Obrazy na stronie
PDF

Ad hæc vero, Hieronymus in sua ad Magnum epis- A cet Hieronymus hisce verbis : Tertullianus.... provin

tola ( Hieronym. epist. 83, ad Mag. pag. 656): Quid Tertulliano, inquit, eruditius, quid acutius? Apologeticus ejus, et contra gentes libelli, cunctam sæculi obtinent disciplinam. Plura autem in rem adeo certam et evidentem congerere nihil necesse est, nisi velis ipsi soli meridiano lucem afferri. Antequam vero ad hunc librum more nostro examinandum veniamus, operæ pretium est investigare quis hic ipse illius auctor fuerit. Primo itaque quatuor, nullo adhuc reclamante, feruntur hæc ejus n0mina: Quintus, Septimius, Florens, Tertullianus. Neminem vero movere debet haec tot nominum turba. Nam plures totidem appellati sunt, ut ab aliis suæ gentis, ac familiæ hominibus discernerentur. Primum

ciæ Africæ, civitatis Carthaginensis (Ilieronym. Catal. Scriptor. Eccles. cap. 53, pag. 115). Quamobrem in chronico Eusebiano dicitur Tertullianus Afer (Chron. Euseb. ad ann. Christ. 208): ab 0ptato autem Tertullianus carthaginensis (0ptar. lib. 1. de schis. Donatist. pag. 8). Sed quid testibus opus est pluribus, cum ipsemet Tertullianus patriam suam his, quæ in illo, de quo agitur, Apologetico legimus, verbis indicet ? Infantes penes Africam Saturno immolabantur palam usque ad proconsulatum Tiberii.... teste militia patriæ nostræ quæ idipsum munus illi proconsuli functa est ( Tertullian. Apologet. cap. 9). At insuper se Carthagine natum fuisse testificatur alio in libro, quem Carthaginensibus obtulit.

autem erat prænomen, quo is, cui imponebatur, ab B Oblivionis enim vitium ibi eis ideo exprobrat, quod

omnibus suis fratribus distingui posset. Etenim prænomina, sicuti Warro nos monuit, sunt instituta ad usum singularia, quibus discernerentur nomina gentilitia, ut a numero Prima, Secunda, Tertia, Quarta, in viris, ut Quintus, Sextus, Decimus; sic ab aliis rebus, cum essent duo Terentii aut plures', discernendi causa ut aliquid singulare haberent, notabant, ut ab eo qui mane natus diceretur, ut esset Manius, qui luce Lucius, qui post patris mortem, Posthumus ( Warr. lib. II, de ling. latin. pag. 126). Noinen vero erat gentilitium, sive a gente desumptum, ex qua suam aliquis ducebat originem. Cogn0men porro, quod plures ab agnomine non distingunt, datum est, ut cum in una familia plures ejusdem erant nominis, unusquisque ex qua natus fuisset, dignosceretur. At quidam tamen opinantur agnomen ideo dictum, quod tribus jam memoratis accesserit vel ob præclarum aliquod factum, vel virtutem aliquam, vel aliquod animi vitium, vel corporis nævum, vel aliam similem ob causam. Sed de his plura Sigonius, Onuphrius Panvinus, et alii (Sigon. de nomin. Roman. cap. 5. Onuphr. de nomin. Rom. § 15 et 16). Tertulliani itaque prænomen fuit Quintus, haud dubie quia quinto inter fratres suos ordine natus erat. Nomen Septimius, uti ipse his significat verbis, quibus librum de virginibus velandis, sic. absolvit : Hæc cum bona pace legentibus, veritatem consuetudini præponentibus, par et gratia a Domino nostro Jesu redundet cum Septimio Tertulliano, cujus hoc opusculum est (Tertull. lib. de Virg veland. cap. 47). Nomen autem illud Septimii habuit, quia ortus est ex Septimia gente. Quia vero plures eraiit hujus familiæ viri, additum ei cognomen Florens Tertullianus, nisi probetur a cognomine distingui illud agnomen, quod ipsi aliquam peculiarem, uti annotavimus, ob causam sit adjectum. Cæterum tametsi quatuor ipsi fuerint nomina, solo nihilominus Tertulliani nomine ab Eusebio, uti jam vidimus, atque ab Hieronymo, et aliis, quemadmodum infra nec semel animadverlemus, appellatur. Atque eo etiam solo Apologeticus ejus liber in manuscriptis nostris codicibus inscriptus est. Qua autem in provincia et urbe natus sit, nos do

etsi ariete olim in bellis usi fuissent: Cum tamen, inquit, ultimarent tempora palriæ, et aries jam Romanus in muros quondam suos auderet, obstupuere illico Carthaginenses, ut novum extraneum ingenium (Idem lib. de Pallio, cap. 1 ). Nonne autem inde colligi potest his verbis non minus clare suam, quam illorum quos alloquitur, patriam ab illo designari? Carthagine igitur haud dubie natus est, patre, ut ait Hieronymus, centurione proconsulari : vel sicut in Eusebii Chronico legimus: ille centurionis proconsularis filius fuit. At non magno quidem in honore erant proconsulis centuriones et milites; ut pote qui illius apparitores, vilia ministeria obire consueverant (Hieronym. Catal. script. Eccl. cap. 55. p. 115. Chron.

C Euseb. ad ann. Christ. 208).

Ab hoc autem patre suo Tertullianus, et aliis nunc incognitis parentibus suis ethnicis ortus, nefandas illorum superstitiones cum lacle suxit, palamque postea professus est. Nam ubi de veris christianorum dogmatibus disputat, eosdem elhnicos sic affatur: Ilæc et nos risimus aliquando; de vestris [uimus : fiunt, non nascuntur christiani ( Tertullian. Apologet. cap. 18). Suam vero, qua tunc laborabat, cæcitatem, ac veri Dei ignorantiam, his verbis alio in libro deplorat : Pænitentiam, hoc genus hominum, quod et ipsi retro fuimus, cæci, sine Domini lumine, matura tenus morant, passionem animi quamdam esse, quæ veniat de offensa sententiæ prioris (Init. lib. de pœnitent. cap. 1).

D Tum ergo, quemadmodum eruditi viri observave

runt, veri Dei et christianæ religionis lumine privatus, profanis spectaculis delectabatur. De his enim ille alicubi dixit: Malo non implere, quam meminisse (Lib. de Spectac. cap. 19). Quin etiam non sine animi dolore confitetur se in turpia carnis vitia esse prolapsum : Ego enim , inquiebal, scio me neque alia carne adulteria commisisse, neque tunc, legendum, nunc, alia carne ad continentiam emiti (Lib. de Itesurrect. carn. cap. 59). Nec minus aperte declarat se aliorum peccalorum suorum pœnituisse : Tu peccator mei similis, imo me minor. Ego enim præstantiam in delictis meam agnosco (Lib. de Pœnitent. cap. 4). Ac rursus postea: Peccator omnium notarum cum sim, nec ulli rei

nisi pœnitentiæ natus, non facile possum super ea re A dæmones potestatis oculatus testis fuit, aut saltem

[merged small][merged small][ocr errors][merged small][merged small][merged small]

phus et Philo, aliosque doctissimos viros, hisce rationibus non minus allento, quam Tertullianus, animo ponderatis, non potuisse ad christianæ religionis professionem adduci. Quamobrem putat Tertullianum nutantem adhuc, ac fluctuantem, aliqua singulari divinaque visione impulsum, christianæ religioni suum dedisse nomen. Sed undenam, quæso, Georgius didicit a memoratis ab eo cum gentilibus tum Judæis illas christianæ religionis probationes tanta quanta a Tertulliano animi attentione, æquitate, sinceritate expensas et ponderatas ? Unde etiam accepit Tertulliamum illa singulari visione fuisse donatum, qua privatus, aliis quamtumlibet validissimis rationibus, ad christianam religionem adduci nunquam potuisset? Siccine ergo christiano religiosoque liomini licet mera eaque levissima conjectura eorum vim et robur infirmare argumentorum), quibus christianæ religionis veritas, ut infra ostendemus, invictissime demonstratur? Sed doctus ille vir animum Haud dubie non satis adverterat ad ea Tertulliani in

[ocr errors]
[ocr errors]

de illa ita persuasus, ut ethnicos ad periculum illius coram omnibus faciendum provocet, ac nisi dæmones ab illis adjurati, se deos mon esse fateantur, horumce christianorum velit fundi sanguinem? At quid isto, inquit, opere manifestius, quid hac probatione fidelius? Simplicitas veritatis in medio esl (ldem, Apologet. cap. 23). Exploratam igitur habuit hujus rationis et experientiæ vim, cui a nemine, nisi falsis præjudiciis penitus obcæcato, resisti posse arbitrabatur. Nec minus perspecla ipsi fuit Scripturæ sacræ auctoritas, quam, inquit, qui adierit, inveniet Deum; qui etiam studuerit intelligere, cogetur et credere. ( Ibid. cap. 18). Nonne ergo et ille ibi Deum invenit, et falsos agnovit geulilium deos, ac veram esse christianam religionem ? Tantis enim luminibus hæc veritas fulgebat, ut ab omnibus voluntaria obstinatione non obcæcatis, statim susciperetur. Sed audias velim illum hæc enarrantem : Testimonium ignorantiæ est, quae iniquitatem dum excusat, condemnat; cum omnes qui retro oderant, quia ignorabant quale sit quod oderant, simul desinunt ignorare, cessant et odisse. Ex his fiunt christiani, utique de comperto, et incipiunt odisse quod fuerant, et profiteri quod oderant (Ibid. cap. 1). At certe si tot gentiles, falente ipsoinet Tertulliano, his omnibus, aut singulis rationibus facti sunt christiani ; quanto magis ille, cui adeo comperta fuit falsitas religionis ethnicorum, et christianæ veritas. Ad illam igitur rejiciendam, et hanc amplexandam opus non liabuit ea, quam Georgius finxit, divina visione. Quando autem christianæ religioni nomen dederit, non ita facile dixeris. Opinatus est enim Pamelius librum de Pallio publicam in lucem ab illo emissum anno Christi 195, et statim ac ille christiana religione initiatus fuit. Sed falsa est hujus scriptoris opiuio in assignanda hujus libri ætate, quem longe postea, nimirum post ipsius a catholica Ecclesia defectionem, et circa annum 211 scriplum nunc peritiores existimant. Alio igitur modo investigandum est susceptæ ab illo hujus professionis initium. Discimus aulem ex Hieronymo editam ab eo de conjugii molestiis commentationem : Cum adhuc esset adolescens (Ilieronym.

Apologetico de Martyrum patientia verba : Quis D lib. I. adv. Jovin. pag. 157). Quamvis autem eum Ambrosii libros pervolutaret, si quid vidisset in illo A quod necessitas imperabat (Tertull. lib. l. ad Uxor.

non contemplatione ejus concutitur ad requirendum quid intus in re sit? Quis non, ubi requisivit, accedit? Ubi accessit, mori exoptat (Tertullian. Apologel. cap. 50)? Et rursus ille alteri libro sic finem imponit: Quisque tantam tolerantiam spectans, ut aliquo scrupulo percussus, et inquirere accenditur quid sit in caussa, et ubi cognoverit veritalem, et ipse statim sequitur (Libr. ad Scapul. cap. ultim. }. At si quilibet gentilis, nec omnino pertinax, nec iniquus rerum æstimator, sic agnita christianæ religionis veritate, eam amplexatus est, quanto magis Tertullianus, qui alios animi sagacitate, et æquitate longe superabat? Quid vero, quod ille maxime christianorum in

juvenili ætate lusisse in hac maleria dixerit ; Eusto. chium tamen virginem ad hunc, sicut et alios Cypriani, Damasi, atque Ambrosii libros legendos adhortatur: Et nunc, inquit, eadem admoneo, ut si tibi placet scire quot molestiis virgo libera, quot uxor adstricta sit, legas Tertullianum ad amicum philosophum (Idem Epist. 18. ad Eustoch. p. 37). Sed in dubium haud immerito vocari potest utrum hic liber, cujus jam a longo tempore jacturam fecimus, a Tertulliano ellinico, aut christiano fuerit compositus. Verum cui, inquiet aliquis, verisimile videbitur Hieronymum christianæ virgini auclorem suasoremque esse voluisse ; ut hunc sicut Cypriani Dalmasi et contra statas christianæ religionis leges ? Quomodo autem Tertullianus hujusmodi librum conficere potuit, nisi iisdem legibus abunde fuerit institutus ? Atqui nullus, illo ipso teste, christianam religionem ejusque leges agnovit, quin illam confestim voluerit profiteri. Præterea Hieronymus hæc adhuc de illo memoriæ ' mandavit: Hic usque ad mediam ætatem presbyter Ecclesiæ (Idem Catalog. script. Eccl. cap. 55, p. 115 ), videlicet calholicae, permansit, et idcirco antequam Moniani hæresi iiifectus fuisset. Tum vero ille ibidem adjecit : Fertur vixisse usque ad decrepitam aetatem, ad annuim scilicet octogesimum, aut si velis, nonagesimum. Orthodoxus igitur presbyter permansit ad annum ætatis suæ circiter quadragesimum. At nec tunc primum quidem , nec statim post emissam christianæ religionis professionem, ad hunc sacrum ordinem evectus videtur. Ergo juvenili in aetate ex elhnico christianus factus videtur. Quanti autem in tota hanc argumentatione sit ponderis, periti quique pronuntient.

[ocr errors][merged small]

cap. 7). Quorsum enim haec ad illam fecit verba, si a consueto matrimonii usu ipse uxorque ejus sibi semper temperavissent ? Nemo tamen est, qui inde non intelligat quanto Tertullianus continenliæ castitalisque studio inflammatus semper fuerit. Minus autem mirum omnibus videri deberet, quod ille uxorem suam ad continentiam his in libris adhortetur, si vera sit de tempore, quo scripti sunt, quorumdam cum heterodoxorum, lum catholicorum opinio. Ab illo enim editos suspicantur tam ingravescente ipsius, quam florente ac vivida uxoris ætate. Quamobrem putant in iis conditas illius quasi testamenti tabulas. Sed non aliud opinionis suæ argumentuin proferunt , nisi hæc Tertulliani verba, quæ prioris

B libri initio ita leguntur : Nam sæcularibus satagentes

sumus, et utrique nostrum consultum volumus. Si talibus ordinamus, cur non magis de divinis atque cælestibus posteritati nostræ prospicere debeamus, et legatum quodammodo prælegare admonitionem et demonstrationem eorum, quæ ex bonis immortalibus, et de hæreditate cælorum deputatur ( Ibid. cap. 4)? Sed quia in codice Agobardi , uti mos mouet ltigaltius, bis legitur talibus, id correctum voluit, ac legendum : talibus tabulas ordinamus; et inde colligit hos libros testanae:,ti instar a Tertulliano, ætate jam plurimum provecto, compositos (Rigalt. Not. M. in hunc libr.). Sed tametsi res ita esset, numquid testameiita nunquam, nisi ingravescente jam ætate, ab hominibiis facta obsignataque sunt? Numquid nemo prudens

Uxorem certe Tertullianus habuit, eamque chris- C homo, ac præsertim christianus, etsi florente adliuc

tianam , uti ex duobus, quos ad illam scripsit, libris evidentissime demonstratur. At nostræ ætatis scriptores in conlroversiam vucant utrum ille adhuc gentilis, aut christianus illam gentilem aut christianam duxerit. Nam mos quidem, ut ipse Tertullianus testalur, christianis tunc erat; ut inirent elhnicorum mulierum connubia, nullumque in illius aliorumve scriptis exstat vestigium, quo deprehendi possit utrum ille, ducia jam uxore, ad Christi castra convolaverit. Verum si ex iis quae paulo ante diximus, inferri possit ab illo adhuc juvewe in leges Christi juratum, nonne et hinc quoque concludi potest ductam ab eo postea uxorem ? Ubi enim christianus factus est majori observandæ christianæ legis studio semper flagravit, •

aetate de morte semper incerta, et testamento suo conscribendo cogitavit? At certe Tertullianus eo potiori jure de illo condendo qualibet ætate sua cogitare debuit, quod tunc sævientibus in christianos ethnicis, nescire non poterat vitam suam quotidie periclitari. Nonne etiam ille, tanto tamque singulari, uti diximus, continentiæ castitatisque amore semper incensus, potuit quolibet vitæ suæ tempore uxorem suam ad eam, si unquam vidua foret, conservandam adhortari ? Ad hæc vero si illa, cum Tertullianus edendis his libris operam dabat, adhuc erat, ut aiunt, vivida, numquid ex ficta quorumdam illius verborum significatione concludi potest illum senem fuisse aut decrepitum ? Neque audiendi sunt, qui objiciunt plura in

quam ut ipse christianus aliam in matrimonium, misi D his libris occurrere, quibus Tertullianus suum in

chrislianain acciperet. Et vero in citatis ad uxorem libris ei persuadere conatur, ut si ipse prior ex hac vita migraverit, illa aut permaneat in viduitatis statu, aut cliristiano nubat viro, si velit secundis nuptiis illigari. Nonne autem vero prorsus simile est, illum paruisse legibus, quas uxori suæ præscripsit? Sed hasce conjecturas aliorum judicio permittimus, Cum sua porro uxore Tertullianus, solito conjugum more, haud dubie vivebat, quando illi libros proxime laudatos direxit. Eam quippe, si ipse prior moriatur, ad contiuentiam in viduitate servandam sic cohortatur. Et quod in matrimonio, inquit, non valuimus, in viduilaie sectemur, Ahnplectenda occasio est, quæ adiniit,

Miontanistas jam propensum animum patefacit. Numquid enim quia uxorem suam ad continentiam adhortatur? At nonne ipse etiam Paulus Apostolus christianos ad camdem virtutem cohortatus est? Sed nobis sufficil quod concedant Tertullianum cum hos ad uxorem scribebat libros, mondum in Montanistarum lapsuin fuisse errorem. Ad mediam enim usque aetatem, uti Hieronymus, a nobis citatus testificaiur, presbyter catholicæ Ecclesiæ fuit. Ergo longe ante senectutem suam libros illos composuerat. At quemadmodum de Tertulliani conjugio constat, ita sane extra dubium esse videtur illum sacro presbyteratus ordine fuisse inauguratum. Etenim Hieroillum Ecclesiæ presbyterum haud dubitanter appellant (Hieronym. Catal. script. Eccl. cap. 55. pag. 145. Prædestin. cap. 26. pag. 28). Quamobrem Alixius memoratæ Rigaltii, de libris a Tertul!iano jam ætate confecto ad uxorem scriptis, opinioni eo lubentius subscripsit, quod inde confici posse putabat eumdem Tertullianum, postquam presbyter factus est, cum uxore sua solito vixisse more maritali. Sed hæc sententia et ruinoso prorsus, uti annotavimus, fundamento, ac falsis Calvinianæ hæreseos præjudiciis innixa est. Et certe quo majori continentiæ studio Tertullianus, ut sæpius diximus, ardebat, eo minus probabile est illum, postquam presbyteratus ordini adscriptus fuit, non stetisse in aliorum Latinæ Eccle

nymus, et libri de Prædestinatorum hæresi auctor A apud nos revelationum charismata sortita, quas in Ec

siæ sacerdotum vestigiis, qui sese ab solita uxorum B

consuetudine continebant. Paucissimos siquidem atque ad summum duos vel tres invenias, qui secus egerint. Nemo autem ulla umquam ratione ostendet Tertullianum horum potius, quam illorum sibi ad imitandum proposuisse exempla. Werum alius nescio quis forsitan, sacrorum ordinum oppugnator, a nobis postulabit, cur Tertullianus, si presbyter fuit, sese aliquando in laicorum retulerit numerum. Nam in libro de Oratione : Nos, inquit, vel maxime nullius loci homines (Tertull. lib. de 0rat. cap. 14). Sed quamvis hic, sicuti opinantur, esset horum verborum sensus; nihil tamen ex eis contra Tertulliani sacerdotium concludi potest. Certum enimvero non est utrum, quando hæc scripsit, tum adhuc in grege non fuerit laicorum. At quidam nobis haud dubie objicient ab illo sublatum fuisse omne laicos inter et clericos discrimen, ubi de utrisque hunc loquitur in modum : Unde Episcopi et Clerus ? Nonne de omnibus ?.... Sed cum extollimur adversus clerum, tunc unum omnes sumus, tunc omnes sacerdotes nos Deo et Patri fecit, cum per adæquationem disciplinæ sacerdotalis provocamur, deponimus infulas, et impares sumus. lta quidem ille in libro de Monogamia (Idem, lib. de Monog. cap. 12). Simili quoque modo in alio de Exhortatione castitatis: Differentiam, inquit, inter ordinem et plebem cons. tituit Ecclesiæ auctoritas; et honor per ordinis consessum sanctificatus ; adeo ubi Ecclesiastici ordinis non est consessus, et offers, et tinguis, et sacerdos es tibi solus (ldem, lib. de Exhort. Castit. cap. 7). Verum nemini incompertum est illum dum haec scriberet, jam animo imbibisse Montanistarum errores, quos ibidem secutus adjecit : Sed ubi tres, Ecclesia est, licet laici (1bid.). Quamobrem errantium more vel sibi non constitit, vel nomen sacerdotis non proprio et strictiori, sed improprio et latiori accepit significatu, quemadmodum non semel sumitur ab' Joanne his, ad quæ alludere videtur verbis : Fecit nos regnum et sacerdotes Deo et Patri suo (Apocalyps. cap. I, 6). Atque iterum postea : Fecisti nos Deo nostro regnum et sacerdotes (Ibid. cap. V. 10). Ipse enimvero idem Tertullianus, tametsi tunc Montani sectator, alio in libro sic loquitur: Est hodie soror

[ocr errors]

clesia inter dominica solemnia per ecstasin in spiritu patitur.... Post transacta solemnia, dimissa plebe, quo usu solet nobis renuntiare quæ viderit (Tertull., lib. de Anim. cap. 9). At certe ibi ille sese a plebe, seu omni laicorum grege secernit.

Privatam autem solitariamque egit vitam, ac rejecta communi omnium veste, sumptoque philosophorum palIio, se ex publicorum negotiorum tumultu subduxisse testificatur. Haec enim sunt ejus, ficto ejusdem pallii sui nomine verba : Ego nihil foro, nihil campo, nihil curiæ debeo; nulli officio advigilo, nulla rostra præoccupo, nulla prætoria observo; canales non odoro ; cancellos non adoro, subsellia non contundo, jura non conturbo, causas non elatro, non judico, non milito, secessi de populo, in me unicum negotium mili est, nisi aliud non curo, quam ne curem (Idem, lib. de Pall. cap, 5).

Moribus vero tam castis sanctisque fuit, quam duris profecto et asperis. Severioris quoque disciplinæ non solum sectator erat, sed acerrimus etiam , ac ultra statos . aequitatis limites defensor et patronus. Nec parum quidem verisimile videtur illum falsa severitatis, quam montanistæ præ se ferebant, specie deceplum in eorum hæresim sese dedisse præcipitem. Sed huc ingenita animi duritia inclinantem traxerunt falsae quarumdam mulierum, illius haeresis veneno imbutarum, visiones, atque prædictiones. De- ' nique invidia et contumeliis clericorum Romanæ Ecclesiæ, ail Hieronymus, ad Montani dogma delapsus, in multis movæ prophetiæ meminit, specialiter autem adversus Ecclesiam ( Ilieronym. Catalog. script. Eccl. c. 55. p. 115).

Primam itaque vitæ suæ, quæ longior procul dubio fuit, partem in Ecclesia catholica, alteram miserando sane, nec salis unquam deplorando casu inter Monlanistas hæreticos transegit. Nam sicut pergit idem Hieronymus : Usque ad mediam ætatem præsbyter Ecclesiæ permansit (Ibid.). Addit autem ibidem eruditissimus scriptor illum floruisse potissimum sub Severo principe et Antonino Caracalla, atque, uti fer • tur, pervenisse ad decrepitam usque ætatem. Si vero perilioribus nostri temporis Scriptoribus fidem liabeamus, natus fuerat circa annum Christi 160, et anno circiter 245 mortuus est. Inficias porro nullus ibit, longiorem media parte fuisse vitæ illius cursum, cujus postremam partem in propugnandis absurdis hæreticorum erroribus consumendo, et sibi ipsi et aliis quampluribus nocuit. Quamobrem recte jam laudatus a nobis Hieronymus: In Tertulliano, inquit, laudamus ingenium, damnamus hæresim (Idem, lib. III. Apolog. adv. Rufin. pag. 465). At de illius ingenio paulo uberius agendum est.

ARticuluS V. De Tertulliani ingenio, et multiplici eruditione : utrum

jurisconsultus fuerit, et idem ac Tertyllianus : de ejus stylo ac scribendi modo, et nominis celebritate.

Severo morum vivendique genere Tertullianus se

quebatur innatos impetus ingenii, acutissimi quidem A ignoratur, et ipsamet auctoris scripta manifestissi

et acerrimi, sed non minus asperi ac vehementis. Quapropter hieronymo vocatur : acris et vehementis ingenii vir (Ilieronym. Catalog. script. Eccl. cap. 55, pag. 115). At quamvis id tacuisset, durum et impatiens illiusingenium passim ubiquein ejus lucubrationibus emicat. Quid ergo mirum, si ille intra legitimos patientiæ, mansuetudinis, ac moderationis limites sese continere sæpius non potuerit? Et ipse certe tam sincero, quam pœnitenti animo palam confessus est se patientiæ virtute non omnino fuisse præditum. His enim suum de eadem patientia librum orditur verbis : Confiteor ad Dominum Deum satis temere me, si non etiam impudenter de patientia componere ausum, cui praestandæ idoneus omnino non sum, ut homo nullius boni, quando oporteat demonstrationem, et commendationem alicujus rei adortos, ipsos prius in administratione ejus rei deprehendi, et constantiam commonendi propriæ conversationis auctoritate dirigere, ne dicta factis deficientibus erubescant (Tertul. lib. de Palient. cap. 1). Verum si acriores animi impetus virtute patientiae mitigare non semper valuit, ingenio certe pollebat ad quamlibet scientiam facile consequendam aptissimo. Quantum vero omni eruditionis genere abundaverit, ex his conjice Wincentii Lirinensis verbis : Sicut 0rigenes apud Græcos, ita hic apud Latinos nostrorum omnium facile princeps judicandus est. Quid enim hoc viro doctius? Quid in divinis atque humanis rebus exercitatius? Nempe omnem philosophiam, et cunctas philosophorum sectas , auctores asserioresque sectarum, omnesque eorum disciplinas, omnem historiarum ac studiorum varietatem mira quadam mentis capacitate complexus est. Ingemio vero nonne tam gravi ac vehementi excelluit; ut nihil sibi pene ad expugnandum proposuerit , quod non aut acumine irruperit, aut pondere eliserit? Jam porro orationis suæ laudes quis exsequi valeat ? Quae tanta nescio qua rationum necessitate conserta est, ut ad consensum sui, quos suadere non potuerit, impellat. Cujus quot peme verba, tot sententiæ sunt, quot sensus, tot victoriæ. Sciunt hoc Marciones, Apelles, Praxeæ, Hermogenes, Judæi, Gentiles Gnostici, caeterique, quorum ille blasphemias multis ac magnis voluminum suorum molibus, velut quibusdam fulminibus evertit ( Wincent. Lirin. Commonitor. I).

[ocr errors][merged small]
[ocr errors]

mei esse Tertyllianum, qui revera leges publice docuit et interpretatus est. Nam uterque propriis suis nominibus satis distinguitur. Deinde vero quis nesciat posse aliquem, juribus legibusque Romanorum affatim imbui; tametsi illorum scientiam nunquam in scholis publicis professus fuerit ? Non ibi itaque Eusebius Tertulliani professionein laudat, sed perfectam legum Romanarum doctrinam atque peritiam. Par tantæ illius eruditioni non erat elocutio. Æquos autem et idoneos ea de re judices si desideras, in tibi præsto est Lactantij, qui Cicero claristianus audit, judicium : Septimius Tertullianus fuit omni genere litterarum peritus, sed in eloquendo parum facilis, et minus complus, et mullum obscurus (Lactant. lib. V. Inst. divin. cap. 1, pag. 459). Neque dixeris ibi Lactantium loqui de Tertulliani potius Apologetico, aliisque libris adversus ethnicos scriptis, quam cæteris ejus operibus. Etenim eadem est Hieronymi de omnibus illius commentationibus sententia, quam hisce paucioribus verbis pronuntiavil: Tertullianus creber est in sententiis, sed difficilis in eloquendo (Ilieronym. Epist. 49. ad Paulin. pag. 567). Nemo autem est, qui notata ab utroque orationis difficilis, inornatæ, et obscurioris vitia non statim deprehendat. Alii vero reprehendunt inæquabilem eorum, quibus ille utitur, argumentorum varietatem. Gravissimis siquidem et invictissimis, inquiunt, argumentationibus plures alias, rapidioris ingenii acumine excogitatas, quandoque intermiscet, quæ levissimi

Sed tantis laudibus illam haud dubie omnigenam D aut nullius plane sunt momenti.

Tertulliani eruditionem cumulat, qua in primis libros suos in christianæ religionis, et orthodoxorum dogmatum defensionem scriptos passim ubique conspersit. Quamobrem præter Husebium et Rufinum, jam a nobis citatos, aliosque complures, ab Hieronymo appellatur vir eruditissimus, (Hieronym. adv. Vigil. pag. 285 et epist. 83. ad Mag. pag. 656), quo quidem nihil est eruditius, et acutius. In ipso aulem, de quo nunc disputamus, ipsius Apologetico, et aliis adversus gentes libellis id emicare haud dubitanter affirmat. Operæ igitur prorsus inutilis foret hoc,' sicut facile est, illustrium cujuslibet ætatis scriptorum testimoniis comprobari, quod a nemine

At plerique omnes fatentur illud vitiosum sive dicendi, sive argumentandi genus, sicubi occurrat, micanli prorsus sententiarum gravitate, summaque aliorum argumentorum vi ac pondere, quasi mira quadam compensatione, leniri et resarciri. Et vero si Wincentium Lirinensem, non omnino ineptum judicem, jam a nobis citatum, rursus audire velis : Tanta,inquit, nescio qua rationum necessitate, oratio ejus, conserta est, ut ad consensum, sui quos suadere non potuerit, impellat. Cujus quot pene verba, tot sententiæ sunt, quot sensus, tot victoriæ. Eam sane ob causam ille, sicuti aiebant Chronici Eusebiani auctor : Omnium Ecclesiarum sermone celebraiur (Euseb. Chron. ad ann. Christ. 208).

« PoprzedniaDalej »