Obrazy na stronie
PDF

tionem sui ostendit : id vocatur, quod dilectio penes Græ- A haud dubie quia putabat ibi significari neminem esse,

cos: in antiquiseditionibus, vocatur &y4*n, id quod dilectio apud Græcos est (Tert. Apol. c. 59,p.475). Numquid ergo his editionibus præfecti hanc græcam vocem addidere, quam græce nescientes librarii scribere ausi non sunt ? Alio tamen in libro scripta latine invenitur, ubi ipse Tertullianus demartyribus in carcerem missis hæc scribit: Quæ justa sunt caro non amittit, per curam Ecclesiae et agapen fratrum (Idem. lib. ad Martyr. , cap. 2). Ibi autem nomen illud sua propria significatione pro charitate et dilectione accipitur. Eo tamen nomine in ejus Apologetico, uti ab Origene ( 0rigen. lib. I contr. Cels.), a nobis alibi citato (tom. i Apparat. pag. 715), vocatur Christianorum coena, in qua præcipue eminebat illorum mutua dilectio et charilas.

Illa igitur, in hujusce amoris pignus data, non poterat utique dissoluta esse et prodiga. At quamvis in illa aliquid fuisset effusi atque sumptuosi, non ideo tamen ab ethnicis vituperari debebat. Quantumvis enim care constitisset, hac indigentes juvabantur. Atqui, sicut optime observat Auctor noster: Lucrum est pietatis facere sumptum (Tertul. Apol. c. 59, pag. 475). Tantum vero aberat, ut Christiani in hanc coenam sumptus maximos facerent, ut summa sane frugalitate ac modestia præberetur. Enimvero nihil intemperatum aut immoderatum, vel, sicut ait Tertullianus, nihil vilitatis, nihil immodestiae admittit (1bid. p. 477). Nomen autem vile aliquando sumitur pro sordido et abjecto, aliquando etiam pro abundanti; quo sensu dixit Virgilius vilemque phaselum (Virgil. I Georg., v. 257), id est, ut animadvertit Servius, abundantem. Nam quod abundat, vile est; ut: vilibus aut onerat pomis. At si hoc posteriori significatu Auctor noster illud nomen accepit, sensus illius erit nihil in christianorum coena fuisse superfluum et redundans. Nobis tamen facilius persuadebitur adjectivum illud vile adhiberi priori sensu pro sordido et abjeeto. Christianorum enim cœnam opponit genlilium conviviis, in quibus infames parasiti, hominum omnium vilissimi admittebantur,ad contumelias, sicuti ille loquitur, saginandi. Nihil etiam immodestiæ in illa cernebatur, atque plane discrepabat a memoratis ab illo ibidem gentilium epulis, et Bacchanalibus, de quibus nos alibi et infra adhuc agendum.

qui ibi ad plus aut minus comedendum bibendumque cogeretur. Quid vero si Auctoris nostri sensus sit, tunc esurientes edisse non ultra, ut ipsemel postea loquitur (Ibid. cap. 42, pag. 491), aut perperam : sed quantum illi capiunt, ad famem nimirum moderate depellendam; atque ita ut ad cibum potumque sumendum necessitate non voluptate ducerentur ? Continenter enim subjunxit: Bibitur, quantum pudicis utile est (Ibid. cap. 59, pag. 477), hoc est, ea sobrietate, qua pudicitia nullum inde detrimentum accipiat. Hac itaque in cibo et potu temperantia, ita saturantur, inquit (Ibid.), id est, iis adeo temperale uuuntur, ut qui meminerint etiam per noctem Deum adorandum sibi esse. Nos vero manifestum alibi cuilibet fecimus

B (tom. 1 Apparat. , lib. III, dissert. 1, cap. 6, pag. 742

et seq.), tunc in more institutoque positum, ut christiani nocte ad Deum orandum surgerent. Quapropter ad uxorem suam ille scribebat: Latebisne tu..... cum etiam per noctem exsurgis oratum ( Tertull. lib. II ad Uaeor. cap. 5). Verum in eo Apologetici loco non de singulis noctibus agitur, sed iis tanlum, quibus festi sacrarum synaxeon dies celebrabantur. Per illud tandem cœnæ tempus, inquit, Christiani ita fabulantur, ut qui sciant Deum audire ( Idem, Apologet. cap. 59, pag. 477), quæcumque illi inter se de rebus colloque. rentur divinis. Addit insuper hymnos adhuc postea Deo decantatos, atque hinc, inquit, probatur quomodo is, a quo canebantur, biberit (1bid.), id est, quanta sobrietate

[blocks in formation]

Post coenam, eo, quo exposuimus, modo, datam et finitam, tria adhuc a Christianis acta his Tertullianus verbis enarrat: Post aquam manualem, et lumina, ut quisque de Scripturis sanctis, vel de proprio ingenio potest, provocatur in medium Deo canere (Tertulliam. Apologet. cap. 39, pag. 477). Primum itaque nolavit

Sacræ porro Christianorum mensæ non prius dis- D aquam manualem, quæ nimirum ad manus abluendas

cumbilur, inquit Tertullianus, quam oratio ad Deum prægustetur (Tertullian. Apologet. cap. 59, pag. 477). Jam autem dixerat antea illos ideo congregatos, ut !)eum, sicuti animadverlimus, precarentur et exorarent. Nunc itaque de his precibus loquitur, quas cœnæ præmittere solebant. At certe a Justino martyre dis

cimus eas fusas fuisse post sacræ Scripturæ lectio- .

nem, et præpositi cohortationem, sed antequam panis, viuum et aqua offerrentur. Pergit Tertullianus: Editur quantum esurientes capiunt (lbid.); quæ quidem nostrorum et veterum codicum editorum lectio est. Displicuit tamen illa tûigaltio, scribique propria auctoritate voluit, cupiunt,

porrigebatur. Ea aulem consuetudo non solum apud christianos, sed gentiles etiam invaluerat. Narrat enim Athenæus ante et post coeiiam, a Græcis datam abluendis manibus aquam, primamque x*r* y*tp*:, secundam &*•viga*%ai à veteribus appellari (Athenae. lib. Xl Deipnosoph., cap. 18, pag. 408; id., lib. IV, cap. !, pag. 128, et cap. 2, pag. 129). Quod quidem ille variis scriptorum testimoniis comprobat. Prius vero edidit fragmentum epistolæ Hippolochi, qua scripserat expletos cibo convivas manus lavisse. Memoriæ etiam Lampridius prodidit exhibita ab Heliogabalo parasitis fercula, ita ut per singula biberent, et manus, quasi comcdissent, lavarent (Lamprid., in Vit. lleliogabal. di, utpote honestus, a Christianis quoque observabatur. Widesis Theodoretum et alios (Theodoret. lib. I Hist. Eccles., cap. 18). Explicatu itaque difficiliora haud dubie plurimis videbuntur haec duo subsequentia Tertulliani verba : Et lumina. Nobis quidem id non latet, quod quidam annotarunt in Woverii codice scriptum ad lumina : sed is solus codex cæteris omnibus præferri non debet. Ibi autem Auctor noster monitos procul dubio nos esse voluit tunc accensa fuisse lumina ; quia sub vesperam Christiani congregabantur, cœnabantque finito jam die, ac postquam ea omnia, quæ enarravimus, facta fuerant. 0b necessitatem igitur, et ad fugandas, quemadmodum ille alibi significat, noctis tenebras hæc lumina accendebantur (Tertullian. Apologet, cap. 7, pag. 506). Sed de his jam aliquid alibi observavimus, et postea adhuc animadvertemus (Dissertat. in Lactant. cap. 25, art. 2). Nobis vero aliquis procul dubio objiciet : Si hæc Christianorum synaxes sub vesperum cogebantur, ac noctis initio cœnam illi inchoabant, cur idem Tertullianus hos cœtus alibi antelucanos appellat ? Cur alio in libro dixit: Eucharistiæ sacramentum etiam antelucanis caetibus sumimus (Tertull. lib. de Coron. nilit., cap. 5). Neque alio nomine a Plinio Secundo in sua ad Trajanum imperatorem epistola vocatos esse testatur. In ea siquidem, ut ipse Tertullianus retulit, Plinius scripserat nihil in sacrafmentis eorum christianorum se comperisse, quam cœtus antelucanos ad canendum Christo et Deo (1dem, Apologet, cap. 2, pag. 275). Quin etiam hi coetus rursum a Tertulliano nominantur nocturnæ convocaliones : Quis nocturnis, inquit, convocationibus, si ita oportuerit, uxorem a latere suo adimi libenter feret ? Et paulo post: Non sciet maritus quid secreto ante omnem cibum gustes, atque adeo matutinis horis ; et si sciverit panem, non illum credit esse, qui dicitur ( Idem, lib. lI ad Uxor., cap. 4 ). Simili etiam modo Cypriamus ad Cæcilium hæc in verba scripsit: Nisi si in matutinis lioc quis verelur, ne per saporem vini redoleat sanguinem Christi (Cyprian. epist. 65, ad Cæcil. ). Quæ tamen in aliis pluribus codicibus manuscriptis ita leguntur: Iloc quis veretur, ne vinum offerat, ne per saporem vini, odore flagrante, ab infideli conscientia odor vini horis matutinis [uerit agnitus, et agnoscatur esse christianus, dum nos sanguinem Christi in vini oblatione commemoramus. Difficultatis hujus nodum quidam solvi posse autumant distinguendo duplex synaxeon genus. Unum enim esse aiunt, in quo Eucharistia a Christianis jejunis summo mane sumebatur. Alterum vero illud esse censent, de quo agimus, quod agapen vocabant, solebatque sub vesperam inchoari. Sed contra hanc responsionem facere videntur Socrates et Sozomenus, qui asserunt non eumdem ubique a christianis servatum cœtus suos agendi morem. Narrant quippe in quibusdam Ecclesiis sabbato, in aliis dominica die actas syhaxes: sacra. quoque ωysteria in noDnullis

[ocr errors]

pag. 343). Mos igilur ille manus post coenam abluen- A sub vesperam à cœnatis, in aliis vero ante omnem divinam et spiritalem qua pasti fuerant, doctrinam. A componere. Ad nostrum enim propositum notasse nobisque opponebant, de nostris, sic quidem loquitur A alibi vero, hæreses subornantur (Idem, Apologet., cap.

cibnm accepta (Socrat. lib. V Histor. Eccles., cap. 2, pag. 287; Soz. lib. VII Histor. Eccles. cap. 17. p. 755). Si autem illos de suo polius, quam antiquissiino atque etiam Tertulliani nostri tempore loqui dixerit, nec id facile probabii, nec multum proficiet. Nam Tertullianus, non secus atque Justinus martyr, uti ex iis patet quæ superius annotavimus, disputat adversus ethnicos, qui tam falso, quam audacter clamitabant liorrenda prorsus in Christianorum synaxibus scelera perpetrari, nonne ergo de omnibus plane synaxibus loquitur, in quibus ea, quæ agebantur, breviter et vere exponit? Certum quoque est christianos quibusdam in solemnitatibus, sicut Paschalis festi tolam noctem pervigilasse. Ad suaw namque uxorem Tertullianus scripsit: Quis solemnibus Paschæ abnoctantem securus sustinebit? ( Tertull. lib. I! ad Uxor., cap. 4). Sed in Apologetico non de his tan1um , sed aliis synaxibus disserit, quas in multam noctem producere christiani consueverant. Nihil ergo prohibet quominus antelucani coetus, et nocturnæ convocationes appellarentur. Tertio Tertullianus narrat post illam Christianorum cœnam, ut quisque de Scripturis sanctis vel de proprio ingenio potest, provocatur in medium Deo canere (Idem, Apologet., cap. 59, pag. 477). Remota itaque mensa, unusquisque hymnum aliquem, aut desumptum ex sacra Scriptura, aut proprio ingenio in honorem Dei compositum, in totius consessus et coronæ medio canendum provocabatur. At Cyprianus Donatum ad psalmos quodam die concinendos hisce adhorlatur verbis: Et quoniam feriata nunc quies, ac tempus est otiosum, quidquid, inclinato jam sole , in vesperam diei superest, ducamus hunc diem læti, nec sit vel hora convivii gratia cælestis immunis: sonet psalmos comvivium sobrium, et ut tibi memoria tenaae est, vox canora, aggredere hoc munus ex more. Magis charissimos pasces, si sit nobis spiritulis auditio; prolectet aures religiosa dulcedo (Cyprian. lib. ad Donat., in fin.). Si quis autem objiciat ibi Cyprianum de sacris non loqui synaxibus, quid inde promovebit? Si enim in communibus coenis psalmi cantabantur, quanto potius in sacris synaxibus concini debebant ? Et certe Plinius, ab ipso Tertulliano citatus (Tertulliam. Apologet., cap. 59, pag. 467), ad Trajanum, sicut antea viditatis, scripserat non aliud crimen in anteculamis Christianorum congregationibus a se deprehensum, uisi quod hymnum Christo quasi Deo canerent. De his porro hymnis alibi disseruimus (Tom. I Apparat., pag. 415, 656 et 658). Talis porro fuit hujus convivii finis, quale fuerat illius initium : Nam æque oratio, ait Tertullianus, convivium dirimit. Finito itaque psalmorum, sive canticorum, vel hymnorum cantu, Christiaui preces rursus ad gratias Deo agendas fundebant. Denique inde disceditur, verba adhuc sunt Tertulliani, ad eamdem curam modestiæ et pudicitiæ, qui non tam cœnam cænaverint, quam disciplinam (Tertulliam. Apologet., cap. 59, pag. 477), hoc cst, normam pie sancteque vivendi , ac At de hoc modesto, religioso, pudico Christianorum ab ecclesia discessu actum a nobis alibi fuit ( tom. I Apparat., pag. 713). ARTICULUS V. Quomodo ex Therapeutarum conventibus ea confirmari possint, quæ de Christianorum synaaeibus dicta sunt.

[graphic][graphic]

Plura Philo judæus, ac post illum Eusebius, de Therapeutarum conventibus memoriæ mandarunt iis similia, quæ in Christianorum synaxibus acta hactemus villimus. Quamobrem cum hæc mutuam sibi lucem dare possint, nemini ingratum, ac pluribus forsan non prorsus inutile fore putamus, si brevi enarratione ante omnium oculos ea ponamus, quæ ab illis Therapeutis agebantur. Nam hi sive mosaicam legem, uti Philo opinatur, sive christianam, sicuti £usebio visum est, sive ut recentioribus quibusdam placuit, utramque simul observarent, ex horum certe ritibus illa plane firmari possunt, quæ de Christianis Tertullianus retulit.

Narrat autem Philo judaeus his Therapeutis, quos Eusebius Marci evangelistæ discipulos esse existiniat, septimum cujusque hebdomadis diem `fuisse festum ac sacratum, sed eum in primis, qui p0st septem hebdomadas recurrit (Pliil. deVit. contempla., pag. 805, et 899 et seqq.; Euseb. lib. Il Eccles. Histor. cap. 16 et seq., pag. 55 et seqq. ). Omnes vero illi tam viri, quam mulieres eo die in unum locum, signo dato, conveniebant, inibantque convivium, ac sublatis in cœlum oculis et manibus, precabantur ut Deo placeret. Absolutis precibus, discumbebant pro cujusque

dignitate, ita tamen ut viri dextrum, fœminæ vero,

eæque omnes pleræque sponte sua virgines, sinistrum latus tenerent. Nihil autem in hoc convivio apponehatur nisi panis pro cibo, sal pro obsonio, et delicatioribus pro condimento hyssopus, sed omnibus pro potu aqua sola, aut frigida, aut senioribus calida; utpote qui vinum haberent pro veneno. Summum vero, per totum convivii tempus, omnium silentium erat, dum ab uno tantum aliqua proponebatur ex sacris Scripturis quæstio, vel proposita solvebatur. Posthæc cœtui præpositus hymnum a se compositum, aut sumptum ex sacris vatibus præcinebat, queim unusquisque suo ac decenti ordine imitabatur, c;eteris tunc silentibus, qui in extrema tantum hymni clausula vocem sine sexus discrimine extollebant. Sublata dehinc mensa, omnes consurgebant, ac, præcunte cant^re, hymnos in Dei honorem, nunc uno ore, nunc alternis psallentes, gradum modo recta, modo retrorsum, aut ad dexteram, aut sinistram movebant, ac unum tandem simul omnes agebant chorum. Denique cum ita pernoctassent, vultum corpusque totum ad orientem convertentes, ac felicem faustiimque diem ibi comprecati, ad sua unusquisque revertebantur. Nostri vero non est instituti nunc definire utrum hi Therapetitae judæi au' christiani simul atque judæi fuerint, et ortam ea uc re inter eruditos non minimam, et quæ nondum dirempta nobis videtur, litem

[ocr errors]

B fuisse sacras Christianorum atque Therapeutarum in

[ocr errors]

suis coetibus similes exercitationes, ritus, et vigilias. Cæterum ex his, quæ de eorumdem Christianorum coena ac synaxibus hactenus disputata sunt, manifestissima omnibus esse debet impudentissima ethnicorum calumnia, qua illas et prodigas, et sceleribus horrendis infames esse mentiebantur. Tantum quippe tamque impudens mendacium simplici veraque harum synaxeon a Tertulliano adornata, et ab aliis plane confirmata descriptione funditus evertitur. Ad hæc vero, in has synaxes, cum boni, inquit Auctor noster, coeunt, cum pii, cum casti congregantur, non est factio dicenda, sed curia (Tertullian. Apologet. cap. 39, pag. 477). Non factio quidem illicita et seditiosa, nec qualis ethnicorum, ut infra dicemus, esse solebat : sed curia erat, ubi , quemadmodum Varro et Festus aiunt, cura sacrorum publica gerebatur (Varr. lib. W de Ling. latin., § 6; Festus ad v. Curia ), eaque, ut Ciceronis verbis utamur, vindex temeritatis, et moderatriae officii (Cic. orat. pro Flacco, pag. 367, lin. 28). Ibi autem si quis aliquid antea peccaverat, pro merito castigabatur, ac præsides pia uniuscujusque officia sedulo docebant, et prudenter moderabantur. Quid ergo magis absurdum et falsum, quam sacras illas congregationes illicitae factionis accusare, ubi Christiani, ut recte asseril Tertullianus, neminem lædebant, neminem contristabant, nisi ad salutarem, sicut ait Apostolus, pœnitentiam, si qui forte fragilitate humana, aut perverso animo in grave aliquod scelus lapsi fuissent (Tertullian. loc. cit.)?

p Sed hi profecto paucissimi inveniebantur. Nam cæteri

omnes hoc sumus, ait adhuc, Tertullianus, in tam sanctis synaxibus congregati, quod et dispersi : hoc universi, quod singuli (Ibid.), nimirum probi, boni, pii, casti, ut a nobis hactenus abundantius demonstratum est, et sequenti articulo confirmabitur. AntiCULUS Vi. Diluitur ethnicorum argumentatio contra pios castosque Christianorum mores, inde petita, quod aliqui christiani a tradita morum disciplina, doctrina, et ipsamet christiana religione defecerant. Contra hæc, quæ de sanctissimis Christianorum synaxibus et moribus disputata sunt, nec ulli incomperta esse poterant, audacter insurgebant ethnici, Tertullianus, excedere quosdam a regula disciplinæ (Tertullian. Apologet. cap. 46, pag. 515). Triplici autem modo ab ea christiani excedere poterant : et primo quidem quibusdam sceleribus, moribusque corruptis; secundo, erroribus et hæresi ; tertio, turpi defectione ab ipsa tota religione christiana, et ad impium deorum cultum regressu. Quod ad primum autem spectat, quia gentilium iniquissima obtrectactio ex iis, quæ hactenus retulimus, satis superque confutata fuerat, non plura utique Tertullianus, nec magis speciatim in Apologetico dicenda esse censuit. Verum in suo ad Nationes libro criminationem illam excutit ac refellit: At vobis, inquit, dicimur pessiini et probrosissimi avaritia, luxuria,

47, pag. 519; idem, lib. I advers. Marcion., cap. 13, et lib. de Præscript., cap. 7 ; idem, lib. adv. Hermog., cap. 8). Quapropter ab illo non semel, et postea ab Hieronymo philosophi appellantur patriarchæ hæreticorum ( Hieronym., epist. 45 ad Ctesiph.). Quemadmodum autem philosophi sacram veteris Testamenti, ut superius animadvertimus, Scripturam interverterunt , ita hæretici nostram lanc novitiolam' paraturam , hoc est, novi Testamenli libros, suis opinionibus ad philosophica ssententias adulteraverunt (Tertull. Apologet. cap. 47, pag. 519), id est, conati sunl traditam in sacris Legis novæ libris doctrinam ad pliilosophicas sententias accommodare: sed falsa cum veris præpostere mis

improbitate (Idem, lib. I ad Nation., cap. 5, pag. 565). B centes, ab ipsa veritate desciverunt, veraque adulteperatores voluerunt illos nomine auctoris sui nun- A delioribus, et a nemine hactenus excogitatis vexatio

Ita sane illi soleljant Christianos calumniari. Quid vero respondet Tertullianus? Non negabimus, ait, quosdam. Fatetur itaque nec plane dissimulat quosdam fuisse christianos, qui criminibus nonnullis inquinati erant. Sed quid inde contra cæteros, et multo magis contra christianam religionem ? Nihil prorsus, inquit: imo hoc ipsum pro ejus et veritate et sanctitate stabilienda plurimum facit. Nam sufficit et hoc, ait ille, ad testimonium nominis nostri ac perfectæ religionis, si non omnes, si non plures (1bid.). Cujus sane hanc pulchram ac veram reddit rationem: Necesse est, inquit, in corpore, et quantum velis integro aut puro, ut naevus aliqui (pro aliquis) effruticet, aut verrucula ersurgat, aut lentingo sordescat(Ibid.). Scripsit quidem effruticet, sicut in libro de Anima homiiiem ex duobus formari, ut duo pariter hominem ex utraque substantia exfrulicent (Idem, lib. de Anim., cap. 27), sive oriantur et crescant. At parva hac n;acula evi«dentius ostendit tolum corpus pulchrum esse, sanum et perfectum. Sic ergo quidam, sed paucissimi, Christiani, tanquam nævi quidam ih toto illorum corpore ac coetu clarius demonstrabant summam christianæ religionis perfectionem. Deinde vero Christiani illi, a recta regula oberrantes, pro delictorum gravitate in publicis synaxibus solebant, ul antea vidimus (art. super.), admoneri, corripi, castigari, et aliquando tanquam membra putrida excommunicationis gladio amputari ac projici? Quamobrem alibi Auctor noster ad Scapulam scripsit: Depositum non abnegamus, matrimonium nullius adulteramus, pupillos pie tractamnus, indigentibus refrigeramus, nulli malum pro malo reddimus. Viderint qui sectam mentiuntur, quos et ipsi recusamus (Tertul., lib. ad Scapul., cap. 4), illos nimirum, qui sua propter scelera ex sacris ejecti erant cœtibus Christianorum, quorum nomen mentiebantur. Alii vero christianam religionem se profiteri ven«ditabant, nimirum hæretici, qui de una, ut ait ille, via doctrinae el veritatis obliquos multos et inexplicabiles tramites sciderunt, ac semetipsos alios 'ue in errorum et hæresum abyssum egerunt praecipites. Sed hi, inquit, orti sunt de philosophorum semine, de qu0rum, sicut alibi dixit, ingeniis Omnis hæresis animatur,

raverunt documenta. Werum expedite planeque, pergit ille, præscribimus adulteris nostris, sive exceptionem hisce hæreticis, sacræ Scripturæ corruptoribus, opponimus, illosque •vel e0 solo argumento refellimus, quod una sit veritatis regula, quæ veniat a Christo per comites ipsius, quibus aliquanto posteriores diversi esse commentatores probabuntur (Ibid., p. 519). Apertissime ergo definit unicam esse veræ religionis regulam, quæ nobis tradita est a Christo, et transmissa per ejus comites Apostolos, ac primos discipulos, a quibus illam et scripto et verbo accepimus. Quidquid itaque hæretici ab hac traditionis norma diversum commenti sunt, nec a Cliristo, nec a primis ejus discipulis profluxit, illud plane falsum cst. Nam his posteriores probabuntur. Sed a quo, amabo te, probabuntur? Num ab ipsomet Tertulliano? Si res ita sit, his verbis suum de Præscriptionibus hærelicorum pollicitus est librum, ubi illud reipsa probavit. Sed satis inter eruditos iion constat utrum hic liber ante vel post Apologeticum editus fuerit. Nonne ergo potuit dicere probabuntur, quia cuilibet illud probatu facillimum erat? Cæterum palam ille affirmat hæreticos eiiam ante publicum falsarum opinionum suarum examcn eo ipso erroris convinci, quod novæ siut, nec traditæ - a Chrislo, aul illius discipulis, sed ab iisdem hærelicis falso excogitatæ. Quapropter alibi se hæc fusius explicaturum promittit in libro de Praescriptionibus reticorum, uti clarius hisce verbis explicat : Alius libellus hunc gradum sustinebit adversus hæreticos etiam sine retractatu doctrinarum revincendos, quod hoc sint de præscriptionibus nwvitatis (Idem, lib. I advers. Marciom., cap. 1). Gentiles igitur nihil prorsus ex hæreticorum corruptione adversus christianæ religionis veritatem et præstantiam concludere poterant. Nam hi de Eccle. sia catholica penitus excisi, non amplius nisi nomine tenus, imo ne nomine quidem, christiani erant. Audias velim loquentem ipsummet Tertullianum : Si retici sunt, christiani esse non possunt, non a Christo habendo, quod de sua electione sectati hæreticorum nomina admittunt (Idem, lib. de Præscript. ret., cap. 37). Eam sane ob caussam christiani iumcupari, cujus scelus sunt in deserendo Deo imitati (Cod. Theodos., tit. de Hæret., leg. 65, p. 190, t. VI), vel sicul apud Socratem aiebat Constanlinus Magnus, ut quorum secuti sunt mores, eorum etiam vocabulo appellenlur (Socrat., lib. I, cap. 9, p. 52). Itationem si quæras, hanc a Cypriano accipe : Sicut diabolus Christus non est, quamvis fallat in nomine illius : ita nec christianus videri potest, qui non permanet in Evangelii et ejus fidei veritate (Cyprian., lib. de Unit. Eccles.). Vides sane quanti roboris sit hoc adversus quoslibet hæreticos argumentum, quod ex praescriptionibus sive antiqua discipulorum Christi traditione petitum est. Tertullianus enim aperte demonstrat nihil penitus gentiles adversus religionis

nibus ac tormentis excarnifical)antur et necabantur. Plura autem illorum supplicia Tertullianus recenset, quæ sine aliqua observatione a nobis prætermitti non debent. Primum itaque : Quotidie, inquit, obsidemur, quotidie prodimur, in ipsis plurimum cœtibus et congregationibus nostris opprimimur (Tertullian. Apologet., cap. 7, p. 507). Non pauci ergo, sed plurimi, non raro, Sed sæpissime, in suis cœtibus el alibi opprimebantur. Nec mirum sane. Nam ethnici, omni prorsus humanitale deposita, partim propriis animis, partim legil)us obsequentes, in eos sæviebant. Quin etiam, quoties, ait adhuc Tertullianus, præteritis vobis, nimirum præsidibus, suo jure nos inimicum vulgus invadit lapidibus et incendiis (Ibid., cap. 57, p. 461)! nulla videlicet ex

christianae perfectionem conficere posse ex pessimis B spectata judicum sententia, sed cæco impetu plebeii

illorum erroribus hæreticorum ; quippe qui veram Christi doctrinam ita corruperant, ut nec ipso christianorum nomine digni haberentur. Tertium tandem erat christianorum gentis, qui fidei suæ desertores et apostatæ, ad impios deorum cultus, tanquam canes ad voluitum, reversi fuerant. Sed frustra etlinici ex horum apostatarum crimine aliquid adversus christianam religionem inferri posse arbitra])antur. Nam qui datam Christo fidem violaverant, non erant amplius christiani, nec poterant hoc appellari nomine. Quamobrem Tertullianus ethnicos his verbis compellat : Ejusmodi homines neque congregant, neque participant nobiscum, facti post delicta denuo vestri, quando ne illis quidem misceamur, quos vestra vis, atque sævitia ad negandum subegit (Tertull., lib. I ad Nat., cap. 5). Quam autem hoc verum sit ex iis unusquisque facile intelliget, quæ Cyprianus aliique antiqui scriptores nostri memoriæ haud semel prodiderunt de lapsis, qui tyrannorum minis et cruciatibus christianam fidem ejuraverant. Sed de illis opportunior disputandi locus nobis dabitur. Recte ergo Tertullianus ethnicos rursus alloquendo, sic concludit : Sine caussa illos vocatis christianos, quos ipsi negant christiani, qui se, id est Christi fidem negare non norunt (Ibid.). Veri siquidem christiani, quibuslibet dirissimis tormentis vexati, christianæ religionis veritAtem ad crudelissimam usque internecionem constantissime asserentes, martyrii coronam consequebantur. Sed quid de his sanctissimis martyribus Auctor noster tradiderit, jam explanandum est.

CAPUT XVI.

De christianis martyribus. ARTiCULUS PR1MUS.

Quibus ac quam variis horrendisque cruciatibus Christiami ab ethnicis torquerentur, et trucidarentur : ac cur Sarmenticii, et Semaacii vocati sint.

Nulla procul dubio Christianorum virtus magis refulsit, quam invictissima in tolerandis pro religionis suæ defensione suppliciis patientia, constantia atque fortitudo. Quanto enim majori ethnicis ob spretas labefactatasque eorum religiones odio erant, tanto cru

gentiles lapidum ictibus obruebant Christianos, aut vivos exurebant. Ad singula autem eorum supplicia ut veniamus, modo in insulas, inquit Auctor noster, relegamur (Ibid., cap. 12, p. 541); sed aliis sane omnibus minor erat hæc exsilii pœna : modo in metalla damnamur (Ibid., cap. 12, p. 541), ad ea nimirum maximo cum labore effodienda. Plurimi vero contrudel)anlur in horrendos carceres, inedia et fame consumendi, nisi alii, ut supra diximus, Christiani eis opitulati fuissent. Sed hæc Tertullianus in suo brevi quidem, sed excellenti ad Martyres libro fusius prosequitur ( ldem, lib. ad Martyr.). Præterea ungulis, ait, deraditis latera christianorum (Idem, Apologet., cap.

C 12, p. 359). Ungulæ autem ferrea eranl instrumen

ta, tanquam ferarum ungues fabricata, quibus ethnici latera Christianorum sulcabant et dilaniabant. Quamobrem ille postea dixit : Nos ad Deum in equuleo haud dubie, aut alia simili machina , expansos ungulæ fodiant (Ibid., cap. 50, p. 441). Prudenlius enim canebat :

Incensus his Asclepiades jusserat Eviscerandum corpus, equuleo eminus Pendere, et uncis uugulisque crescere.

(Prudent. de sancto Romam. v. 107 et seqq.)

Prosequitur Tertullianus : Ad bestias impellimur, sive iis, quæ nos devorent, in theatro objicimur : in nos bestiæ, sicut postea descripsit, insiliuni (Tertul. Apologet., cap. 12, pag. 541 ; ibid., cap. 50, p. 445).

]) Quam frequens autem fuerit illud Christianorum sup

plicium inde colligas, quod in omni publica clade statim gentiles, sicut adhuc ille testificabatur, clamabant, Christianos ad leonem (Ibid., cap. 40, p. 479). Alio autem in libro, ubi ethnicorum conventus exagitat et condemnat : lllic, inquit, in nos quotidiani leones expostulantur (Idem, lib. de Spectac., cap. 27). Rursus alibi asseveral Cliristi hostes sub pedibus ejus jam esse constitutos, omni adhuc popularium coetu clamante Christianos ad leonem (1dem, lib. de Resurrect. carn., cap. 22). Quid plura ? Castitatis Osoribus denuntiat timendum mon esse ne non sint qui acclament, Christianos ad leonem ( Idem, Exhort. ad cast., cap. 42). Atque ita conclamatum est adver*

« PoprzedniaDalej »