibus, non maritis. Toiam porro hanc descriptionem Zenonis si S. Augustinus legisset, eam profecto lib. iv de Doctrina Christiana, cap. 21, num. 49, retulisset inter illa dictionis grandis eaeempla, quæ eodem in argumento ex Cypriano alque Ambrosio recitat. (27) Quamplurium deorum dearumque origo, si quis vel ip-a ethnicorum scripta consulat, e turpibus libidinibus manat. Enim vero Jupiter, inquit Alhamasius in orat. contra Gentes, non stupra tantum commisit, sed etiam quos eae stupris procreavit liberos, inter Deos retulit , divinitatis specie ad suam pravitatem tegendam abusus. Horum e numero sunt Bacchus, Hercules, Dioscuri, Mercurius, Perseus, et Sospitu. Plures alios non tam Jovis, sed aliorum etiam I)eorum filios turpiter genitos , ac divinis honoribus donatos [u-e recenset Aruob. l:b. iv. De his etiam Mlinu ius Felix iu Octavio , Clemens Alexandrinus , Lactantius, Gregorius Nazianzenus, Firmicus et alii in operibus, quæ adversus Gentium superstitionem edidere. (.8) In editis et ms. Pomp. erat : 1psa Herculem noverca deterior facibus libid num turpiter vicit. ln mss. Reim., Tol. et Urb. : !psa Herculem moverca deteriori non falis libidinum turpiter vicit. Deteriori item habet ms. Vat. Ilaec scriptura, licet errore lil)rariorum corrupla, genuinae tamen lectivumis, quam texlui inseruimus, indicium præbuit. Etenim ex deteriori non [alis libidinum facile lit deterior in Omphalis (f pro ph frequens in mss.) libidinem, vel libidine turpiter vicit; quæ lectio cæteris præferenula visa est, non tam quod pluribus et antiquissiy is cqdd. magis congruit, quam quod hoc loco. S. Zeno iudicare voluisse videtur libidinem Ilerculis in Omphalim, quam c;eteri Patres, impudicitiam deorum Gentium exsecrantes, commemorant. Wide Patres in superiori. adnotatione allegatos. Ita etiaiu perspicuum fit, cur impudicitiam noverca deteriorem S. Episcopus dixerit. Quam male enim Juno, Herculis noverca , cum ipso egerit, ex poetis liquet. Ilac autem delerius mulo cum eodem egil impiidicitia , quippe quæ Herculem Omphalis amore eaplum diræ servituti subegit , eoque eliam adduxit, ut , Omphali jubente , mendo daret operam et fusum volveret ea manu, qua moustra edomiuerat, quod Hercule plane indignum Jung. numquam præCeperat. Vide Fulgentium, lib. ii Mithol., cap. 5, ag. 182; Lactautium, lib. 1, cap. 9; IJonatum, in Éíüìåíïí, Terent. v. 7. lluc autein S. Zeiionem spectasse nihil dubitamus, (29) Ita ex mss. Rem., Vat., Pomp. et Urb. In ediuis`conneacis manibus se tergere. Cod. Tol tegere item scribit. I)ein mss. Rem., {j; et Urb. per post multa pro post multa. - - - (30) Ad ilololatriam luxuria pertiuet, tum quod in gaiiorum Diis impudicitia co!itur, unde illa ! AmÉ; lib. i de Virgin., cap. 4, num. 16: Coluur stuprum Deorum; et de Viduis cap. 14, num. 84 :

nantem, imo animi sni vitium et corporis demonstrantem, post multa adulteria spectatulo totius mundi quoque prostituit. Non opus est ire per siiigula; quamvis et hæc non fuerint dictu digna, tamen ad exprimendam vim impudicitiæ visa sunt necessaria, ut sciat unusquisque (50) ad idololatriam pertinere luxuriam. Ipsa, inquam, (51) mortuorum sepulcra convertit in templa, tumulos in altaria, cadavera in simulacra, parentalia in sacrificia, mores in sacra. Sic sic genus humanum a Dei cultura rapuit, dum blanda festivitate facinorosa facinorosorum et colenda crimina et imitanda persuadet.

Deorum suorum adulteria et probra venerantur : tum quod sacra el Iudi turpes in uleorum dearumque impudicarum honorem instituti sunt, de quibus satis adnotat, 25; tum etiam quod impudicis hominil)us et feminis divini honores tril)uli sunt impudicitiæ causa, ut scilicet haberent homines unde suas libidines deorum exemplo excusarent et laudi etiam verterent, cum per illas se deos imitari prospicerent : qua ratione avai itiam quoque et cupiditates eos coluisse, ut deos se amare et imitari ostenderent, prodit Lactantius lil). ii, cap. 6, et satis indicat Mimutius, in Octavio , num. 51. Vide insigne in hanc rem Chrysologi testimonium, sermon. 155. Mss. idolatriam pro idololatriam scribunt. (51) Dubium in primis fuit, num S. Zeno hic spectarel illa tract. 15, num. 5, ubi illos comiuemorat, qui per sepulcra discurrunt, qui faeterosis prandia cadaveribus sacrificant mortuorum , qui amore luxuriandi, etc. At considerato diligentius præsentis loci contextu, cum el aute et post de Deorum impudicitiis cultui et imitationi hominum propositis ser

C mo sit; illud inuuere S. Zenonem credimus, iinpii

dicos horuines (uti Juppiter, Venus , aliique olim fuisse feruntur) idcirco iuter deos a Gentibus ac, ensitos fuisse, conversis in templa ipsorum sepulcris, in altaria tumulis, cadaveribus in simulacra, etc., ut hac religione impudiciti;e faverent, et blanda festivitate facinorosa facinorosorum et colenda crimina et imitanda persuaderent. Simile consilium alii quoque Patres eihnicis Idolorum cultoribus objecisse iegii,,tur, ut apud laudatos adnot. 27 reperire licet. Prima quidem ilololatriæ templa fuisse mortuorum sepulcra , explorate affirinal Clemens : Alexandrinus in Protrepti o : Templa (nam nec ipsa præteribo) specioso quudem nomine templa -dicuntur; [uerunt autem sepulcrâ, hoc est sepulcra ipsa vocata fuerunt tem££; e c. Quo respiciens Prudenlius, lib. i in Syminacintiim :

Et tot templa Deum Romæ, quot in urbe fuerunt Herouum, numerare licet :

D A quibus nihil al)horreis Tulliiis, lib. i de Divinat,

loqueus de Jove Capitolino, idem fuisse indical ejus tempium Capitolinuum, quod sepulcrum fuerat :

Ipse suos quondam tumulos el templa petivit.

Hinc Nonius, Templum, ait, et sepulcrum dici potest veterum auctoritate. Lege Arnobium lib. vi contra Gentes, p. 195, ubi multa templa probat functorum esse corporum sepulturus ; Cypr amum de Idolorum vanitate initio, nee non Commodianum, Instrucu. 2 et 20, qui defunctis hominibus honores divinos defatos similiter produnt. Parentalia autem, quiae in sacrificia traduntur coiiversa, erant libationes, epulæ, et alia id generis, quæ in- defunctorum memoriam quotannis celebrabantur : sacrificia vero diviuum cultum spectant. llla porro mores in sacra vilemur indicare quoddam cultus genus, quo impudicos inores el ludos in Deorum cultum Euhnici converterant, de quo salis adn. 25.

[ocr errors][ocr errors]

47 IV. Adeo viris contra Dei legem Deique ju- A quoties (proli nefas!) sub ipsis obtutibus matrona

stitiam evagandi extra legiuiinum thorum peregrinæ luxuriæ inspirat infeliciter quasi liberam facultatem, ac sic eorum quoque feminas a pudore divellit, quæ desertæ, ardore, seu dolore compulsæ, si talia (52) gerunt, putant se aut imitari, aut vindicari. Propter quod in præceptis Dominus ait, Qui dimiserit uxorem suam, excepta causa adulterii , facit eam maechari. Quid hic respondere possint lubrici mariti, non video; qui humanarum (53) legum iniqua impunitate decepti, justitiam veram 48 nec ex sua ipsa voluntate noscentes, quod pati nolunt , libenter efficiunt : (54) qui profanae libidinis detestabili furto distracti, turpibus jam non contenti (53) latibulis, ali

(52) Quatuor mss. gerant.

(55) Non est hic sermo de hominibus qui cum aliena conjuge peccarent: lii enim non miniis quam, ipsæ feminæ humanis legibus puniebantur. Aduli, ria legibus vindicant, et capitalibus afficiunt eos paenis, quos in aliena comprehenderint fœdera qenialis lectui; erpugnatione gessisse; ita Arnobius, lib. iv, p:ig. 142. Vide Ammianum Marcellinum, lib. xxviii;'Tiioiii,I retum, serm. 5 contra Græcos; Cujacium, iib. vi Ob. serv. cap. 11; Brissonium, ad legem Juliam de Adalteriis, pag. 91 , et legem 35 Coiistantini ad eamdem legem Juliam, ubi sacrilegos nuptiarum temeratores id generis homines appellat. Itaque de hominibus hic locus accipi debet, qui præter uxorem alia muliere libera, sive concubina, sive mereirice, utebam. tur, quibus nullam legibus civilibus decretám fuisse pœiiam alii Patres confirmant, cum. perinde ac S. Zeno, Christianos inonent, ne impuniiate legum citra adulterii crimen sibi licitum puient , quod uxoribus non licet. Lactantius, lib. vi, cap. 35 : Non enim, sicuti juris publici ratio est, solum mulier adultera est , quæ habet alium; maritus autem , etiamsi plures habeat, a crimine adulterii solutus est. S. Am. gustinus, iib. xiv de Civit. Dei, cap. 18, scoriorum turpitudinem nulla terrenæ civitatis lege puniri tra. £iit; et solo stupro, inquit Hieronymus, epist. 84, ad Oceanum, et adulteria condemnatò passim per lupána. ria et ancillulas libido permittitur. Videtur apud Gentes frequens fuisse plüres uxores ducere, cùm Taci. ius, de Germanorum moribus num. 6, illúd mirabundijs animadvertat: Prope soli barbarorum singulis uro. 'ilus contenti sunt, exceptis admodum paucis, qui non [ibidine, sed ob nobilitatem pluribus miptiis ambiuntur. Scd pellices, vel concubinas, quæ pliires a Romanis ducebantur, uxorum nomine `sigiiificasse videtur; quippe apud ipsos plures uxores una ducere olim á prætore infamiæ nota inustum fuit, uti uestantur Diocletiamus et Maximanus, lib. ii cod. de Instit. et inut. nupt.: Neminem qui sub ditione sit Romani nominis, binas uxores habere posse vulgo patet, cum etiam in edicto Prætoris hujusmodi viri infamia notati sint, quam rem competens judex inultam non patietur. Vide £tiam lib. xviii codicis, ad legein 1 Jul. de Adult. Lex autem concubinas et mieretrices permittens, quæ hic a Zenone et alibi ab aliis Patribus appella. tur, ipsa est lex Julia de Adulteriis, quæ allegatur in cod. lib. ix.tit. 9, lege 22 et 23. Ilaiic legeiii minus 3equam ipse Uulpiauus notavit in Digest. leg. 48, tit. 5, leg. Jul. 15 de Adult. § 5 : Periniquum vidétur esse, ut pudicitiam vir ab urore erigat, quam ipse non erhibeat : id qu d etiam inculcat Seneca, epi§t. 94. Sed inigliæ hujusce sanctionis causam attigisse videtur S. GregoriusNazianzenus in illud evangéliste dictum : Cum consummisset Jesus hos sermones ; quod nimiruin eam , inquit, mares tulerunt, ideo feminas tantum insequitur et incessit.

(34) Ms. Pomp. quia pro qui, Profanæ autem libidinis eadem ratiune dicitur, qua paulo anle dictum est

PATRol. XI.

rum vesana congressione desulant, non advertentes miseri , quoniam in tali negotio, judice Deo, quod non licet uxoribus, non licet (36) nec maritis; sicut praescribens talibus Paulus 49 Apostolus dicit: Mulier sui corporis potestatem non habet, sed vir : similiter et vir sui corporis potestatem non habet, sed uacor (Cor. vii, 4). Sic igitur, quoniam una sunt caro, unum divini operis sacramentum, quoniam femina de viro suo facta est, alterque alteri tenetur obnoxius, ac per hoc jure legis quoque (37) linea una tanguntur, dubium non est horrendi supplicii perennibus (58) absumptum iri tormentis eum, qui praeva

peregrinæ, id est extra legitimum thorum quæsitæ B eaque furtum vocatur, propterea quod detrahatur propriæ uxori quidquid peregrinis feminis tribuiiur; unde paulo post : Alter alteri tenetur obnoxius, id est non minus mulier viro quam vir mulieri. Maritis vero hanc erroneam opiniouem id temporis fuisse, ut, si ab adulterio cum aliena conjuge âbstinerent, quidquid cum solutis feminis coinmitterent, liceret, testatur. Ambrosius lib 11 de Abraham, cap. 11, num. 78 : Viri licito se peccare credunt, si solo se abstineunt adulterio ; meretricios autem usus tanquam legi naturæ suppetere putant. Siniilem quoque errorem, at non de meretricibus, sed de concubinis tantum, sua ætate viguisse indicat Auguslinus serm. 224, num. 5 : Dixit nescio quis : Mergtriae non est, quam habeo, concubina mea est. Sancte Episcope, me. retricem [ecisti concubinam meam ? et post pauca : I)icis, Ancilla mea concubina mea est, numquid ad uaorem alienam vado ? numquid ad meretricem publicam vado ? an non lic t mihi, etc. Salviani quoque temporibus simile quidpiam obtinebat; h;ec, enim ille scripta reliquit, lib. iv de Gul)ernat. Dei : Hoc in comj)aratione supradictorum genus castitatis est, uroribus paucis esse contentum, et jurta certum conjugii numerum frenos libidinum continere. Conjugium dixi, quia ad tantúm: res impudentiam venit, ut ancillus suas multi uxores putent; atque utinam sicut putantur esse quasi conjugés , ita solæ haberentur uagres. Similia habet et Cæsarius hom. 16, monens id ex consuetudine adeo invaluisse , ut mec peccatum esse crederetur. Putabatur autem licere hoc viris, et feminis non licere. Ex impunitate aulem legum civilium hunc errorem homines vel invexisse , vel confirimasse videntur; unde S. Ambrosius, perinde ac S. Zeno, christianos monuit lib. i de Abraham., cap. 4, num. 25, ne quis sibi blandiatur de legibus hominum : nam omne stuprum, inquit, adulterium est, nec viro licet quod mulieri non licet. (35) Latibula turpia erant loca quædam subterraneâ, in quibus meretrices degebant, quæ S. Ambro

[ocr errors]

Luxuriosum est hypogæa qugrere..;... et ideo requi. runt umbrosa penetralia, vel quod desidiosi jgnava sub terris agant otia, denique quod tenebrosa illos et opaca delectent magis, quibus operiri flagitia sua credant.

(56) Nec suppleviinus ex ms. Rem. Pro talibus editi tabulis. Dein. Sic igitur pro Si igitur, ne sensus essel suspensus, correximus.

(37) Linea apud jurisconsultos est ordo graduum consaiiguinitatis vel affinitatis, etc. quibus personæ conjunguntur : in eadem autem conjunctionis linea ex ipsis legibus est vir et uxor, seu pater et mater. Pauius, lib. iv ßecept. Sentent. tit. 11: Primo gradu superiori linea continetur paier et mater.

(58) Mss. Val. et Tol. absumpturum, Rem. ct Urbim.

absumpturi. 10

ricatus fuerit e duobus. Sed nec illis impune succe- A bus duo, sed uno incensi prodigio, secus quam decue.

dit, qui sine uxoribus, amore peccandi liberius, (59) incertas atque inhonestas sibimet redimunt libidinum merces, non advertentes esse infelix et impudi' cum quidquid legitimum fuerit extra conjugium : christiano enim, fratres, ultra licere non puto, quam ut sit aut continens, aut maritus. V. Wenio nunc ad exempla, quæ sunt negotio vel maxime necessaria; quia plus est quod geritur quam quod dicitur, ut et impudicitiæ malum et bonum pudicitiæ uno eodemque (40) suggestu facillime possit agnosci. Joseph Hebræus adolescens (Gen., xxxix), clarus genere, clarior pulchritudine, morum quoque clarissimus probitate, fuit inter filios Jacob ætate minor, sed spiritu major. Ilic invidae germanitatis impulsu in Ægyptum est delatus atque distractus a fratril)us, quem domini sui uxor pejus amare coeperat, quem oderant fratres : nam cum medullitus mu. lier ardoris insani conflagrarel incendio, in suadelam sacrilegam argumentis vehementer armata captal solitudinem, secretum captat et locum, in quali etiam non (41) irritata adolescentia invitis feminis sæpe violenta esse consuevit. At ubi in destinata prorumpens, neque blandimenta, neque promissa sibimet prodesse cognoscit; conserta manu, inversa vice, adorta est in suum fomitem 50 adolescentis ignem totis viribus derivare. At ille in repugnatione vestem sibi violenter extortam relinquens, ex impudiciti;e fovea nudns aufugit : sed pudicitiæ splendore vestitus post calumniosam damnationem et li

rat, deperire coeperant : quam cum adverterent muro castitatis, quæ certe (45) vera est et æterna formositas, in paradisi solitudine circumseptam, ubi Evam ab auctore operis sui meminerant esse deceptam; hac re ipsa naclo consilio, capere dolo aggrediuntur ac nisi culpa succumbat, veluti adulteræ deprehen sæ magnum minitantur exitium. At illa non (44) Eva ancipitis quidem metus contemplatione præclusa , cujus aut pudor esset jugulandus, aut anima, conscientiæ suæ conscium solum contestans Deum, honestam potius elegit mortem quam vitam turpem, melius credens hominibus se ream (45) præbere quam Deo. Interea instant illi ex amatoribus accusatores effecti, crimenque suum in simplicitatem circumventæ traiis

B fusum artificiose dum exaggerant, exinde jam prio

res seipsi condemnant. Werum (proh nefas!) creditur ætati, creditur auctoritati : exsultant adulteri : damnatur integritas. Jam jamque Susanna ad supplicium immerens trahebatur : jam totus populus in ejus sanguine tumescebat : jam sui quoque familiares novæ rei atrocitate perculsi, 51 miserabiliter ingemiscentes, dimissis capitibus omne studium defensionis (46) abjecerant. Jam etiam ipsa pudoris (47) compendio mortis oderat moras, omnibus displicens, sed soli suæ conscientiæ placens. Cum subito, quavis versutia qui fallitur numquam, confestim adest in Daniele puero Deus. Omnem repente malitiæ scenam diripuit : (48) profectitium crimen propere

recluditur : scelus suos reddit in auctores : purga

beratus a Deo est et honoratus. Denique rex jure se- C turque per innocentiam pudor. Sicque Susannam,

[merged small][merged small][ocr errors][ocr errors]

(32) Matronatus legitur in Appulejo, lib. iv Metam.; Inúff, ctatus apud Qiiintilianum, lib. xi, cap. 1, et Terîullianum, de Pallio, cap. 4.

(45) Vera est abest. a ms. Rem., est a mss. Pomp. et `Urbin. Paulo post ms. Rem. in solitudine, ubi Eva. Ms. Pomp. priori scriptura iu solitudinem, posuejiori autemi in solitudine, ubi Eram. Ilæc item locuio habetur in codd. Tolent., Vat. et Zeil. Ms. antem Urb. in solitudine, ubi Eva. Hinc vox circumseptam in editis videtur inserta, ut ne voces muro cd,titatis suspensæ starent, Hac de causa circumseptam retinuiiiius. Post pauca in editis culpæ succumbat, in ms. Item, culpa succumbat.

(;;) Editi Eve, ex mss. Eva correximus. Ex ancipiti

quam, impudicitia mentiente, in publicum traxerant, probatam et vindicatam ad mariti thalamum cum iugenti triumpho victrix pudicitia reportavit. VII. Sed o quantum est miranda, pudicitia, quæ aliter laudari te non vis, quam ut custodiaris, solo

melu scripsimus ancipitis metus, ut sententi , constet. Anceps autem Susannæ metus fuit, ne aut diffatmaretur ut adultera, si renueret, ex quo pudor ejus jugulabatur; aut peccaret, si obsequeretur, quod,animam læderet.

(45) in edit. et aliquot mss. præbere debere : postremaim vocem ut nimis redundantem, auctoritate ms. Pomp., delendam judicavimus.

(46) Mss. Urbin et Pomp. abjecerunt.

(47) Compendiumnon tam de parcimonia, quam de brevitate dicitur; unde compendium viap pro breviori via apud Plinium, lib v, cap. 5, docendi compendia apud Quintilianum, lib. i, cap. I, pro brevitatè præceptorum reperitur. Ila etiam Susanna mortis oúisse moras traditur pudoris compendio, nimirum ut brevior esset pudor, quo nimis moleste angebatur.

(48) Profictitium editi; mss. Rem., Pomp., Urbin. profectitium, et bene : profectitium enim dicitur, quod aliunde provenit, ut Susannæ quidem impositum crimen a senum calumnia processit. In ms. Tol. Profecti cum crimen proprie redditur, sed scelus suum laudant auctores. gí, habent mss. Vat. et Urb. Codex autem Rem. cum Pomp. Profectiuium crimen propriæ redditur : sed scelus suos laudant auctores. Post pauca impudicitiam renitentem, in ms. Rem. ; enitentem, in Urbin., pro impudicitia mentieute : et item post mss. quatuor pro thalamum scribunt thalamos.

« PoprzedniaDalej »