Obrazy na stronie
PDF

his compellat verbis : Discerne substantias, et suos eis A supra observavimus, tam luculenter vindicatæ , nihil

distribue sensus, tam diversos, quam substantiæ exi

gunt, licet vocabulis communicare videantur (Idem, lib. II advers. Marcion., cap. 16).... Quanta erit diversitas divini corporis et humani sub iisdem nomimibus membrorum, tanta erit et animi divini et hu1mani differentia sub iisdem licet nominibus membrorum, quos tam corruptorios efficit in homine corruptibilitas substantiæ humanæ, quam incorruptorios in Deo efficit incorruptibilitas substantiæ divinæ. Petavius itaqne inde colligit Tertullianum existimavisse tam in Deo, quam in homine esse corpus , quemadmodum passiones sive sensus, motus et affectus, sed eo discrimine, quod in homine corruptorii , in Deo autem incorruptorii sint. Nihil ergo repugnat, inquit ille, quominus stante Tertulliani opinione, Deus habeat corpus, quod non passibile quidem , sed incorruptorium csse putaverit. At expendas, velim , utrum Petavius perspeclum omnino habuerit quo sensu Tertullianus acceperit illud passibilis nomen, quod a Deo excludit. Non enim aliud eo significare videtur, nisi quod aliquid imperfecti et commutabilis secum importat. Noune ergo Augustinus recte dixit Tertullianum aut secum pugnare , aut inutasse sententiam, cum asseruit Deum esse corpus, et omne corpus esse passibile? Nam Deus perfectissimus, ac simplicitate omnique perfectionum genere cumulatissimus est. Nihil igitur prorsus imperfecti habere potest. Ergo summa perfectio Dei et corpus secum pugnant, et in Deo esse non possunt. Cæterum, quamvis Petavius probavisset Tertullia. num non incidisse in vitium aliquod contradictionis; fàtetur tamen vir ille eruditissimus majoris illud esse momenti , quod Augustinus alio in libro ad excusandum Tertullianum hæc in verba retulit : (August., lib. de Hæresib., cap. 86, pag. 25): Tertullianus posset quoquo modo putari ipsam naturam substantiamque divinam corpus, cujus partes, aliæ majores, aliæ minores valeant vel debeant cogitari , qualia sunt omnia, quæ proprie dicimus corpora... sed potuit, ut diri, propterea putari corpus Deum dicere; quia non est nihil, non est inanitas, non est corporis vel animæ qualitas, sed ubique totus, et per locorum spalia nulla partitus, in sua tamen natura atque substantia immutabiliter permanet. Mirum tamen nonnullis, quibus satis nota non sit

[ocr errors][ocr errors]

omnino corporei habere possunt. Nullum siquidem corpus, quantumvis tenue; nulla materia, quolibet motu agitata ; nullæ atomi, quovis concursu inter se cohærentes, possunt rei alicujus, multo minus rerum omnium efficere cognitionem. Non potnit ergo Tertullianus Deo corpus, vel corporei aliquid tribuere, nisi hoc nomine, sicut vidimus, substantiam sui generis, id est, divini et spiritalis intellexerit. Sed his lucem adhuc ea afferent, quæ capite sequente de Christi divinitate, ac postea de angelis ac dæmonibus, atque anima humana, dicentur.

ARTICULUS IV.

Quot qualesve fuerint gentilium philosophorum de Deo dissensiones, Thaletis, seu Simonidis, qui de illo interrogatus, nihil respondere pofuit; Platonicorum, qui omnia; Epicureorum, qui nihil curantem ; Platonicorum, qui eum intra mundum ; Stoicorum , qui extra positum ; Platonis, qui mundi creatorem; Pythagoræ, qui mundum increatum esse docuerunt ; et utrum Tertullianus-recte illorum opiniones explicat'erit.

Quanquam pliilosophi gentiles vel ratione naturali , vel ex sacris, ut ait Tertullianus, Scripturis agnoverint, vel agnoscere haud difficiliter potuerint unum duntaxat esse Deum (Tertulliam. Apologet. cap. 47); inter se tamen, vel inanis gloriæ vitio, vel disputandi libidine, de ipsa Dei natura, qualitate ac sede nunquam non digladiabantur : Quid enim Thales, ille princeps physicorum, auctoris nostri verba sunt, sciscitanti Craeso de Divinitate certum renuntiavit? Nihil plane, sed commeatus deliberandi sæpe frustratusesl ( Ibid., cap. 46; et lib. lI. ad Nation. cap. 2, ). At Cicero, et qui eum, ut alibi vidimus, sequitur, Minutius Felix, hoc Simonidi et Hieroni tyranno adscripserunt (Dissertat. in Minut., cap. 5, art. 2). Neque respondeas subesse in Tertulliani textu mendum aliquod. Nam Thales ab eo appellatur physicorum princeps (Ibid., cap. 4, art. 1 , tom. I; Apparat. pag. 1119 et seq.), id cst, eorum primus, qui de rebus physicis, ut etiam ostendimus, instituerunt disputationes. Utrum autem verior sit Tertulliani, quam Ciceronis et Minutii opinio, ut percipiatur, inquirenda est Thaletis, Simonidis, et Croesi ætas.

Augustini modestia, fortasse videbitur, cur ille pe- D Ai juxta Eusebianum Chronicum, anno 1266 Thales darus et Simonides lyrici poetæ insignes habentur. A nus noster Diogeni adscribit, ab alio ejusdem nomi

nitus affirmare non audeat hanc ipsam revera, sed quoquo modo posse putari Tertulliani fuisse sentenliam. Jam enim ostendimus eum haud obscure declaravisse corporis nomine a se intelligi substantiam , quæ quovis modo existit, et nihilo opponitur. Pr;cterea animadvertimus substantiam ab eo dividi in corpoream et incorpoream, id est, omnis omnino corporis expertem, et quæ sit mere spiritalis. Atqui, si vel unam hujusmodi unquam esse arbitratus est, persuasum utique habuit Deum esse spiritum, et cæteris sane omnibus, longe præstantiorem. Et certe summæ illius perfectiones, atque infinita rerum omnium cognitio et scientia, a Tertulliano, sicuti paulo

Milesius physicus philosophus agnoscitur. Ad annum autem 1465, ea quæ de Craeso memorantur, quomodo tentaret oracula, his fuere temporibus. Et duos post annos, Thales moritur. Duo itaque, ut notat Scaliger, Thaletes memorantur , quorum prior physicus philosophus Lycurgi et Orphei ætate, posterior post du

centos pene annos Croesi tempore floruisse perhi

bentur (Scalig. not. in Chron. Euseb., pag. 74). Atqui

Tertullianus de Thalete physicorum principe loquitur, qui duobus sæculis Croeso antiquior cum eo viv vere, ac proinde illi respondere, non potuerat. Simonides autem in eodem Eusebiano Chronico vixisse traditur anno 1531. Ibi enim legimus: PinPostea vero ad annum 1542, Ilieron., cujus Minutius Felix meminit, post Gelonem Syracusis tyrannidem exercebat. Quantum ergo prior Thales a Crœso distat aetate, tantum Simonides eidem Hieroni proximus esse dicitur. Huic igitur Simonidi magis, quam ThaJeli physicorum principi, conveniunt citatæ de Divinitate interrogatio et responsio. Ad hæc vero Mimutii opinio eo adhuc videtur probabilior, quod Ciceronis auctoritate stabiliatur. Ncque dixeris plurimos in Eusebiano Chronico esse in assignanda illustrium virorum ætate errores; nam quicunque illi sint, nemo same negabit Thaletis pliysici Croesique tempora magis a se invicem sejungi, quam ut simul vixisse dicantur. Nec est quod

mis, sed atheo, scripta fuisse contendas, habemus quidem Ælianum, qui, ut quidam *aiunt, flagitiosorum horumce hominum gregi adnumeravit Diogenem phrygem (Ælian. lib. II var. Ilist., § 31).Verum, præ. terquam quod in nostra librorum Æliani editione legitur Dionysius Phryx , nullus nobis indicavit ubi Diogenes iste, sive Dionysius, citala ab auctore nostro verba promuntiaverit. Aliorum vero philosopliorum maxima fuit de Deo opinionum varietas et dissensio : Alii enim, inquit Tertullianus, nimirum Platonici, incorporalem Deum asseverant ( Apologet., cap. 47, pag. 515 ). Wisne aliquem tibi testem proferri? Em adest Cicero, 'qui Welleium sic de Platone loquentem induxit : Quod

urgeas memorantem responsionem Thaleti philosopho B vero sine corpore ullo Deum vult esse, ut Græci dicunt

et pliysicorum principi recte congruere, minime vero Simonidi, qui poeticæ, ut alibi vidimus, operam dabat (Dissertat. in Minuc. 0clav., cap. 3, art. 2; et tom. I. Apparat. pag. {284). Nam poetæ apud ethnicos in theologorum habebantur numego. 1)enique Minutius, Ciceronis testimonio fretus, potuit Tertulliani, tametsi plura, sicut observavimus, ex ejus libris excerpserit, hanc corrigere de primo Thalete et Croeso opinionem. Et certe quomodo hic Thales de Divinitate interrogatus nihil respondere ausus fuisset, qui, sicut alibi post cumdem Ciceronem annotavimus, tam certo quam falso docuit aquam esse rerum omnium initium, ac Deum mentem esse, quæ ex aqua omnia formavit (Cicer., lib. I de Natur. deor., pag. 199; Dissertat. in Minut. cap. 4, art. 1; et in Lactant. cap. 12, art. 1). Nemo autem nobis probavit illum de hac sententia, aut aliquando dubitasse, aut eain unquam mutasse. Si quis porro illud de Deo responsum Thaleti secundo tribuendum esse probaverit, delenda esse ostendet ex Tertulliani textu hæc verba : Physicorum princeps. Cæterum, cujuscumque philosophi fuerit illa responsio, quis eam ab illo adseriam esse in dubium vocabit ? Palam igitur confessus est ignotam sibi fuisse Divinitatem. Hm secundo aulem ad Nationes libro Tertullianus Thaleti præiuisit Diogenem, qui consuttus quid in Jis agalur (ipsamet sunt illius verba) : Nunquam , iiiquit, in cælum adscendi (Tertull. lib. 11 ad Nat. cap. 2). ltem, am dii essent : Nescio , respon

[ocr errors]

&*&ματον , id quale esse possit, intelligi non potest (Cicer. l. I de Natur. deor., pag. 200, l. XIII). Eadem de hoc pliilosophorum principe narrat Laertius : 0pinatur, inquit, animam, sicut Deum, esse incorporalem zzóywro» eivai ( Laert. lib. Ill , in Vita Platon., § 77). Laertio autem Plutarchus, Eusebius, Apuleius, et alii suffragantur (Plutarch., lib. I de Placit. philosopli., cap. 7, pag. 881; Euseb. orat. Constant, pag. 200; Platom tom. III, pag. 27-28, et alibi Apulei. de Deo. Quantumlibet autem vera sit hæc opinio, ab aliis tamen gentilibus philosophis rejecta est. Nam Welleius apttd Ciceronem, uti mox dicebamus, contendebat inlelligi non posse quid qualeve sil quod incorpo. reuum vocatur ( Socrat., Cicer., loc. cit. ). Neque alii etiam philosophi explicare potuerunt quæ sit vera rei incorporeæ idea et notio. Stoici vero, pergit Auctor noster, Deum corporalem esse prædicarunt ( Tertullian. Apologet., cap. 515, tom. I Apparat., lib. III , dissert. M , cap. 11, art. 2; Dissertat. in Minut., cap. 4, art. 10). De hac autem Stoicorum opinione, quæ suis, propter illorum repugnantias, difficultatibus non caret, mos alibi disputavimus. Plures autem citavimus, qui illos in hunc erroreum revera lapsos fuisse testificantur. Prosequitur Tertulliamus: Alii, nimirum Epicurus ejusque sectatores, ex atomis, alii ex numeris, quemadmodum Pythagoras, alii ex igne, sicut {Heraclitus, Deum constare garriebant ( Tertullian., loc. cit.,

dit, nisi ut sint expedire, hoc est, Nescio, sed cunc- D tom. I, Apparat., pag. 455; Dissertat. in Minut. loc. Arbitratur rt deos humana cernere et curare ( Laert., A Stoici volunt Deum sic per materiam decurrisse, quo

[ocr errors]

cit. Dissertat. in Lactant., cap. 12, art. 1). Hi autem omnes opinabantur ea esse prima rerum omnium principia, nec alios esse deos, ut alibi nec semel quidem animadvertimus. Neque minus manifeste probavimus varias, el sibi invicem oppositas fuisse philosophorum de divina, sicut ait Tertullianus, providentia opiniones : Platomici enim, inquit ille, curanlern rerum ; contra Epicurei otiosum et inexercitum, et ut ita diacerim, neminem humanis rebus esse prædicabant ( Tertulliam. Ap0loget., cap. 47, et lib. II ad Nation., cap. 2 ). De Platone si pluva velis, adi Lacriium, et di . ceutem audies : oigra, x«i 0sovs &pop#» , rà 3.»%p*τιν•.

[ocr errors][merged small]

illius regendi habenas, et in suam rediisse quasi speculam (Idem, Polit., pag. 272 et seqq.). Postea vero, ne mundus, variis tempestatibus et malis quassatus, penitus dissolveretur, resumpsit ejus gubernaculum, illique sollicite insidens, ejusdem mundi partes ornavit, et moderatur. At Stoici contra hanc Platonicorum opinionem praedicabant, uti ail Tertullianus, Deum esse positum extra mundum, qui figuli modo extrinsecus torqueat molem hanc ( Tertullian. Apologet., cap. 47, et lib. II ad Nation., cap. 2 ). Sed non minimus dubitandi locus est utrum hæc ipsa fuerit Stoicoruin sententia. Nam Zeiion illorum antesignanus, ejusque asseclæ, uti ex !.aertio et Plutarcho discere est, arbitrabantur Deum esse mentem, quae oumnia pertingat ac penetret (Laert., lib. VII, in Vit. Zenon., § 38 et 147; Plutarch. lib. I de Placit. philosoph., cap. 7, pag. 882), Nos e:iam alibi observavimus hanc

modo mel per favos (Tertullian. lib. adv. Hermogen , cap. 44). Contradictionis itaque potius, quam oblivionis aut ignorantiæ insimulari debuit. Sed majores procul dubio erant Stoicorum, quam Ter. tulliani, repugnantiæ, quas Plutarchus integris in libris patefecit, nosque alicubi notavimus (Disserlat. in Lactant., cap. 21, art. 2). Nonne ergo illorum potius, quam hujus repugnantiis id adscribi poterat? Quid vero, si Seneca, et ipse stoicus, hanc contradictionem tollendi nobis rationem suggerit ? De Dco siquidem hunc ille disserit in modum : Quid est Deus ? Mens Universi. Quid est Deus? Quod vides totum, et quod non vides totum. Sic demum magniludo sua illi redditur, qua nihil majus excogitari potesl, si solus est. 0mnia opus suum et intra et extra tenet (Semec., præfat. lib. I natural. Quæst., pag. 795). Nonne enim his verbis significat Deum et intra el extra mundum esse; quia omni opere suo rnajor est ? At si illa fuit stoicorum opinio, (lu;e fuerunt ejusdem opinionis partes. Quid ergo, si Tertullianus unius tantum partis meminerit, ut Stoicos Platonicis opp0neret ? Objici tamen potest hanc eamdem opinionem ab ips0 Seneca tribui Epicureis, quos idcirco acriter corripit et exagitat : Tu, Epicure, inquiebat, Deum inermen, facis.... projecisti eum extra metum ( alii legi volunt, extra metam ). Ilunc igitur septum ingenti quodam et ime.rplicabili muro, divisumque de contr.tctu et conspectu mortalium, non habcs quare verearis. Nulla illi nec tribuendi, nec nocendi materia est. In medio intervallo hujus es! alterius cæli desertus, sine animali, sine h0mine, sime re, ruinas mundorum, supra se circaque se cadentium evitat, non exaudiens vota, nec nostri curiosus (Idem, lib. IV de Benefic., cap. 19, pag. 79). In quadam quoque epistola eumdem illorum errorem sic reprobat ac proscribit : Non de ea philosophia loquor, quæ civem extra patriam posuit, ertra mundum dcos, quæ virtutem voluptati dedit (Idem I. Epislol. 79, pag. 71 ), philosophia videlicel epicurea. Non Stoicorum ergo, sed Epicureorum hanc falsam opinionem fuisse testificatur. Notune autem ex hoc, inquiet aliquis, Senecae testimonio concludi potest, emendandum esse Tertulliani textum, atque in eo scribendum epicurei, pro

revera fuisse illoruin opinionem. Qua ergo ratione D sloici ? Recte quidem, si illud ratione aliqua satis } ro

Auctor noster tam asseveraiiter a firmare potuit Stoicos docuisse Deum positum esse instar figuli extra fabricatam a se totam mundi mo!em (Tom. I, Apparat., pag. 780; Lips. lib. I Psycholog. stoic., dissertat. 51, pag. 565, tom. IV)? Difficultatis hujus modum secat potius, quam solvit Lipsius. Ilaud dubitanter etenim Tertullianum ibi arguit erroris, quo Stoicis illud tribuit, quod ab iis nec dictum, nec cogitatum quidem fuerat. Ilane vero erravit Tertullianus? Numquid ignorabat, aut ex mente illius excideral, quod Stoici de mente divina, inundum uuiversum pervadente, tradiderant? Minime quidem, Nam alio in libro hæc scriptis mandavit :

uiique valida probetur. Al certe non una fuit sloicorum de Deo sententia, sed maxima, uti diximus, opinionum varietas. Si qui autem ex illis, uti præfatus Seneca, Deum aliquo modo extra mundi fines positum somniaverunt, illud Tertulliano satis fuisse quis umquam inficiabitur? Poluit enim Epicureis, quos ethnici aspernabamur, omissis , Stoicorum facere mentionem. Verumtamen, quæcumque genuina sit Tertulliani lectio, idem erit argumentationis ejus pondus ac robur. Nam ex ea, et his omnibus quæ hactenus disputata sunt, euivis liquido patebit, quam merito jure ille asseveret tam difficile fuisse philosophis omnibus naturam, qualitatem et sedem Dei desifacileque fuit. Verum illud adhuc auctoritate confirmatur Platonis, illorum omnium facile principis, qui, sicut ipse Tertullianus memorat nosque haud semel animadvertimus, palam professus est, faclitatorem universitatis neque inveniri facilem, et inventum enarrari in omnes difficilem ( Tertullian. Apologet., cap. 46, Plat. Tim. pag. 38). Quamobrem sectatores ejus, uti alio in libro ait Auctor noster, illum, quem non penitus admiserant, neque nosse potuerunt , neque timere, nec inde sapere, exorbitantes scilicet ab initio sapientiæ, id est, metu in Deum (Tom. I Apparat., pag. 948; Dissertat. in Minut. 0ctav., cap. 4, art. 2). Quilibet vero christianus illum invenit, et quod in Deo quæritur, re quoque adsignat (Tertullian., lib. II ad Nation., cap. 2)? ipsum videlicet esse unum, omnipotentem, infinitum, mundi creatorem, et quo nihil majus meliusque excogitari polest. Quapropter eum timet, et longe magis sapit, quam hi cæteris philosophis sapientiores. Denique non minimam adhuc ea Tertulliani verba habent difficultatem, quibus aliud philosophorum de Deo mundi creatore dissidium notavit : Totum , inquit, hoc mundi corpus, sive innatum et infectum secundum Pythagoram, sive natum et factum secundum Platonem ( Tertullian. Apologet., cap. 11, p. 532). Quam enim certum est hanc de mundo creato fuisse, ut alibi oslendimus, Platonis opinionem, tam falsum videtur Pyth. goram docuisse illum innatum el infectum fuisse. Nam ibidem observavimus a Lactantio adfirmate pronuntiari omnes ad Epicurum philosophos, ac nominatim Pythagoricos, constanter adseruisse mundum esse factum et creatum ( Dissertat. in Lactant., cap. 21, art. 2). Qnin etiam Plutarchus disertissime declarat eamdem fuisse Pythagoræ atque Platonis ea de re sententiam. En græca ejus verba : IIv6ayópa; xa) II)4*ov ysvqrêv ύτω Θεού τ}ν κάπμον. Pythagoras et Plato mundum a Deo factum arbitrati sunt (l'lutarc., lib. II de Placi. philosop., cap. 4, pag. 886). Quid ergo ? Erravitiie adhuc Tertullianus, ac nomen Pythagoræ pro alio ibi ipse, vel librarius scripsisse dicendus est? Numquid potius, quia celebris;hic philosophus ab eodem Plutarcho, Laertio, Theodoreto, et aliis docuisse perhibetur unitatem esse rerum omnium principium, atque ex numeris omnia fieri, inde Auctor noster confici posse putavit mundum, sicut unitatem et numeros, ncc ortum fuisse nec factum (Idem ibid., lib. II, cap. 3. Laert. lib. VlII, § 2ö; Theodoret. serm. 2 de principio , pag. 489)? Sed si ira res se habeat, citali à nobis auctores erroris procul dubio convincentur. Numquid igitur probabilius dici potest Pythagoram errantium more in eadem non permansisse sententia? II;ec velim expendas, et pronunties. Multo itaque verius certiusque illud est, quod Aüctor noster tradidit, mundum ex nihilo à Deo creatum, verbo quo jussit; ratione qua disposuit, virtute qua potuit ( Tertullian. Apologet., cap. 17,

gnare, quam id vel infimæ sortis christiano promptum A et cap. 21). Quod quidem ab eo repetitum , et a cap. 20). Ejus autem tempore mos invaluerat, A niam multi dicuntur Filii, qui non sunt ( Tertullian.

Minutio Felice, ut alibi animadvertimus, transcriptum est (Dissertat. in Minut. 0ctav., cap. 2, art. 5 ). Sed quod de hoc Dei verbo Tertullianus docet, jam, si placet, diligenter expendamus.

CAPUT VIII.

De Chrisli divinitate. ARtlCULUS PRIMUS.

De variis Filii Dei nominibus, ac quam luculenter Tertullianus doceat veri summique Dei attributa illi convenire, eumque unum et æternum cum Patre suo esse Deum.

Quid sit Verbum, Ratio,Sermo,et Filius Dei,ut Ter

B tullianus omnibus patefaciat, duobus modis et Deum,

[ocr errors]

et Verbum Dei Filium considerari posse docet. Ambo enim spectari possunt antequam ipse Deus mundum vel creaturam ullam condiderit, vel quando mundus ab eo creatus est. De utroque autem ante creationem mundi hoc tanquam certissimum constituit : Ante omnia Deus erat solus, ipse sibi mundus, et locus, et omnia. Solus autem, quia nihil aliud extrinsecus præter illum. Cæterum ne tunc quidem solus ; habebat enim secum, quam habebat in semetipso, rationem suam scilicet. Rationalis, et ratio in ipso prius, et ita ab ipso omnia. Quæ ratio sensus ipsius est. Hanc Græci λόγον dicunt , quo vocabulo etiam sermonem appellamus. Ideoque jam in usu est nostrorum per simplicitatem interpretationis sermonem dicere in primordio apud Deum fuisse, cum magis ratiomem competat antiquiorem haberi; quia non sermonalis a principio, sed rationalis Deus etiam ante principium, et quia ipse quoque sermo ratione consistens, priorem eum, ut subslantiam suam, ostendat. Tanem et sic, nihil interest. Nam et si Deus nondum sermonem suum miserat, proinde eum cum ipsa et in ipsa ratione intra semetipsum habebat, tacite cogitando, et disponendo secum, quæ per sermonem mox erat dicturus. Cum ratione enim sua cogitans, atque disponens, sermonem eam efficiebat , quam sermone tractabat ( Tertullian. lib. adv. Prax., cap. 5). Hæc autem, etsi paulo longiora, idcirco integra retulimus, quia omnia singulari attentione et examine digna Sunl. Primo itaque declarat Deum ante principium, id

D est, ab omni æternitate, ac poinde antequam mundus

crearetur, fuisse et solum et non solum. Ante mundi quippe creationem solus erat, ipse sibi mundus, locus et omnia; quia nihil præter se extrinsecus habebat. Tum tamen non erat solus, quia suam habebat rationem. Ante principium enimvero, seu a tota æternitate rationalis fuit; quandoquidem Deus esse non p0test, nisi sit sensu et ratione præditus. Secundo, divinam illam æternamque Dei rationem græci, inquit, λόγον dicunt, haud dubie quia Joannes Evangelii sui initio scripsit: Èv &pz% ;» & A6yos ( Joann., I, 1). Nam ipse Tertullianus hæc latine ita citavit: In principio erat sermo...., et sermo apud Deum, et Deus erat sermo (Tertullian. adv. Herm., ut Filius Dei à Latiiuis diceretur sermo, cum melius græcum illud nomen λόγος ab illis ratio dici debuisset. Qua quidem de interprelatione egimus, ubi ostendimus transcriptum fuisse à Lactantio hunc Tertulliani locuim ( Dissertat. in Lactant., cap. 16, art. 2). Tertio, nos ille monitos facit cur graecum nomen }6yo; latine ralio potius, quam sermo verti debeat. Deus, inquit, ante principium rationalis fuit, nondum tamen sermomalis, quia habebat intra se rationem, sed nondum sermonem extra se ipsum emiserat. At quoniam ab æterno sicut rationem, ita et sermonem intra se habuit, licentiam Tertullianus uuicuique dedit utroque rationis et scrmonis nomine pro libito utendi. Ab illo autem Filius Dei non tantum sermo, ratio et verbum, sed sophia etiam seu sapientia vocatur (Tertullian. lib. de carne Christi, cap. 18; lib. adv. Hermog., cap. 18).

Præterea ille in suo Apologetico, ac postea Lactanuius, ut suo loco vidimus, certiores nos fecerunt hunc Ἀδyov a Zenone ethnico philosopho agnitum, quem universitatis faclitatorem esse prædicabal (Idem, Apologet., cap. 21; Dissertat. in Lactant., cap. 16, art. M ). Addit Auctor nosler: Cleanthes in spiritum congerit, quem permeatorem universitatis adfirmat (Tertullian. loc. cit.; tom. [ Apparat., pag. 782; Dissertal. in Minuc. 0ct., cap. 4, art. M, et Dissertat. in Lactant., cap. 12, art. 1). At hic Cleanthes Zenonis discipulus fuit, quemadmodum alibi annotavimus, ubi etiam exposuimus quæ illius fuerit de Deo sententia, ex qua id, quod narrat Tertullianus, desumptum videtur.

Jam vero ex his, quæ ille de Dei Verbo, sermone et ratione dixit, ita explicatis, colligi utique potest persuasum omnino ipsi fuisse illud interius Dei Verbum tam æternum esse, quam ipsummet ejus Patrem, qui illum ab æterno quidem, sed intra semetipsum dumtaxat, protulit. Dc hac autem Verbi divini æternitate infra fusius agendum (Inf. art. 8 et seqq.). Prius enim vera ac sincera Auctoris noslri de suprema illius divinitate sententia accuratissime a nobis enucleanda exponendaque est.

Primum itaque docet huic divino Verbo et Dei Filio omnia Patris sui æterni nomina et attributa convenire : Nomina, inquit, Patris : Deus omnipotens, altissimus, Dominus virtutum, rex Israelis, Qui est ; quatenus ita Scripturæ docent, hæc dicimus et in Filium competisse, et in his Filium venisse, et in his semper egisse, et sic ea in se hominibus manifestasse. 0mmia, inquit, Patris mea sunt. Cur non et nomina? Cüm ergo legis Deum omnipotentem, et altissimum, et Deum virtutum, et Regem Israelis, et Qui est, vide ne per hæc Filius etiam demonstrelur, suo jure omnipotens, qua sermo Dei omnipotentis, quâque omnium accepit potestatem : Altissimus, qua dertera Dei exaltatus, sicut Petrus in Actis concionatur : Dominus virtutum, quia omnia subjecta sunt illi a Patre : Rex Israelis, quia illi proprie excidit sors gentis istius. Item, Qui est, quo

B

C

lib. adv. Praxe., cap. 17). At quibus, obsecro te, verbis clarius declarari el asseri potest suprema Christi Filii Dei divinitas ? Quis ea omnia veri summique Dei, attributa possidero potest, nisi summus et unus cum æterno Patre Deus? Quid vero, quod Tertullianus hæc omnia et singula Sermoni Filioque Dei convenire, non solum adfirmat, sed probat etiam, variisque rationibus confirmare nititur ? Persuasum ergo habuit Filium Dei unum eumdemque cum suo Patre esse Deum. Neque insurgat nescio quis aut arianus aut socinianus, et nobis objiciat ab eo non recte probari quomodo divina illa attributa Filio Dei conveniant. Nunc enim non inquirimus quam valida, quod probatu tamen facillimum est, ac firma sint ejus argumenta, sed quæ sit ejus sententia, quam probáre voluit. Atqui ex ipsius verbis evidentissime conficitur illum, aliosque omnes orthodoxos ejus ætatis christianos, pro certo penitus habuisse Werbum et Filium Dei verum esse Deum, eosque, sicuti Praxeam, contra quem ibi ille disputat, et alios omniuo errasse, qui secus sentiebaut. Quapropter alibi huiic Dei sermonem et Filium Patri suo parem et æqualem, alibi ipso non minorem esse disertissime profitetur: Nam eum Patrem, inquit, parem sibi faciens, de quo procedendo Filius factus est ( Ibid., cap. 7 ). Postea vero: Idem Dei Filius, Unum sumus, dicens, ego et Pater, ostendit duos esse, quos aequat et jungit ( Ibid., cap. 22). Rursus autem alio in libro: Et Sermo, inquit, Deus, qui in effigie Dei constitutus, non rapinam existimavit pariari Deo ( Idem lib. de Resurr. carn., cap. 6). Audivisli sane quam perspicue Filium Dei Patri suo parem æqualemque adserat; jam audi quomodo illum non minorem esse prædicel : 0mnia sibi tradita dicit a Patre. Credas, si creatoris est Christus, cujus omnia, quia non minori se tradidit omnia Filio creator, quæ per eum condidit, per sermonem suum scilicet (Idem, lib. advers. Marcion, cap. 25). Atqui si non minor, sed par et æqualis Patri suo sit Dei Filius, verus procul dubio est cum eo Deus. Et enim ab eodem Tertulliano, sicut mox vidimus, altissimus et omnipotens dicitur. At nec duo altissimi et omnipotentes, sicut ncc duo dii esse possunt. Nam

D alibi, uti animadvertimus, dixerat Deum ideo esse

unum, quia est summus, atque idcirco, Deus, inquit, si non unus est, non est (cap. super., art. 1 ). Plura autem si quis desìderet, is ipsum, de quo agimus, Apologeticum ejus librum adeat, ubi ille, post brevem claristianæ de Filio Dei, Christo Domino, doctrinae expositionem, ethnicos haec alloquitur in verba : Quærite ergo, si vera est ista divinitas Christi : si ea est, qua cognita, ad bonum auis reformatur; sequitur ut fulsu sit quævis alia comperta, in primus ii.a, quae (manuscripli nostri codices ct editi addunt omni ratione, quæ Rigaluius sustulit) delitescens sub nominibus et imaginibus mortuorum, quibusdam signis, et miraculis et oraculis fidem divinitatis operatur ( Idem,

« PoprzedniaDalej »