Obrazy na stronie
PDF

tandi locum. Nam ethnicos ipsos sic compellat: Hic A Græcos vero Orpheus Pieriæ, pergit Auctor noster,

est ordo nostræ institutionis, hunc edidimus et sectue et nominis censum cum suo auctore (Tertullian., Apolog., c. 21, p. 403). Census autem ab eo dicitur recensio, recognitio et explicatio. ln hoc aulem nemo, inquit, aliud prorsus esse existimet, quod occultatum aut dissimulatum voluerim. Nihil enim his, quæ retuli, verius esse potest; quia nec fas est ulli, ait, de sua religione mentiri. Christianorum autem pectoribus tam alle insitum erat illud documentum, ut exquisitissimis quibuslibet suppliciis torqueri et necari mallent, quam interrogati de sua religione, aliquid, imo suum duntaxat christianum nomen, aut negare aut dissimulare. Quocirca Justinus martyr, ut alibi diximus, similiter

Musæus Athenis, Melampus Argis, Trophonius Bœotiæ initiationibus falsorum deorum homines obligaverunt (ibid.), hoc est alligaverunt et obstrinxerunt. Nos vero alibi ostendimus ab Orpheo inlroducta fuisse Liberi Sacra et festa, quæ idcirco orphica appellata sunt (Dissertat. in Lactant., cap. 50, art. 3). Alio autem in loco citavimus Diodori Siculi verba, quibus narrat Herculem venisse Athenas, ut matris Eleusinæ initiaretur mysteriis, quorum Musæus Orphei filius npoearnx&c, præfectus erat, qui proinde docebat quomodo his homines obligarentur (tom. I Apparat., lib. lll, dissert. 2, cap. 35, p. 1280). Præterea idem Diodorus Siculus, quemadmodum in nostra de Lactantii libris dissertatione annotavi

[ocr errors]

&pveia6at å;*ra3oA£vovc , οὐ 8ουλόμεθα έν ψευδολογοῦντες, Quod in nostra potestate est, ut cum inquirimur, negemus; sed nolumus vivere mendaciter, id est, nolumus vivere, religionem nostram mentientes, aut dissimulantes (Justin., Apologet., I ad Antonin., p. 57, t. I Apparat., p. 557). Tantum autem piaculum esse putabant, quando de religione sua interrogabantur, dictis respondere ambiguis; ut, ipso adhucTertulliano teste, qui martyrium magis timebant, hi ipsi torqueri necarique maluerint, quam tres sanctissimæ Trinitatis personas confitendo, plures dicere deos. Cur autem omne de religione mendacium, aut quælibet dissimulatio, penitus damnetur, si quæras, respondebit Tertullianus, eo quod qui aliud a se coli di

Græciam transtulisse sancita Baccho orgia (Dissertat. mox. cit., Diodor., lib. I, biblioth., p. 61). Subjunxit eliam fabulosam de Saturno, ac Titanibus, atque deorum affectionibus narrationem, quæ tametsi omnibus non probetur, non parum tamen conducit ad Tertulliani nostri propositum. Trophonius porro Ergini, aut potius Apollinis filius esse ferebatur, cujus oraculum, sicut alibi Tertullianus ait, in Bœotia exstabal (Tertullian., loc. cit. et lib. de Anim., c. 46). At plura de eo, et ædificatis ab eodem Trophonio deorum, ac nominatim Apollinis Delphici, templis memoriæ prodiderunt Pausanias, Lucianus, Cicero, Philostratus, Erasmus, et alii a nobis in superiori de Arnobii libris disser

cit, quam colit, negat quod colit, et culturam et hono- C tatione citali (Pausan., lib. 9 de Baeot., p. 511; Lu

rem in alterum transfert, et transferendo jam non colit, quod negavit (Tertullian., Apologet., c. 21, c. 403). At Rigaltio placuit hæc delere verba, et honorem. Quis autem ea ibi non inutilia esse diffitebitur? Non enim cultura et honor omnino synonyma sunt; el quamvis essent, nemo tamen negabit Tertullianum iis uti p0tuisse. Sed hæc minimi, nisi ad notandam Rigaltii audaciam, sunt momenti. At certe longe gravioris ponderis est hæc Auctoris nostri ratiocinalio : qui dicit Jovem verbi gratia a se coli, et alium Deum c0lit, is Jovem deum esse negat, et ejusdem Jovis cultum et honorem in alium transfert, ac sic transferendo, non ipsum, sicuti dicebat, Jovem colit, illumque deum esse negat.

cian., Dial. Menip., etc., p. 116 et seq. ; Cicer., lib. 1, Tuscul., p. 154; Philostr., lib. Wlll de Vit. Apollon., p. 420 et seq.; Erasm., Adag. chil. 1, adag. 77; Dissertat. in Arnob., cap. 24, art. 2; Dissertat. in Lactant., cap. 30, art. 4). Quis autem non videt eorum testimonio satis superque probari ab illo, et aliis a Tertulliano memoratis, homines initiationibus deorum ab aliis hominibus fuisse illigatos? Demum ille adjecit Numam Pompilium operosissimis Romanos onerasse institutionibus. Quam autem id verum sit, a nobis demonstratum est. Recte ergo ex his concludit Tertullianus non minus Christo, etiamsi homo tantum esset, quam his licuisse aliquam commentari divinitatem, quam ho

Quapropter nos Christiani, inquit ille, rejecta omni D mines colere doceret. At Christus non solum homo Cyprianus, eum more suo imitatus, Christi, sicut ille, A festes, sicut adhuc Tertullianns annotat, esse magos

prorsus dissimulatione, fraude, et ambiguitate, palam dicimus, et vobis ethnicis torquentibus, lacerati et cruenti vociferamur: Deum colimus per Christum (ibid., c. 403 et seq.), per quem, seu quo docente, iiosdidicimus quis verus sit Deus, quem omnes colere debent. At homo, arguebant ethnici, fuit Christus. Esto, respondet Tertullianus; non idcirco tamen Christiaiii eum colentes torqueri et occidi ab ethnicis debebant, nisi hi Judæos, Græcos, ac Romanos etiam eodem modo condemnarent. Nam Judæi, inquit, Deum per hominem Moysen colere didicerunt (ibid., p. 25). In suis quippe libris Moyses docuit qua ratione, quibusque ritibus Deus ab illis coli debebat.

fuit, sed veram cum suo ælerno Patre divinitatem habet, rem, uti Auctor nosler ait, propriam; quia ipsi, sicut Patri suo, propria est (Tertullian., Apolog., c. 21, c. 404). Non enim ille, quemadmodum Numa Pompilius, rupices, id est, sylvicolas, feros, et barbaros, ut alibi ipse Tertullianus explicat (idem, lib. de Pallio, cap. 4, et de Anim., cap. 6), homines injecto falsorum deorum terrore, ad humanitalem temperavit, sed politos et urbanos in agnitionem veri Dei oculavit, hoc est, illis dedit veri Dei vivendi, seu cognoscendi facultatem. Eodem enim sensu alibi de hirundine dixit: Pullos novit oculare rursus de sua chelidonia ( idem, lib. de Pænit., c, 12). Quamobrem

[ocr errors]

Jiscipulos ideo per orbem dispersos esse docet, ut caecos et iguaros ad agnitionem veritatis ocularent (Cypr., de Idolor. vanit.). Quin etiam Pontius. Cypriani diaconus in ejus vita, ac de illo scripsit : Nondum secunda nativitas novum hominem splendore toto divinæ lucis oculaverat (Pontius in vit. Cyprian., v. init.). Quis porro ex his, quæ hactenus disputata sunt, non percipit quam merito jure Tertullianus conliciat Chrislianos ab Euhnicis et Judæis iniquissime cruciari, et interfici, quia cum verum Deum per Christum agnovissent, ejusque professi fuissent religionem, neutrum negare, imo ne dissimulare quidem volebant?

CAPUT X.

De Angelis et Dæmonibus. ARtjCULUS PRIMUS.

Angelorum et dæmonum nomen cognitum fuisse gentilibus poetis, philosophis, ac nominatim Socrati, Platoni, nec non magis et vulgo indoctorum hominum, qui nomen dæmonis in usum maledicli frequentabant; cur illud nomen adeo detestabile ; omnes angelos creatos esse a Deo perfectos, pravos autem sponte sua corruptos; de eorum cum Deo divortio, ac matrimonio cum filiabus hominum, unde corruptior dæmonum gens orta dicitur.

Transit Tertullianus ad aliud Christianæ Religionis de Angelis et Dæmonibus documentum (Tertullian., Apologet., c. 22, c. 404). Eo autem accuratius illud explicare contendit, quo persuasum magis ethnici ha- C bebant dæmones sub imaginibns et nominibus muortuorum (ibid., c. 23, c. 404), id est, falsorum deorum, delitescentes, edere signa, miracula et oracula, quibus fidem divinitatis operabantur (ibid.), hoc est, quibus daemones suadere conabantur veros esse, quos colebant ethnici, deos, ac proinde veram esse eorum rcligionem. Jam vero vidimus à Minutio Felice, Lactantio, et aliis radicitus evulsum fuisse hunc ethnicorum errorem, quo in primis nitebatur tota illorum religio (Dissertat. in Minuc., cap. 18, art. M, et in Lactant., cap. 20, art. 4). Sed quia hi scriptores plura ex hoc Auetoris nostri libro delibaverunt, atque inde tanquam ex puro fonte suos irrigaverunt hortulos, idcirco ejus opinio diligentius a nobis examinanda est.

[ocr errors]

(Tertullian., Apologet., c. 22, c. 405). Aliam præterea ille suggerit rationem cor Dæmomes non solum his, sed quibuslibet eliam ethnicis bominibus agniti fuerint : Jam vulgus indoctum, inquit, in usum maledicli frequentat (Ibid). lta Rigaltius; sed duo nostri manuscripti codices recentiores in usu, antiquiores in usu maledictis, vetustiores editiones in usum malediclis. Sensus vero Auctoris nostri est : Vulgus ethnicorum cum male aliis diceret, et imprecaretur, solitum fuisse eos Dæmones vocare, aut nomen invocare Dæmonis. Sic enim ille prosequitur : Nam et Satanam principem hujus mali generis, proinde de propria conscientia animæ, eadem ezsecramenti voce pronuntiat. In antiquis manuscriptis et editis codicibus legitur ex sacramenti, sed sola haud dubie librariorum oscitantia. Tertullianus siquidem alio in libro satis aperte mentem explicat suam: Cum Dæmonia, inquit, affirmamus esse, sane quasi non et probemus, qui ea soli de corporibus eaeigimus, aliqui Chrysippi assentator illudit. Et esse et abominationem sustinere exsecrationis tuæ respondent. Daemonium vocas hominem aut immuunditia, aut malitia, aut insolentia, aut quacumque macula, quam nos daemoniis deputamus, aut ad necessitatem odii importunum. Satanam denique in omni aversatione, et aspernatione, et detestatione pronuntias, quem nos dicimus malitiæ Angelum, totius erroris artificem, totius sæculi interpolatorem (Idem, lib. de Testim. anim., cap. 3.) Mos igitur ethnicorum erat, ut aliis maledicendo, atque imprecando, eos vocarent Dæmones, aut Dæmonis et Satanæ nomine diris illos devoverent, et exsecrarentur. Si vero alium hujus moris testem desideres, Augustinum habebis, qui nos insuper admonet ubicumque in sacris Seripturis nomen Dæmonis, aut Dæmoniorum occurrit, eo malignos spiritus significari. Ecce ipsamet ejus verba: Nos autem, sicut Scriptura loquitur, secundum quam christiani sumus, Angelos partim quidem bonos, partim malos, nunquam vero bonos Dæmones legimus. Sed ubicumque illarum Litterarum hoc nomen positum reperitur, sive Dæmones sive Daemonia dicantur, non nisi maligni significantur spiritus. Et hanc loquendi consuetudinem in tantum populi usquequaque secuti sunt, ut eorum etiam, qui pagani appellantur, et deos multos, ac dæmones colen

Primum itaque docet Angelos et Daemones esse D dos esse contendunt, nullus fere sit tam litteratus, et lud nomen, atque non solum a Christianis, sed etiam A perniciem suam traxit, pravorum angelorum pecca

substantias quasdam spiritales, quarum nomem gentilibus tam poetis, quam philosophis (loc. cit.), quemadmodum alibi adhuc ostendimus, non fuit incognitum. Ex philosophis autem nominatim appellat Platonem et Socratem, qui dæmonem assistentem habebat, dehortatorium, inquit, plane a bono (Tertullian., Apologet., c. 22,c. 406). Dixerat autem alio in libro: Socratem puerum adhuc spiritus dæmonicus invenit (Idem, lib. de Anim., c. 39, p. 341). At de hoc Socratis dæmone in citata de Minutio Octawio dissertatione, et in aliis ibi laudatis egimus (Dissertat. in Mintte. Octav., c. 18, art. 1). Præterea ibidem patefecimus utriusque nominis, id est, Angeli et Dæmonis

doctus, qui audeat in laude vel servo suo dicere : *monem habes; sed cuilibet hoc dicere voluerit, non se aliter accipi, quam maledicere voluisse, dubitare non possit (Angust. lib. 9. de civit. cap. 19. pag. 253). Postea vero addidit : Ita detestabile nomen est daemonum, ut hoc modis omnibus a sanctis Angelis nos removere debeamus (Ibid., cap. 23, pag. 256). Duplex itaque Augustinus, quemadmodum Tertullianus noster, distinguit angelorum genus, et unum quidem bonum, qui Angeli simpliciter vocantur ; aliud vero άæmonum, quorum nomen delestabile, malignos spiritus semper significat. Cur ergo, inquiet aliquis, adeo detestabile erat il

a gentilibus in malam partem semper aecipiebatur? Nonne ipse Augustinus et alii scriptores latini, ut alibi observavimus (Dissert. in Lactant. cap. 20. art. 4), nomen græcum δatuo»sc, idem significare testificantur, atque rerum scios, et peritos? Præterea Tertullianus hocce in Apologetico libro nos monet idem esse dæmonum, atque geniorum nomen : Nescitis, inquit, gemios dæmonas dici, et inde diminutiva voce dæmonia ? Et paulo post, dæmones : id est, genios (Tertullian. Apologet. cap. 52. col. 447). Alibi vero: 0munibus genii deputantur, quod dæmonum est momen (ldem, lib. de anim. cap. 39. col. 341). Quid igitur in eo nomine tam malum, tamque singulis omnibus detestabile? Bene quidem, si sua scientia, peritia,

ingeniique viribus non male uterentur. Sed quia iis ad B

vexandos fallendosque homines, ut postea videbimus, plane abutuutur, non mirum profeclo si cuncti hoc detestarentur nomen, illudque suis alios maledictis adhiberent. Quamvis autem Auctor noster pauca de bonis Angelis im Apologetico tradiderit, illos niliilominus a malis, et hos a dæmonibus haiid obscure distinguit. De illis enimvero hoc quidem, sed brevissime : Quomodo, inquit, de angelis quibusdam, sua sponte corruptis, corruptior gens dæmonum evaserit, damunata a Deo cum generis auctoribus, et cum eo, quem dicimus, principe, apud Litteras sanctas ordine cognoscitur (Idem Apologet. cap. 22. c. 405). At plura ille paucis verbis complectitur, quæ non ita breviter, nec sine quibusdam observationibus perstringenda sunt. Primo autem declarat quosdam Angelos fuisse corruptos. Plures ergo alios fuisse significat, qui corrupti non fuerunt, quosque idcirco nominamus Donos, atque ob suam in bono perseverantiam beatos esse jure merito credimus. Secundo, eosdem Angelos donatos fuisse libero voluntatis arbitrio, quo bene aut male agendo, præmium vel pœnam mereri poterant. Tertio, quosdam ex illis corruptos ac liberæ potestatis suæ abusu, in aliqua prolapsos fuisse peccata, ob quæ a Deo damnati sunt. Quarto eorum fuisse principem, de quo ille paulo ante dixerat : Satanam principem hujus mali generis (1bid.). Alibi vero illum vocat Angelum, quem Deus, et forma operum bonorum instituit bonum, et omnium sapientissimum ; tam ins

tmm, nec ibi, nec in Apologetico perspicue omnino explamavit. Werum alio in libro duo eorum peccata bis videtur denotare verbis : Nihil angelis illis imputetur propter (alii præter) repudium cæli, et matrimonium carnis (Tertull. lib. de Cult. fœmin. cap. 4). Quocirca illos alibi appellat Angelos desertores Dei, amatores fæminarum, ac propterea damnatos a Deo (Idem, lib. de Idololat. cap. 9). Nonne autem duplex ibi distinguit angelorum peccatum ; primum quidem, quo-repudiaverunt coelum, et Deum deseruerunt; secundum vero, perversum foeminarum amorem et carnis matrimonium ? De lioc porro secundo eorum crimine ita quidem ille : Damnati, inquit, in pœnam mortis deputantur illi scilicet angeli, qui ad filias hominum de cælo ruerunt, ut hæc quoque ignominia fæminæ accedat. (Idem lib. de cult. fæmin. cap. 2). At si ex hoc Angelorum scelere fœminis ignominia accessit, si propterea, uti dictum ab eodem Auctore nostro mox vidimus, Angeli damnati sunt, cur ergo, inquiet aliquis, illud simpliciter matrimonium carnis, non autem ne. farium stuprum ab illo vocatur ? Cuivis itaque, id a nobis postulanti, his respondebimus totidemque ipsitismet Tertulliani verbis : Conspicati filii Dei filias hominum quod pulchræ essent, acceperunt sibi uxores eae omnibus quas legerunt. Hic enim nomen mulierum græcum utores sapit ; quia de nuptiis mentio est. ('um ergo filias hominum dicit, manifeste virgines portendit, quæ adhuc apud parentes deputarentur (nam nuptæ maritorum nuncupantur) cum potuerit dirisse urores hominum : æque non adulteros nominans angelos, sed maritos, dum innuptas sumunt filias hominum, quas natas supra dixit, sic quoque virgines significans, supra natas, at hic angelis nnptas (1dem, lib. de Virgin. veland. cap. 7). Ideo igitur Angelorum prævaricatorum matrimonium appellat; quia illi filias hominum non nuptas, sed virgines sumpserunt, et idcirco nec ipsi adultcri vocantur. Neque tamen hoc matrimonium licitum putavit, sed illicitum plane ac scelestum, propter quod fœminis ignominia accessit, et angelis damnatio. Quamobrem alio ille in libro : Sciebat, inquit, et Apostolus in cælis operata esse spiritalia nequitiæ Angelorum scandalizatorum in filias hominum ( Idem lib. V. advers.

titutione, juxta prophetiam Ezechielis, bonum Ange- D Marcion. cap. 18). At de hoc facinoroso pravorum Augelorum sive bonorum, sive malorum natura de- A esse corpus aliquod, nunc non litigabo, modo mihi dispositiones et qualitates. Sed de hoc nomine adhuc A angelicae nec humanæ esse parem, sed aliquid inter

lum, quam sponte corruptum (Tertull. lib. 2. advers. Marciom. cap. 10). Tum deinde, invituperabilis fuit a die conditionis suæ, a Deo in bonum conditus, ut a bono conditore invituperabilium conditionum, et excultus omni gloria Angelica, et apud Deum constitulus, qua bonus apud b, num, postea vero a semetipso translatus in malum...... non minus, ipse liberi arbitrii institutus, ut spiritus (lbid. col. 462). Addit denique hunc satanam de sublimitate decidisse delicto suo, cujus auctor ipse fuit. De illo autem in nostra de Lactantii libris dissertatione egimus ( Dissertat. in Luctant. cap. 20. art. 5). Quodnam autem fuerit liujus-aliorumque, quos in

angelorum cum filiabus hominum matrimonio, seu potius vero stupro, haud semel disputavimus cum in nostra de Lactantii Operibus dissertatione, tum aliis in locis ibi adnotatis ( Dissertat. in Lactant. cap. 20, art. 3 et 4). Quinto tandem ac postremo loco observandum superest, Tertullianum in Apologetico ulla absqne hæsi. tatione asseverasse ex illorum corruptorum Angelorum cum filiabus hominum concubitu ortam fuisse corruptiorem gentem dæmonum. At non minores quidem in hac, quam alia de Angelorum cum fœminis matrimonio opinione difficultates occurrunt. Eas autem augent, quæ ille de eorumdem dæmonum, atque cernit. Quæ quidem a nobis primum, et alia deinde investiganda suut.

ARTlCULUS II.

Utrum Tertullianus crediderit spiritualem esse omnium Angelorum et dæmonum naturam : quanta ea de re propter istorum ex pravis angelis, et hominum filiabus originem difficultas : de eorumdem dæmonum invidia; qua in hominum, quibus subditi sunt, perniciem gonspirant.

Suam de Angelis et dæmonibus disputationem his Tertullianus in Apologetico verbis inchoat: Dicimus esse substantias quasdam spiritales ( Tertulliam. Apologet. cap. 22. pag. 404). In superiori autem articulo dictum vidimus de Satana eminentissimo, ut ipse ait, Angelorum, et Archangelo, quod a Deo liberi arbitrii constitutus sit, ut spiritus (Idem, lib. II. advers. Marcion. cap. 7). Omnes vero Angelos, sicut ille adhuc scribit (Ibid. lib. llI. cap. 9), tam vere creator spiritus fecit, quam apparitores suos ignem flagrantem (Psalm. M03. §. 4. ad Hebræ. §. 7). Nunquam igitur dubitavit Angelos omnes esse spiritus, ac spiritalem esse ill0rum substantiam.

Sed in controversiam vocatur quid illo spiritus nomine intelligat, an substantiam ab omni re corporea prorsus distinctam, vel corpus aliquod tenuissimum ac subtilissimum, quod omnem hominis aspectum fugiat. Nec diffiieri quidem possumus hanc disceptationem non posse facile a quoquam dirimi. Quid tamen de hac Tertulliani nostri opinione certius proferri possit, explorare tentabimus.

Primum itaque advertendum est quomodo ille adversus hæreticos, qui assumptum a Christo verum corpus negabant, disputet, eorumque refellat errorem. Hæretici aulem illi exemplo Angelorum, qui olim, carne humana vestiti, patriarchis apparuisse perhibentur, inferebant nec veram, nec natam fuisse Christi carnem. At Tertullianus Angelorum, non vero Christi carnem natam esse contendit; quia non hi sed Christus nalus est, ul crucifigeretur, ac moreretur : Nam constat, inquit, Angelos carnem non propriam gestasse, ut pote naturas (al. naturæ) substantiæ spiritalis, etsi corporis alicujus, sui tamen generis : in carnem autem transfigurabiles ad tempus, ut videri et congredi cum hominibus possent. (Tertull. lib. de Carn. Christ. cap. 6). Fatetur ergo hos Angelos assumpsisse ad tempus humanam carnem , quæ quidem etsi vera, non propria tamen erat illorum caro, quia, uti ipse haud dubitanter affirmat, spiritalis est eorum substantia. Verum quoniam vel ipse vel alii dubitari posse opinabantur utrum aliquil, ut superius annotavimus ( supr. cap. 7. art 3). esset medium inter corpus et nihil, hinc ille ne ullum cavillandi locum præberet, ibi adjecit, etsi corporis alicujus, sui tamen generis, perinde ac si dixisset: Si quis pertinacius contendat omnem omnino substantiam

concedatur substantiam Angelicam, si forte sit corpus, cam esse corpus sui generis. Al corporis nomine non aliud, ut alibi vidimus ( loc. cit.), significat, nisi rem quamlibet exsistentem et quæ rei non exsistenti, et nihilo opponitur. Nonne ergo colligi haud absurde hinc potest illum existimavisse Angelorum naturam esse mere spiritalem, quæ tamen ideo corpus sui generis vocari polesl, quia non est nihil, ac revera exsistit?

Eodem plane argumento eumdem Marcionis errorem impugnat : Quo magis, inquit, Angeli neque ad moriendum pro nobis dispositi, brevem carnis commeatum non debuerunt mascendo sumpsisse, quia nec moriendo deposituri eam fuerant... Si creator facit Angelos B spiritus, et apparitores suos ignem flagrantem, tam vere spiritus, quam et ignem illos vere facit ( Tertull. lib. lII advers. Marcion. cap. 9). Audisne quam aperte declaret Angelos, qui humana forma ab patriarchis visi sunt, tam vere spiritus fuisse, quam veram ipsi hominum carnem assumpserant ? Non propria autem eorum erat caro, sed ipsis ad breve tempus a Deo data, ut cum hominibus conversari possent et colloqui. Alia itaque illorum, quam hominum est substantia, videlicet spiritualis, qua superiores hominibus vere sunt spiritus.

Plura si quis desideret, illius de Resurrectione carnis librum adeat, et ibi totidem legere poterit ejus verba : Angeli aliquando tanquam homines fuerunt edendo, et bibendo, et pedes lavacro porrigendo : humanam enim induerant superficiem, salva intus substantia (ldem, lib. de IResurr. carn. cap. 62). Quænam autem fuerit illa propria angelorum substantia et natura, sub humana effigie delitescens, ipsemet ibidem sic explicat : Angcli facti, tanquam homines, in eadem substantia spiritus carnalem tractationem susceperunt (Ibid.). Al quibus amabo te, clarioribus verbis exprimi poterat Angelos vere esse spiritus, et spiritalem eorum naturam nihil prorsus admitlere ullius materiæ, et corporis ?

[ocr errors]
[blocks in formation]

secus ac bonos Angelos vocat spiritus. Neque id probatu difficile. Jam enim observatum est de omnibus generalim tam bonis, quam malis Angelis ab illo scriptum : Dicimus esse substantias quasdam spiritales. Poslea vero et adhuc expressius : 0mnis spiritus ales, hoc et Angeli et dæmones (ldem, Apologet. cap. 22, p. 404). Rursus autem : Angeli et dæmones substantia pessimui spiritus (Ibid. cap. 59, c. 468). Pravorum quoque Angelorum princeps, de quo in superiori articulo diximus, ab eo vocatur, spiritus daemoniacæ et angelicæ paraturae (Ibid. cap. 27, c. 435), id est, spiritus, qui dæmonum et Angelorum habet infra articulo sequenti. Quid vero, quod supra vidimus (Art. super.) ab eodem ipso Tertulliano diserte pronuntiari et hunc Satanam, et cæteros omnes angelos pravos eodem modo, quo et bonos creatos fuisse. Quin eliam mones, inquit ille, negare non possunt se immundos spiritus esse (Tertullian. ibid. cap. 23, c. 410). Demique maximam dicit esse illorum subtilitatem, ac tenuitatem, qui sua alacritate utramque invadunt hominis substantiam, uno momento ubique sunt, et tolus terrarum orbis unus eis est locus. Præterea invisibiles, inquit, et insensibiles in effectu potius, quam in actu suo apparent (Ibid. cap. 22, p. 406). Nonne autem hæc omnia satis manifeste demonstrant Tertulliano persuasum fuisse angelos malos et dæmones non minus quam bonos angelos, fuisse spiritus? Verum huic senlentiæ illud repugnare videtur, quod supra ab ipso traditum animadvertimus, pravos angelos sese nefario polluisse fœminarum concubitu, quo dæmones genuerunt. Sed respondere quis posset ab illis pravis, quemadmodum a bonis Angelis, as-' sumptam, sicut paulo ante dicebamus, hominum carnem, qua poluerunt cum mulieribus commisceri. Werum conlra alius statim arguet prol)andum esse unde pravi Angeli humanam carnem ad tempus aliquod sumpserint. Quamvis enim Tertullianus eam bonis Angelis a Deo datam non semel, ut annotavimus, aperte pronuntiet; nemo tamen probare potest illam similiter ab illo tribui pravis Angelis, ut mulieres C constuprarent. Fac tamen illos quoquo tandem modo sive suis praestigiis, sive aliis nefandis artibus eam induisse, major sane superest de dæmonibus difficultas. Cujus enim generis spiritus hi dæmones esse possunt, quos Tertullianus nefasto innuptarum virginum conjugio ortos arbitratur? Quomodo ex iis procreari potuerunt substantiæ tenuissimæ, subtilissimæ, invisibiles, volucrum superantes pernicitatem , quæ pervadunt corpus et animam hominum, unoque momento ubique sunl? Negari certe non potest hæc maxima obscuritate involvi. Si quid enim Tertullianus dæmonum corpus esse existimavit, illud procul dubio ncc humanum, nec humana figura effictum esse censuit.

utramque medium; non inde tamen continuo inferri debet illum negasse Angelos esse spiritus. Si quod enimvero dæmonibus corpus altribuit, illud tantæ, sicut vidimus, tenuitatis et subtilitatis esse opinabatur qua major nulla esse potest. Persuasum autem habuisse videtur præstantiorem esse bonorum Angelorum, quam dæmonum naturam. At quo, obsecro te, modo præstantior esse potest, nisi hæc sit mere spiritalis, niliilque prorsus corporei habeat? Quanti vero ad id probandum ponderis sinl ea, quæ hactenus retulimus, argumenta, aliis judicandum*relinquimus. Nemo autem, nisi plane fallimur, inficias ibit si quis in his omnibus error sit *Tertulliani, nullum eo esse pejorem, quo pravorum angelorum cum filia

B bus hominum concubitum, atque ex illo procreatio

nem dæmonum explicare nititur. Sed vide, quæso, quæ de his in superiore dissertatione disputata sunt (Dissertat. in Lactant. cap. 20, art. 5), et utrum inde ejus opinio ad veritatis regulas possit reduci. Nemo autem dubitabit hoc verum esse, quod postea de Satana et dæmonibus enarrat. Satanas noster, inquit, ob divortium, a Deo videlicet, el suum ob peccatum æmulus, sive hostis et inimicus, et ob Dei gratiam Clirislianis concessam invidus, semper conatus est occulta inspiratione gentilibus subornatis persuadere, ut illos omni eruciatuum genere avertant a veri Dei cultu, et ad falsos deos colendos compellant (Tertullian. ibid. cap. 27, p. 452). Nam licet subjecta sit nobis tota vis dæmonum, et ejusmodi spiritus (Ibid. c. 433), id est, Satanæ.... Verumtamen vice rebellantium crgastulorum, vel metallorum, vel hoc genus nalis servitutis erumpunt adversum nos Christianos, hoc cst, erumpunt in eorum similitudinem, qui ergastulis ac carceribus inclusi, aut effodiendis metallis, aut alio aliquo pœnalis servitutis genere damnali, dominis obsistunt ac repugnant. Quos autem pravi illi dæmones ad suum falsorumque deorum cultum violentia et arimata manu adducere nequibant, illos quibuslibet aliis machinis, fallaciis, dolis, malisque artibus subornare moliebantur. Sed quæ de illis Auctor noster tradidit, paulo fusius enucleanda sunt.

Anticu luS iii.

Quomodo Tertullianus ostemdat monnulla, quæ ethnici

Quid ergo? Numquid putabat quaedam esse monstra, D ' ait, sui, tanquam vera miracula adscribebant, facta

quæ nec angeli sunt nec homines? At nonne hoc ipsum absurdæ opinionis monstrum est? Verumtamen inde Lactantius, ut suo loco animadvertimus (Dissert. iu Lactant. cap. 20, art. 4), videtur suam delibasse opinionem, qua docet mediam quamdam esse dæmonum inter angelos et homines naturam. Verum Tertullianus in suo saltem Apologelico illud nec aperte omnino, nec absolute definivit, sed eam esse quæ apud sanctas litteras ordine cognoscitur (Tertull. Apologet., cap. 22, c. 403). 0ptime quidem, si in aliis libris intra hosce veræ doctrinæ limites scse continuisset. Cæterum, etsi opinatus sit naturam dæmonum nec TeRTULLtANI I.

fuisse dæmonum artibus ac præstigiis.

Multam sane, nec immerito quidem jure Tertullianus operam consumit in explicanda ac patefacienda dæmonum, ut ipse ait, operatione (Tertullian. Apologet. cap. 22, c. 405), sive machinis, præstigiis, dolis, fallaciis, et aliis malis artibus, quibus falsa miracula, oracula, aliaque plura extra solitum naturæ ordinem edere videbantur. Eihnici siquidem ea omnia, quæ vera esse opinabantur, deorum suorum adscribebant potenti;e, atque inde concludebant veros esse deos suos, veramque suam religionem. Tertullianus itaque hoc ultimum eorum propugnaculum duplici ar

(Vingt-huit.)

« PoprzedniaDalej »