Obrazy na stronie
PDF

sine magisterio (4) divinæ sapienii;e , cujus notitiam A dispendio suæ, non dicam facultatis, sed etiam , si

non habebant), duas asseruere juslitias, (5) unam civilem, 32 alteram naturalem: quarum fecit apertissime, cum ad l{oiuanos loqueretur Apostolus , mentionem dicens : Nam justitiam Dei ignorantes , et suam volentes constituere , justitiæ Dei hon obedierunt. (Rom. x, 3.) Sed cum de (6) futuro nihil opinantes, præseutis tantum vitæ commoda inspiciunt, falsamque adversus veram pro vera defendunt ; sic utramque mediis e manibus , oculis patentibus, perdiderunl : Dei, cum (7) stultam putant, quod elaborel

mos erat paratos esse semper, ut de quacumque re subito dissererent, teste Cic. lib. m de Finibus ; et in hoc fictam quamdam - vauamque sapientiae speciem jactitabant, eamque ostentationis , aut quæstus caussa profitei-antur, ut idem ait Academicarum quæstionum lib. iv, cap. 25. Cum porro apud Gentes jhstitia diceretur, quidquid in propriu.m commodu u utilita femque celleret, ut ex dicendis constabit ; hinc S. Zeno in hac Sophistarnm vaniloquentia ipsorum justitiam sitam esse non abs re aflirmat. I)e hoc propterea memoratus Ambrosius, lib. ii de Abraham, c. 10, m. 76: Saeculi istius sophistae, inquit , tra rerunt: definitionem hujusmodi, quod sapiens vir bonns dicendi peritus sit : ulji sapientem et bonum pro eodem accipi , utrumque autem iu dicendi peritia a Sophisiis positum vides. De oratoribus vero ethnicis in sophistarum schola eruditis, qui eloquentiæ sapientiam præ se ferentes injustis quaestubus inhiabant, vide que a nostro Auctore licentur num. 2. Ellii. Ven. pro in eloquentiæ viribus habet in eloquentia et viribus. (,) Quod nimirum sola illa . qu e per fidem discitur, est vera sapientia veraque justitia, unde S. Zeno, num. 4: Nisi credideritis non intelligetis ; et Lactant. lib. vi Institut. cap. 9 : Qui Deum ignorut, et ipsam justitiam ignoret necesse est. (5) Intér sophistas celebris Carneades , ille , qui duas Rom. 1. de ju-titia orationes habuit, alterani qua illam statuere contendit, alteram qua eamdem evertere ac nullam esse probare conatus est : sophistarum enim laus erat maxima in utramque partem disputare. In oratione autem, quam contra justitiam recitavit , distinctionis , quæ hic a Zenone indicatur , semina continebantur; hujus enim orationis fragmenia aliquot cum recitassel Lactantius, lib. vi Institut. c. 16: 1ta ergo justitiam, iiiquit, cum in duas partes divisisset. ulteram cirnlem esse dicens, alteram natura. lem, utramque subvertit , quod illa civilis sapientia sit quidem, sed justitia non sit; naturalis autem illa justitia sit quidem, sed non sit sapientia. IIoc ex fonte S. Zeiiouem ebibi-se nihil dubitaimus. Justitiam porro civilem, quam sapientiam quidem , non autem justi 1iam esse fatebatur Carneades, vocabat jura, quæ sibi hominis pro utilitate sanarerunt; cum scilicet suis couimollis, suæ sanitati et vitæ studerent magis , quam alienae , imo etiam cum alienarum et fortunarum et vitae si opus esset , iniuria , idque sapiens esse dicebai, etsi justum dici non possit: justitiam vero naturalem illam esse aiebat , qua homo neminem laederet, suum cuique tribueret, et pati ipse potius in l)onis ac vita eligeret, quam cuipiam vini ac injuriam inferre; et haec apud Carneadem liabebatur summa stultuuia , etsi justiiiam vere esse negare non posset. Ilaec ex memoratis fragmentis fusius praemiitenla nobis eraui, ut caetera , quae huic fundamento a Zenone superstrueia sunt, facilius intelligantur. (6) F.thnici illi philosophi, contra quos hic agitur, cum de virtute disputant , inquit Laetantius lib. v , cap. 17, expetendam esse aiunt sua causa; ejus enim præmia, quæ sunt æterna et immortalia , mullo modo vident. Equilleium praeter honorem virtuti redditum nuliam aliam æternam illi imercedem fore putarunt.

opus sit, et salutis, alii magis prodesse, quam sibi : suam, quia quàmvis sit sapientiæ nomine falso vesuita ,. tamen suis commodis consulendo , quod sine alienis incommodis omnino non potest procurari , a quovis vere stultissimo negari non possit (8) injusfa.

33 II. Cæterum si scire potuissent veram justitiam, cujus est immortalitas merces, propterea simulatæ stultitiæ velamine adopertam , ut res magna maguis virtutibus magnisque laboribus quæreretur;

Ilinc apud Ciceronem , ut ex dialogo de Republica jam denerilito notat ideim Laetantius, lib. v, cap. 18 : Idem ille justitiae defensor La-lius, Vult, inquit, plane virtus honorem , nec virtutis ulla alia merces Huc au

p tem tota refertur causa , cur iili veram justitiam sa

pientiamque non noverinl, sed hanc potius maximam stultitiam judicarint. Si enim, inquit idem Lactantius, post mortem nihil sumus; profecto stultissimi est hominis non huic vitæ consulere , ut sit quam diutina et commodis omnibus plena. Vide etiam cap. 15. Post pauca pro utramque ms. Urb. utraque. (7) Hoc loco prospiciuntur illa Carneadis in oratione aul versus justitiam , ubi cum illud sibi prolanduum sumpsisset, aut nullam esse justitiam, aut, si sit aliqua, summam esse stultitiam , quomiam sibi noceret , alienis commodis constilens : iJ argumentis partiim ad bonorum fortunæ, partim ad vitae dispenditiim pertineutibus confirmare studuit ; quæ Zenonem legisse apud Lactantium cap. 11), et habuisse in animo, cum haec scriberet , in bis satis credibile est ; unde , ut Auctoris sententia penitus intelligatur, ea proferre uon piget. Primum de l)onis fortum;» sic : Bonus vir si habeat servum fugitivum , vel domum insalubrem ac pestilentem, quæ vitia solus sciat, et ideo proscribat, ut

C vendat; utruinne profitebitur fugitivum $errum ac pe

stilentem domum se vendere, an celabit emptorem ? Si profitebitur, bonus quidem , quia non fallet , sed tamen stultus judicabitur, quia vel parvo rejidet , vel omnimo non vendet. Cedit subinde aliud exemplum hominis reperientis aliquem, qui aurichalcum se putet vendere, cum sit aurvm; et quiaestione proposita , Tacebitiie, inquit , ut id parvo emat, an indicabit, ut magno ? respondet : Stultum plane vis detur malle magno. De bonis autem vitæ sic: Justitia est hominem nom occidere, alienum prorsus non auingere. Quid ergo justus faciet, si forte naufragium fecerit, et aliquis imbecillior viribus tabulam ceperit ? Nonne illum tabula deturbubit, ut ipse comscendat, eaque niacus evadat, maxime cum sit nullus medio mari testis? Si sapiens est, faciet : ipsi enim pereundum est, nisi fecerit. Si autem mori muluerit, quum manus inferre alteri ; jam non injustus ille, sed stulius est, qui vitæ suæ non purcat, dum parcit alienæ. Et alio simili allato exemplo concludit : Si non fecerit justus, sed idem stultus sit necesse est. Ilactenus ex oratione Carneadis Lactantius.

(8) Ipse Carneades in ea oratione, qua veram justitiàm impiignaturus , civilem alteram defendit , quam sapientiam vocavit, injustitiam cum h vc conjunctam inficiari non ausus est, imo satis ultro conce-sii, euim loquens de eo, qui vitium rei celans remi majore pretio vendit ; Si celaverit inquii, erit quidem sapiens, quia rei consulet, sed idem malus, id est injustus , quia fallet. Ilis similia in alio apud Lactautium fragmento reperiuntur. Apertius loquitur Cicero in dialogo de Republica, ubi Furium pro Carneale, Lalium autem conti a disputantem imluxit. Licet enim Furius civilem mundi justitiam quam suam S. Zeno vocat, propugnaret acerrime ; eàm tamen , inquit Laciantius cap. 16, sapientiam quidem esse concesserat, sed injustam.

incunctanter optarent stulti judicare se justi, quam A quam recti aliquid illam facere vel fecisse, quod justo, sive sapienti si alterum defuerit ex duobus, A beneficio abjecti impolitique sermonis, tamen diceuii.:

sapientes injusti : maxime cum jam sit eorum fraus omnis in medio, non enim (9) rem valuerunt transferre, sed nomina, justitiam stultitiæ, injustitiam sapientiæ vocabulis infamaiites : quæ si ad sua corrigas propriisque sedibus reddas, invenies injustitiae magis stultitiam , justitiæ sapientiam convenire ; quod etiam sacræ legis lestimoniis probare non desinam, cujus ista sunt verba : Nam quia sapientiam Dei non cognovit sæculum per sapientiam, Deus optimum existimavit per stultitiam prædicationis salvos facere credentes (I Cor. i, 21). Et iterum manifestius : Si quis inter vos videtur sapiens esse in hoc sæculo, stultus fiat, ut sit prudens : nam hujus mundi sapientia stultitia est apud Deum (I Cor. ni, 18, 19). Ob quam causam idem l)eus per prophetam hactenus protestatur : Non glorietur sapiens in sua sapientia, neque glorietur fortis in fortitudine sua, neque dives in divitiis suis, sed in hoc glorietur, qui gloriatur, intelligere et scire, quia ego sum Dominus, qui facio misericordiam et judicium et justitiam super terram (Jerem. ix, 23,24). 0 quain paucissimis verbis omne hoc mundi enixe quod geritur negotium, peroravit ! his enim tribus rebus, quæ fundamenta sunt omnium vitiorum, violentis quasi quibusdam tempestatibus naufragatum momentis universis in interitionem cogitur omne genus humanum. Namque sapientia densis (10) exæstuans argumentis, suasorio ac delectabili luculentæ orationis compta mendacio, armata vocis tuba et gladio linguae, omnes actus ad se trahit, congregat turbas, concionatur; lites sic discernit, ut seminet, pravos ac lubricos colligit mores; legibus34 suis suas leges impugnat : jus jure (11) distringit. Quis non videat num

(9) Similiter Lactantius, lib. vi, cap. 16 : Nomina tantummodo immutant, rcs ipsæ manent. (10) Iia mss. Rem., Tol., Pomp.; alibi autem et in editis æstuans. Ilic vero Auctor Et Iimicoriim or , torum perstringit sapientiam in eloquentia constitutam, qua auditores et judices in propriam adducerent sententiam, non ratione aliqua, sed affectibus, qui sæpe contra rationem ei leges, si ita ferret commodum, excitandi a rhetoribus tradebantur. lnter multa id generis praecepta unum cedimus ex Cicerone, lib. ii, de Orat. pag. 70: Nihil est enim in dicendo majus, quam ut faveat Oratori is, qui audiet, utque ipse sic moveatnr, ut impetu quodam animi et perturbatione magis, quam judicio aut consilio regatur. Plura enim multo homines judicant odio, aut amore, aut cupiditate, aut iracundia, aut dolore, aut laetitia, aut spe, aut timore, aut errore, aut aliqua permotione mentis, quam veritate, aut praescripto, aut juris norma aliqua, aut judicii formula, aut legibus. Vide quae coutra id genus eloquentiæ, disseruntur in dialogo de Causis corruptæ eloquentiæ num. 25, quem alii Senecæ, alii Quinctiliano, alii aliis tribuunt; unde in editis variorum Auctorum operibus subjectus legitur. Paulo post pro colligit ms. Urb. congerit. (TT) Ita in mss. Rem., Tol., Pomp., Vat. ; alibi vero et in editis distinguit. Distringo heic est pro deleo, destruo, everto, sicut apud Florum, lib. iv, cap. 1, distringere incendiis urbem, et apud Froutinum lil)ri primi caput iionum eodem sensu inscribitur de distringendis hostibus. (12) ln editis adeo, quod; in ms. Rem. ideo: in Pomp. quod deest. Placuit ex his scribere ideoque. Textui porro lucem afferre potèst locus Lactautii ex

[ocr errors]

fecerit ? Vultis scire, quam justa sit? miseram se putat, nisi everterit veritatem. Cæterum fortitudo, quae hominibus est cum feritate communis, omne jus in viribus habet ; quod facere prævaluerit, æstimat rectum : (12) ideoque sine ulla reverentia divinæ atque humanæ religionis delet abrupte igni ferroque cum sua sil)i tota substantia incolas, civitates, el rura, nihil omnino metuens amicae mortis fiducia ; denique quod sapientia legibus per industriam colligit, uno impetu aliquotiens (15) clusis oculis illa dispergit. Tertio dives est avaritia, utræque cujus exaggerare opnlentiam velocitate mira contendunt; cui totiis militat mundus ; :etas cui universa deservit. Proh nefas ! quæ ist;e sunt tenebrae ? inest omnibus, et ab

B omnibus, quasi non sit, arguitur. Accusatur, et ta

mon colitur : jugulat, et amatur. Invincibile profecto calamitatis est genus, cui, subjugata sapientia, serviet virtus. III. Videtisne jam manifeste sapientiam hujus mundi non esse justitiam ? et quidem nec veram sapientiam : quia fieri non potest, ut verus sapiens non sit et justus : justus adaeque verus non sit et sapiens : quia justus esse non potest stultus, neque sapiens injustus, ipsa ratione docente : (14) qui enim stultus est, quid sit bonum ac malum, 35 nescit; nec potest scire, quid reprobet, quid teneat; et ideo semper peccat , quod est justitiæ contrarium : justus autem ab omni peccato se abstinet : quod propterea facit, quia pravi bonique no

C titiam gerit, quod est utique sapientis. Unde fit, ut

• numquam justus possit esse , qui stultus est : neque sapiens, qui fuerit injústus. Cæterum sive

lib vi, cap. 6, ubi ab Ethnicis fortes viros pro patria morti se se subjicientes summis laudibus elatos prodit, qui eversis civitatibus gentibusque deletis matriæ prospicerent, fines propagarent, etc., et cap. 9 : Populus ipse Romanus per Feciales bella indicendo et legitime injurias faciendo semperque aliena cupiendo atque rapiendo possessionem totius orbis comparavit. (15) In editis clausis. Porro tuiii in mss. tum in editis hic locus uno contexu effertur, ita ut plane intelligi nequeat. Sie enim scribitur : clusis oculis illa tertio dives est avaritia. Correximus ut in textu, ubi cum verbum dispergit aperte supplendum fnit, ut sensiis constaret, tum vero punctum afligendnm, post quod tertia orationis a Paulo propositæ pars, que avaritiam spectat , a Zenone exponitur illis verbis : Tertio dives est avaritia, etc. Ita commodo intelligitur utraeque referri ad eloquentiam et fortitudinem avaritiae faventes de quibus Auctor l1actenus disseruerat. (14) Lactantius, lib. v, cap. 17, eadem fere habet, aléo, ut ex iis Zenonem profecisse, et non nulla etiam ad verbum descripsisse appareat: Denique, inquit Lactantius, ut concludam disputationem, non posse eumdem justum esse ac stultum, eumdem sapientemn et injustum, docet ipsa ratio. Qui enim stultus est, quid sit justum et bonum, nescit, et ideo semper peccat. Ducitùr enim quasi captitus a vitiis, nec resistere nllo modo potest, quia caret virtute, quam nescit. Justus autem ab omni peccato se abstinet, quod aliter facere non potest , quam si habeat recti pravique motitiam. Rectum autem discernere a praro quis potest, nisi sapiens? Ita fit ut numquam possit esse justus, qui stultus est; neque sapiens, qui fuerit injustus. Edit. Ven. pro bonum ac malum habet bonum aut malum.

quod illi putaverunt, nec sapiens profecto erit ille , nec justus. IV. Satis, ut opinor, præstigiæ mundanæ patuerunt: in quibus cum peritius agant universi homines, quam dici potest, superfluum est demorari. Unde nunc ad veram justitiam veniamus, omnium (15) fontem malremque virtulum : quæ præter caeteras tota se ad alienas utilitates colligit atque explicat, sciens, quid Deo principaliter debeatur, nihil sibi ipsa concilians, nihil proprium derelinquens, nisi quod fideliter sine ulla jactantia ejus fringitur voluntate. Est autem in publicum tota prominens atque diffusa : sic 1amen, ut sentiri se magis eupiat, quam videri : plane cauta, ne quam declinet in partem, ne in ali

Nisi credideritis, neque intelligetis (Is. vii , 9, ea,

„ LXX interp.), stultam putant irridentque quasi vanam,

quod cum possit bonis frui mundi, ac negligat, sponte se faoiat infelicem; non credentes, quia Dei præcepta custodiens, hujusmodi officiis sæculares oLterens voluptates, cum fuerit victor carnisque nexibus liber, repromissæ immortalitatis inæstimabili beatitudine perfruetur. W. Sed quid ad nos, quid illi dieant? insignis vir

sicut ait (20) noster : Novit Deus cogitationes sapientium, quia sunt stultae (Ps. xciii, 1 1). Nostram nobis stultitiam derelinquant : haheant secum sapientiam suam ; cujus quidem sectatores pene omnes conspicor Cliristianos, qui perfectam putant esse justitiam,

quo se ipsa reprehendat, me opere cœpto umquam B propria tueri, aliena non quærere, sapientiæ veræ

deficiat. Hæc captivorum (16) juga rell mptionibus frangit : incarceratis medendo plus carcerem novit blanda pervigil cura : ægritudinem cum aegro (17) paruitur: abjecta cadavera intecta inh mataque esse non patitur : in pauperos miserosque sua necessitate neglecia (18) pietatis largiter et furtim semina spargit : nec rogari se permittit, nec vicaria laudis remunerari mercede : hoc damnum grave : hoc æstima! crimen : nam nibil relinquendo 36 sibi, beata cupiditate antecedit avaritiam : homines enim illa possidet; ista Deum. Adhuc accipite, ad propriam sedem palmamque propositam quanto amore, qua devotione festinet. Si quis eam provocat in judicium, ut ejus auferat tunicam, libens illi pallium quoque concedit;

negligentes imperium, quod verbis hujusmodi continetur : Si vis perfectus esse, vade et vemde omnia tua : et da pauperibus, et tolle crucem tuum, et veni , sequere me (Matlh. x\x, 21). De hoc nescio, quid possit 37 quispiam promovere; unum tamen scio, quia mullus est nostrum, qui non momenlis omnibus elaboret, ut plus habeat, quam habebat; quod cum nititur, avaritiæ utique partes agit, quæ est inimica justitiæ. Adeo inde est, quod frumento paucorum horrea plena (21) sunt, inanis plurimorum venter. Inde populis deteriora mensuris pretia, quam inopia. lude fraus, perjurium, rapimae, lites ac bella : quotidie mugitibus alienis quæritur lucrum ; et (22) proscriptio industria vocitatur : et appetitio rei alienæ sub

maledicitur, el benedicit: cæditur et gratias agit : ju- C praetexuu propriæ defensionis ac diligentiæ callidis

gulatur, et non repugnat : pro percussoribus suis Deum insuper exorat. Una illi sola principalis solliciludo ac maxima est cautio, ne quid mundo debeat, ne quid horum digne patiatur. Ilanc, qui divinas litteras aut non legerunt, aut lectas (19) irritas putaverunt ,

(15) Justitia fons est ipsa virtutis. Lagantius lib. v, cap. 5. Post pàuca pro colligit mss. Rem., Tol. et Zen., corrigit. (16) Jugum pro captivitate, seu pro instrumento, quò captivi ligaiitur, sumptum liquet, ad similitudiiiem veri jugi, quo boves ligantur invicem et serviuti subjiciuntur. Cic. Philip. 1, cap. 2: Cujus tu cer*vicibus jugum servile dejeceramt ; et Plinius, in Paneg. cap. 1 f, jugum excusserant. Lactantius, lib. vi, e. 1?, ealem féré exponit misericordi;e et justi:i e opera quae bic pressius a Zenone recensentur. (17) Ms. Pomp. patitur; sed patitur repetitur paulo 0St. (18) Erat in edit. Ver. pietates largitur : furtim scmina spargit, etc. in Ven. pietatis largitur : furtum, etc. in mss. Rem., Tol. et Pon* p., pietatis largiter furtim semina spargit. Hanc lectionem secuti sumus interjecta inter al verbia largiter et furtim conjunctione et, sine qua durior nimium et a Zenonis stylo aliena videtur locutio : facile enim ob er postreiììis litteris vocis largiter transcurri a librariis et conjunctio potuit. Caeterum pietatis semina non male vocantur eleemosynae, quas pia semina Auctor similiter appellat tract. 10 lib. i, num. 5. (10) Lactantius, lib. v, cap. 1 : Hæc in primis causa est, cur apud sapientes et doctos et principes hujus culi Scriptura sancta fide careat; quod prophetæ communi et simplici sermone, ut ad populum, sunt locuti. Contemnuntür itaque ab iis, qui nihil audire, vel lege

simis argumentis urgetur, ut quis indefensus, aut innocens, quod habet, (25) legibus perdat ; quod est omni violentia deterius : quia illud, quod vi eripitur, non numquam repeti potest : quod legum circumscriptionibus, non potest. Glorietur, qui volet, ista

re, nisi erpolitum ac disertum volunt. Similiter Cyrillus Alexandrinus, lib. vii in Julianum hanc Ethnicorum objectionem proponit, qua illi sacros libros ob abjectum et impolitum sermonem, ut S. Zeno loquitur, despiciebant , eisque præferebant suos auctores, qui politiori el loculentiori stylo usi sunt: At enim, inquiet forsan aliquis, Scriptura sacra vulgare, plebeium ac protritum dicendi genus contifìet : Graerorum autem scripta suavitatem habent ac præterea venustate dicendi abundant et gratia. Hæc Cyrillus pag. 252 edition. Lipsiæ 1696. Tiiinc Amelius Platonicus, apud eumdem Cyrillum, pag. 283, S. Joannem eodem nomine barbarum vocat. Quæ in eosdem sacrorum librorum anctores evomerint alii Ellhnicorum, vide apud Ilieronymum in pr.vfat. de Script. Ecclesiasticis; vide etiam epist. 8 Ambrosii , qua eadem in sacros Scriptores accusatio diluitur.

(20) In cditis insertum Psalmista noster, quod in mss. Rem., Pomp. et Zen. non legitur. Paulo ante pro quid illi, ms. Pomp. scribit quod illi.

(21) Sunt reposuimus ex mss. et editione Wen. In aliis editionib. est inanis. Sequenti membro ms. Tol. in mensuris.

(22) In edit. Ver. perperam præscriptio, cum de proscriptione seu publicatione bonorum sit sermo.

(25) Legibus perdat idem est, ac quod num. 2, de eloquéntiae circumscriptionibus dictum fuerat : Legibus suis suas leges impugnat, jus jure distringit.

rior, qui miseriis ditatur alienis. Quisquamne justum putet, qui utilitatem rei familiaris pietati præponit ? qui, hominibus faime laborantibus ac nuditate, pascit tineas, curculiones, ac vermes? qui quod ha. bet, infelici tenacitate non aliis tautum, sed etiam sibi ipsi subducit? W I. Sed , inquies, justum est, ut mea servem , aliena non quaeram. Iloc etiam Gentes dicere(24) consueverunt. Cæterum apud Deum quam sit injustum, mox videbimus. Nunc primo omnium, optime Christiane, scire cupio, quæ sint tua, cum sint (25) timentibiis Deum universa communia, sicut scriptum esi : Turba autem eorum, qui crediderant, animo ac mente una agebant (Act. iv, 32) : nec fuit inter illos discrimen ullum, nec quidquam suum ex bonis putabant, quæ eis erant : sed erant illis omnia communia, sicut dies. sol, nox, pluvia, nascendi atque moriendi conditio : quæ humano generi, sine personarum aliqua 38 exceptione, æquabiliter juslitia est divina largita. Cum hæc ita sint , procul dubio non est a Tyranno dissimilis, qui solus habet, quod -potest prodesse commodis plurimorum. Quid? (26) quod paupere quotidie inoriente oppressione, fame, frigore , injuria, amicum tibi excolis aurum : custodis argentum : vestem pretiosam oruamentaque superba et supervacanea pro sacrosancto habes, sicut idolum : te per momenta componis, dives in publico , ditior in secreto : nec intelligis, quia homini inopia morienti, tantis opibus qui cum possit subvenire, non subve

justitia : verumtamen sciat, quia misero est mise- A beo. (27) Ista est infidelitatis excusatio, quam spiri

tus sanctus per prophetam retundit hactenus dicens : Adolescentior fui, et senui : et numquam vidi justum derelictum, nec semen ejus quærens panem (Ps. xxxvi, 25) : Et iterum, Divites eguerunt et esurierunt, requirentes autem Doininum non minuentur omnibus bonis (Ps. xxxin , 11) : quod probare exemplo perfacile est. Meminimus in (28) Regnorum proditum libris (iii Reg. xvii), famis tempore, quo totus passim populus moriebatur, Eliae alimenta poscenti memorabilem viduam ultimam victus sui filiorumque substantiam non partitam, sed totam dedisse, maluisseque se cum liberis suis emori , quam justitiam præterire : pro quo tam illustri facinore cibos a Deo immortales accepit, quos edacitas delibare (29) nequiret : sua enim deminutione crescebant. Integer horum denique vasis semper in plenis manel)at status, quanlumque eis impensæ diuturnæ necessitas dempserat, tantum rediviva fecunditas reponebat. Quapropter si pater bonus, si providus, si utilis esse desideras, sicut ille Abrahaim , Deum plus debes amare, quam filios, ut habere merearis integros , incolumes, ac beatos. Stulta autem res est, illis te 39 velle vitæ substantiam providere, quibus nec nativitatem dederis, nec animas inspiraveris, nec salutem præstare possis. Unde vel sero sacrilegam vocem comprime, humanæ fragilitatis memor, qui in hoc ipso, quod loquiimur, quid possit: contingere , ignoras : excusatiouisque vanæ depone fallaciam. (50) Ingratis avaritiam peccato condis. Solius Dei potestas est futurorum coin

mit, ipse eum videtur occidere? 0 quantarum neces C modis providere.

animarum in phaleris pendent ornatæ matronæ ! ormamentum cujus unum si solvas in pretium , distribuasque necessitatibus singulorum, ex.eorum respi

ratione cognosces, quantorum malo ille constat ornatus.

WII. Filios , inquit, habeo, quos nudare non de

(24) Edit. Ver. consuerunt.

(25) Haec S. Zeno dixit, ut æquabilitatem illam insinuaret , de qua pluribus agit Lactantius lib. v, cap. 14 et 15, ubi omnes ex divina institutione pares esse prol)al , non quod nulli (livites esse debeant , pauperes nulli; sed quod apud eos , qui Deum tiiiieiit, veramque justitiam colunt. æqualitate quadam divitiæ distribuantur, ut quæ pauperibus opus sunt, ea divites liberaliter subiiuinistrent. Ita isti dirites sunt, inquit, non quia divitias habent , sed quia utun

tur illis ad opera justitiæ : et qui pauperes videntur, eo D

tamen divites suni, quia et non egent, et nihil concupiscunt. Ilanc æquabilitatem S. Zeiio unice persuadere reliqua hujusce tractatus parte uititur, cum divitum duritiem in pauperes perstringit , liberalitatemque commendat. (20) Quod abest a ms. Pomp. Inferius pro amicum tibi excolis uss. Rem. et Tol. habent inimicum tibi excolis. Dein pro homimi inopia morienti ms. Vat. ho. mini inopi morienti; et ms. {%' pro ornatæ matronæ habet contimoratæ matronæ. (27) Post verbum debeo in ms. Rem. vacua apparet linea cum dimidio, et mox sequitur ista haec pro ista est , et iii ins. Tol. ista et infidelitatis est. lnfidelitatis aulem excusatio hic dicitur pro eo quod num. 6 : Hoc etiam Gentes dicere consueverunt. s (28) Regnorum pro Regum habetur etiam apud

TRACTATUS IV. De ({) Pudicitia. I. Pudicitiam qui colit, quantae nobilitatis sit, fa

cillime (2) agnoscit : est etenim tantæ virtutis, ut sit honorabilis etiam (3) hostibus 40 suis, llæc to

Hilarium, in Prologo in Ps., pag. 4; apud Ambrosium, lib. i de Abel. cap. 2., in Apologia I)avid c. i serm. 21, in ps. cxviii, num. 20; et apud alios veteres Patres ln ms. Url). feriebatur pro moriebatur. (29) Ms. Urb. nequisset. (30) In correctioiie marginali ms. Pomp. Inqratus. TRÀct. IV.— (.) In edit. Ven. hic titulus legitur : De pudicitiæ laudibus et impudicitiæ delestabili fructu. Nos inscriptionem codicum et aliarum editionum retinuimus. (2) Editi habent cognoscit; est enim. (3) Pudicitiae hosies, qui hic appellantur, sunt præcipue gentes, quæ et turpi impudicorum deorum dearumque cultu et spectaculis item turpibus a nostro Auctore subinde notatis apertum pullicitiae bellum intulerunt : ut omittamus legem Juliam et Papiam. quae adversus coelibatum et viduitatem , quoèumque licet sive ærarii augendi , sive fecunditatis promovendæ consilio lata, re tamen ipsa duo pudicitiæ potissima capita abscindere studuit ; quo respiciens S. Ambrosius in libro de Widuitate cap. 14, num. 84 : Illi , inquit, qui deorum suorum adulteria et probra veneranlur, cælibatus et viduitatis statuere pœnas, ut æmuli criminum, multurent studia virtutum, Specie quidem, qua fecunditatem quærerent, sed studio, quo propositum castitutis abolerent. Quanto miliilominus in honore apud ipsos ethnicos esset pudicitia, ex

fins humani generis fundamenta confirmat : h;ec no- A similiter se desiderabilem præstat. In suo statu omni

minum proprielales universis (4) affectibus præstat : hæc parentum , conjugum , liberorumque sacra jura custodit : haec in utroque sexu conspicua , in omni ætate miranda, in quavis conditione non dubia, soli sibi devota, semper bene conscia , prorsus, nulli rei subjecta , unum tautummodo metuens, ne sit amplius (5) quæ vocatur. Denique in soliludine, quæ a (6) meiuentibus vocatur occasio, se tamquam arbitrum timet : omneque secretum plus , quam publicum reveretur. Pestiferas odit l)landitias carnis inimicæ : et quidquid inge- serit muudus voluptatis, aut muneris, totum respuit, præsumeius tolum se habere, si pura sit. Neminem foede desiderat : nec ulli

cultu, quem non tam pudicitiæ universim sumptæ,
quam virginitati virginibusque detulerunt , cognos-
cere licet. Pudicitiaui quidem inter Deas a Romanis
cultam indicat Plinius lib. ii, c. 7, eique statuam in
foro Boario positam Festus testatur. S. Ainbrosius
de Virgin. c. 3, n. 15 : Gerte ipsis Gentilibus inter
aras et focos venerabilis solet esse virginitas. Diana, ut
hic ipse monet lib. iii de Virgin. c. 2, num. 6, Mi-
nervâ, et praecipue Westa uti virgines prædicabantur :
et in honórem pudicitiæ conservatæ sacris Vestalibus
solemnia ab iisdem Romanis celebrata discimus ex
Lactantio, lib. i Instit. cap. 21, apud quem , c. 22,
Faunæ pudicitiam maxime laudatam Varro tradit ,
alleo ut ob ejus pudicitiæ famam illi mulieres in
operio sacrificent, inquit, et bonam Deam nominent.
De honore porro Westalibus ob virginitatem delato ,
ac de earumilem privilegiis el præmiis legatur Justus
Lipsius i, Syntagmate de Vestalibus, cap. 11, ibi-
deinque non tam inscriptiones eisdem p »sitas , qui-
hu- i,.sarum casrimonia commendatur , sed statuas
e:iam propter egregiam pudicitiam collocatas cap. 15
reperiès. ' Hinc éiiam Aihanasius, in Apologia ad
Cónsuanuum, num. 35, de Christianis virginibus lo-
quens : Has, inquit, ethnici cum vident, ut templum
Vesue admirantur; et similiter S. Jo. Chrysostonius in
tractatu, quod Canonicæ viris cohabitare non debeant,
tom. i iiovae edit., p. 249, testatur, Gentes fateri ,
tirginitatem rem supra naturam esse £t num humanam
et eapropter illis omnibus summ£ admirationi fuimus.
Tandem ipsorum qu que impudicorum in pudicitiam
cultum ilia Zenonis i sinuant n. 2: 0dit pudicitiam,
et tamen hoc cupit videri, quod illa est. . -
(4) Affecluumi proprietates a pudicitia nominantur
ul cüm dicitur pudica fides, etc.
(5) Scriptum erat nc sic amplius quam vocatur : at
jJ cùnu noii saiis obvium sensum præferat, quæ pro
quam scripsimus. Quod si ne in rebus optaljilibus cuin
verbis tiniendi haud reperiri contendas, nisi vitio c0-
dicum etiam omnium Tullii ex gr. epist. i, lib. vi ,
ad famil., Terenui, et aliorum , quorum texius, in
editis fere correcti; eadeiii hic erroris , suspicio ,
legendumque ne non : vel quam pro quæ reponen-
dum. -
(6) Ms. Rem. habet arho et antibus : cæteri coll.
et úiti a metuentibus. Arbitrum porro dixit. pro judi-
cem vel speculatorem; utroque enim sensu id noiueu a
latinis scriptoribus nou rari; usurpatur. . . .
(1) Quod de virginitate a quibuslaum ethnicis culta
scripsiiS. Ambrosius, hunc locum illustrat, ubi depli-
diciiia uuiversim suuipta ei apud ipsos gloriosa serimo
est. Ille igitur de Wirginu. cap. 5, num. 13, loquens
de Gentilììs : In quibus, inquit, nulla meritorum est
pietas. nulla mentis integritus; in iis tamen curnis gr-
jinitas prædicatur. Quod Zeno apud Gentes pudici-
iium früctuosam negat, hujusce rei Ambrosius cau-
sam allegat, quod in Geiitibus nullu.meritorum est
picias; uùi fiiélatis nomine intelligit fideim cum Dei
charitale cufijuuctam, sine qua , sicuti impossibile

loco, omni tempore manet , plus honestati consulens, quam utilitati. Wultis scire, quantæ felicitatis sit ? Si te amet; qui habet, di'igit : et qui non habet, diligit. Si ergo exsultat gloria ejus sæpe in Gentibus (quamvis illic (7) fructuosa , vel vera esse non possit , quia sub impudico 41 praedone versatur), quanto (8) magis debet esse gloriosior iii populo Christiano , qui ejus sanctificatori inviolabili deservit Deo? Nam si Ecclesia ideo Christi sponsa est, quia pudica ; ideo jugo thalami coelestis honoraia , quia etiam post nuptias manet postmodum virgo perpetua : nos, qui nascimur de tanto conjugio, omnifarie (9) conniti debemus, quemadmodum prosapiæ

B est placere Deo, ita nullum vitæ æternae meritum ex-
sistere potest. De hac pietate pro fide Christiana ac-
cepla pluribus agit Lactantius, lib. v Institut., c. 14.
Quod porro S. Zeno pudicitiam apud ethnicos veram
non fuisse subdit, explicatur hac Ambrosii ratione,
quod nimirum in illis nulla mentis integritas fuit. Pu-
dicitiam enim licet quidam foverent córpore, auimo
tamen ex his plures erant impudici; quædam euiam
eorum virgines palam solum erant pudicae, clam vero
impudicitiæ serviebant, unde noii paucas ex ipsis
Vestalibus in culpa deprehensas severis poenis niul-
tatas legimus. Teslimonia id generis aliquot conge-
rit Lipsius in Syntagmate de Vestulibus cap. 15. Alide
quod, Ambrosio teslante in libro laudato n. 15, aliæ
Vestalium ad virginitatis professionem vi adigeban-
tur, aliæ præmiis : Illic præmiis revocantur a núptiis...
illic violentia fit, ut capiantur : pudicitia auteii vio-
lenta vel illecta præmiis, non voluntate delecta , a
vera pudicitia quantum absit , nemo non videt.
Proinde idem Ambrosius epist. 18 ad Valentinianum :
Non est virginitas, inquit, quæ pretio emitur, non vir-
tutis studio possidetur. Notat præterea lib. i de Virg.,
c. 3, n. 45 , Vestalium virginitatem ætate solitäm
praescribi, quod virgines esse deberent certo anuo-
rum spatio; postea autem permitterentur a virgini-
tate desciscere et nubere , imo etiam docerentur.
Ipsi docent virgines suas non debere perseverare, nec
posse, qui virginitati finem ded, runt. Dixerat aulem
paulo aute : Quæ ista est non morum pudicitia , sed
amnorum , quæ non perpetuitute, sed ætate præscribi-
tur ? Tandem cnm deesset Gentibus Dei fides et spes
rerum futurarum , de qua S. Zeno satis disseruit
tractatu snperiori; sicuti vera justitia apud ipsas esse
non poterat, ita nec vera virtus ulla (ut fuse prohat
Lactanlius lib. vi, cap. 5 et 9) ac proinde nulla vera
pudicitia , si pr;esertim hanc non virtutis amore co-
lerent, sed terrena quadam voluptate vel superbia , '
quam in Gentium virtutibus mon ex gratia divina, sed
naturali vi elicitis dominari Augustinus probavit.
D Vide lib. 1 de Nupt. et concwp., cap. 3., et fil). iv in
Jirliam. cap. 5. Hiirc ergo de virginitate jure scripsit
Athanasius, in Apolog. ad Constant. n. 33 : Cerium
quippe est , !!! hanc veneramdam ac cælestem
professionem pudicinæ excoli, nisi dumtaxat apud nos
Christianos. lnfidelitas , itaque, quæ cum siiperbia,
avaritia, aliisque vitiis apud Gentes etiam in pudici-
tia excolenda viguit, est prædo ille impudicus', cujus
noster episcopus meminit, qui pudicitiam ipsarum vi-
tio aliqtio corrumpens (unde impud cus âppellatur)
omueque deprædans meritum effecit, ut illa jructuosa,
vel rera esse non posset. -
(8) Magis gloriosior pleonasmus est, sicut et illud
tract. 7 nuim. 2, magis admirabilior. Sic apud Plau-
tuum, iu M ruecliimis Prol., v. 55. magis dulcius; apud
Virgil. in Culice, v. 78, magis beatior, etc. Inferius
Ęgator reperitur apud Tertullianum in Praxeam
cap. 2.
(9) Scribere maluimus conniti ex mss. Rem. el Vat.

« PoprzedniaDalej »