Obrazy na stronie
PDF

tenebrarum, et amspicia pœnarum ( Matth., V). Tu A quoijue celebrari non magis Deus prohibet quam no

lumen es mundi , et arbor virens semper ( Ps. I). Si templis renuntiasti, ne feceris templum januam tuam. Minus dixi : si lup amaribus renunliasti, ne indueris domi (1) tuæ faciem novi lupanaris: CAPUT XVI. Circa officia vero privatarum et communium solemnitatum (a), ut togæ puræ (b), ut sponsalium, ut nuptialium, ut nominalium (c), mullum putem periculum observari de flatu idololatriæ quæ intervenit: caussae enim sunt considerandae , quibus præstatur officium. Eas mundas esse opinor per semet ipsas, quia neque vestitus virilis, neque annulus aut conjunctio maritalis, de alicujus idoli honore descendit. Nullum denique cultum a Deo maledictum invenio, nisi muliebrem in viro (Deut.,XXlI, 5) : Maledictus enim, inquit, omnis qui muliebribus induitur. Toga vero etiam appellatione virilis est (d). Nuptias

men imponi. Sed his accommodantur sacrificia. Sim vocatus (e), nec adsacrificii sit titulus (2) officii et operæ meæ expunctio (3), quantum sibi libet. Utinam quantum sibi quidem, nec videre possimus quæ facere nobis nefas est ! Sed quoniam ita Malus circumdedit sæculum idololatria, licebit adesse in quibusdam, quæ nos homini, non idolo, officiosos habent. Plane ad sacerdotium et sacrificium vocalus non ibo (proprium enim idoli officium est): sed neque consilio, neque sumptu, aliave opera in ejusmodi fungar. Si propter sacrificium vocatus assistam , ero particeps idololatriæ : si me alia caussa conjungit sacrificanti, ero tantum spectalor sacrificii.

CAPUT XVII,

B Cæterum quid facient servi vel liberi fideles,

item officinales sacrificantibus dominis vel patronis vel præsidibus suis adhærentes? Sed si me

[merged small][ocr errors][merged small][merged small]

CAP.XVI.—(a) Communium. Ut privatæ solemnitates dicuntur, quæ uni tantum personæ conveniunt ita communes quæ duabus, ut sunt uuptiae et sponsalia. LAc. (b) Ut togæ puræ. Quam hic inielligat, mox tum his verbis manifestat, vestitu virilis, tum illis, Toga vero etiam appellationis virilis est, quam ne/wpe deposita praetexta assumel)aut pueri an. aetatis 17. Quæ et pura nuncupatur (Budaeo teste), quod nec picta esset, nec triumphalis, nec praetexta. Meminit ejusdem Cicero lib. IX, epist. ad Àtticum, cum scribit Ciceroni suo se puram togam dedisse. PAM. • (c) Ut nominalium, etc. Arguit hic pro more suo ethnicorum superstitionem ridiculam, qui ex eo die quo puero nomen imponebatur, bonnm omen,aut malum captabant; is autem dies erat hebdomadis septiJmus, licet Lacerda decimo die id fieri scribat, qui Latinis lustricus dicebatur, Græcis vero zaprópáøà, vocatus idem dies Nominalia propter illam ceiebritatem. Videsis hac de re σωματον Scaligerum in Festum et in Ausonium, Casaiibonum in 2 Persii salyram, et Tullium, Philipp. 13 Ls Pa. (d)1oga vero etiam appellationis virilis est. Appellatur, eniim toga virilis, iión simpliciter toga. Rig. (e). Sim vocatus, nec adsacrijicii sit titiilus. Ilunc loCuin in oiunibus libris edylis depravatissimum emendaviiniis ex codice Agobardi. Ewendatiouem verissi¤am esse facile probabimus explicatione. Christianis $entilium doiuiìio sulwlitis, fréquentissime occurre

dum Apostoli præceptum, subditos magistratibus et principibiis et potestatibus : sed intra limites discipli. næ, quousque ab idololatria separatmur. Circa ofticia vero privatarum et communium solemnitatum, ut log:e purae , ut sponsalium, ut nuptialium, ut nominaIium, nullum putetn , inquit, periculurn observari de flatu idololatriæ quæ intervenit, caussæ enim sunt considerandæ , quibus præstatur ofíicium. Deinde objicit : Sed his, nempe sponsalibus, nominalibus, ac cæteris hujusmodi solemnitatibus, accommodanlur sacrificia. Ipse continuo objectiouem solvit, sumpta persona servi seu liberti ciiristiaui, quem doiniiius gentilis adesse aut apparere sibi jussit filiove, ob togæ puræ vel sponsalium solemnia sacrificanli. Sim vocatus, inquit, dum officimm meum et opera mea non possit haberi pro adsacrificio, id est, administratione seu participatione aul consensu sacrificii, uiatur ille et opera mea et officio meo quantum sibi 11bet. Mox voto dictum castigat : Utinam quamlum sibi quidem, quasi diceret, Utiiiam illud quod proxime dixi, quantum sibi quidem, disjungi queat ab officio operave mea, ut jaiu dominus ille gentilis ad eas solemilitates neminem vocaret christianum, nec videre possemus quæ facere nobis nefas est. Sed quoniam Sátanas ita circumdedit sæculum idololatria, licebit adesse in quibusdaum quæ mos lioinini non idolo officiosos habént. I)einde seuleutiam suam concludit : Cæterum, id est, absque hujusce di tinctionis indulgentia, quid facient

bant ratioiie- li;vsiuandi coiisultándique an et quate- D servi vel liberi fideles, item officiales, saerificantirum quis sacrificanti tradiderit, imo si verbo quoque A eadem conditione. Tantum enim honoris nomine con

mus potesla:ibus eilinicis iiuperaulibus aut vocantibus 9per£ sive ollicia ahsque idololalriae periculo debereni!r. Nimirum in familia forte aut êoinitatu Præsidis sive, Procousulis servi sunt et liberii, apparitores, $£riba*, librarii, præcones, inter hos et `ëliristiani, £t solemnia quaeilam incidunt, quorum occasione C$la el sacrificia certa de uyore celebrantur : Præses £li(|ua procurari jubet ad hasce solemuitates pertinentia. Quid hic cjiisilii capiet christianus? Parebit imPeranli? erit idololalriae fautor et administer. Obse$uum Jiegabit? erit adversus potestatem contumax. Certe idolórum culùm qualemcuumque execratur Deus. Sel et Principuin ac Potestatum jura confirmat, ue!ni chrisliaiio contumaciam indulget, iino cunctos $! obsequendi officiá cúiupeiiit.IIac in specie Tertulliauus discrimen statuit, út quod auineat ad honores $u! vel liuperatorum, satis praescriptum habeant fbliaui, iu vuui se obsequio esse debere, secun

bus doiuinis vel patronis vel praesidibus adhaerentes? Iliijus auteus loci depravandi occasionem delit mjnime iutellecta vox, ad sacrificii. Eteuim iguari sigwificationis iuutavere, ac pro ea scripsere, in sacrifiëiis, nullo sensu adsacrificii titulus dicitur, qneiuaììmo . dum adimilitiæ gratia , l. um. De oflic. Präs. Praeto_ rio. Arcadius ait, cum apud veteres Dictatoribus ad tempus summa potestas crederetur, Jmagistros equitum sibi eligebant, qui associaii, participales curæ adìvilitiae gratia, secundani, post eos potestatem gererent. Sic Iegitur iu Pandectis Floreulinis, uon üt vulgo, militie gratia. Magistri equiiuim admilitabant Praefectis Prag. iorio, eoruiuque cura dicebaiur adimilitia, quia addiii et adsociati erant curæ Præfectorum Prætorio. Sic etiam in sacrificiis adsacrificare dicebantur, qui propter sacrificium aderani sacrificanti, qiii * cojjfi, sumpluwe sacra facientem adjuvabant. 0íicii ei operæ expunctio, est persolutio et præstatio. Ric.

aliquo sacrificio necessario adjuverit, minister habebitur idololatriæ. Hujus regulæ memores etiam magistratibus et potestatibus officium possumus reddere secundum patriarchas et cæteros majores, qui regibus idololatris usque ad finem idololatriæ apparuerunt. Hinc proxime disputatio suborta (!) est, an servus Dei (a) alicujus dignitatis aut potestatis administrationem capiat, si ab omni specie idololatriæ intactum se, aut gratia aliqua, aut astutia etiam præstare possit: secundum quod et Joseph (Gen., XLI), et Daniel ( Dan., II et VII) mundi ab idololatria exstitere, et dignitatem et potestatem administraverunt in ornamento et purpura totius (2) AEgypti (b) sive Babyloniæ. Credamus itaque succedere alicui posse,

ut in quoquo honore, ut (5) in solo honoris nomine B

incedat, neque sacrificet, neque sacrificiis auctoritatem suam accommodet, non hostias locet, non curas templorum deleget, non vectigalia eorum procuret, non spectacula edat de suo aut de publico, aut edendis præsit : nihil solemne pronuntiet vel edicat , ne juret quidem : jam vero quæ sunt potestatis, meque judicet de capite alicujus vel pudore (feras enim de pecunia ), neque damnet neque prædamnet (c), neminem vinciat, neminem recludat (d), aut torqueat ; si hæc credibile est fieri posse. CAPUT XVIII. Jam vero de solo suggeslu et apparatu honoris retractandum ; proprius que est, tam ad usum quotidianum, quam ad honorem et dignitatem. Igitur purpura illa et aurum cervicis ornamentum eodem more apud AEgyptios et Babylonios insignia erant dignitatis, quo more nunc prætextæ (e), vel trabæ, vel palmatæ (f), et coronæ aureæ sacerdotum (g) provincialium, sed non

[merged small][ocr errors]

habitus uniuscujus

ferebantur his qui familiaritatem regum merebantur. Unde et purpurati regum vocabantur a purpura, sicut apud nos a toga candida candidati : sed non ut suggestus ille sacerdotiis quoque aut aliquibus idolorum officiis adstringeretur. Nam si ita esset, utique tantæ sanctitatis et constantiæ viri statim habitus inquinatos recusassent, statimque apparuisset Danielem (Dan., XII) idolis non deservisse, nec Belem nec draconem colere, quod multo postea apparuit. Simplex igitur purpura illa, nec jam dignitatis erat, sed ingenuitatis apud Barbaros insigne. Quemadmodum enim et Joseph (Gen., XLI) qui servus fuerat, et Daniel (Dan., VII) qui per captivitatem statum verterat, civitatem Babyloniam et Ægyptiam (4) sunt consecuti per habitum barbaricæ ingenuitatis : sic penes nos quoque fideles (5) si necesse fuerit, poterit et pueris prætexta concedi, et puellis (6) stola, nativitatis insignia, non potestatis : generis, non honoris: ordinis, non superstitionis. Cæterum purpura vel cætera insignia dignitatum et potestatum, insertae dignitati et potestatibus idololatriæ ab initio dicata, habent profanationis suæ maculam : cum præterea ipsis etiam idolis induantur (7) prætextæ, et trabeae et laticlavi (h), fasces quoque et virgæ præferantur, et merito. Nam dæmonia magistratus sunt sæculi, hujus collegii insignia fasces et purpuras gestant (i). Quid ergo proficies, si suggestu quidem utaris, opera vero ejus non administres ? Nemo in immundis (j) mundus videri potest. Tunicam si induas inquinalam per se, poterit forsitan illa non inquinari per te, sed tu per illam mundus esse non poteris. Jam nunc qui de Joseph (Gen., XLI) et Daniel (Dan., VII) argumentaris,

scito non semper comparanda esse vetera et nova,

rudia et polita, cœpta et explicita, servilia et libera

[merged small][ocr errors]

COMMENTARIUS.

[ocr errors]

idololatriæ : quod hic attingitur, liquet ex more romano, quo illam gestabant triumphatores : triumphus autem totus mancipatus fuit idolis. LAc. (g) Coronæ aureae sacerdotum provincialium.Satis indecorum videtur coronas aureas dari sacerdotibus in

pura totius AEgypti. Sic emendavimus ex praecedenti- D provinciis, non etiam Romæ. Hoc tamen innuit lectio

])usactionibus secum invicem collatis.Vulgo legebatur, 1n ornamento et purpura extitere totius AEgypti. Edd. (c) Neque damnet, neque prædammet. Damnat judex, präedamiiat legislator. Utroque abstineat Christianus, iiec de capite cujusquam aut legem aut sententiam fcrat. Rig. (J) Neminem recludat. Profani auctores, quotquot sunt, hoc verbo utuntur, pro resero et aperio : Ecclesiastici vero sæpissime pro contrario significato, videlicet pro includo. Ita hoc loco Tertull. et Hier. epist. ad Paulinum : post solitudinis libertatem urbe quasi carcere sunt reclusi. LAc. CAP. XVIII.— (e) Prætextæ. Non dubium quin duplex fuerit prætexta: puerorum, de qua infra loquitur, quæ mon obligata sacris ullis; et magistratuum, de qua hic, et haec obnoxia erat idololalriae. LAc. (f) Palmatæ. Palmatam vestem, sive toga, sive tunica fuerit, nam utriusque usus fuit, obligatam fuisse

vulgata, Sacerdotum provincialium. Quid si disjungamus? ut aureæ coronæ fuerint sacerdotum, fuerini et Ę; nempe Magistratuum; de quibus ipse ib de Corona, cap. 15: Sunt et provincidles aureac, imaginum jam, non virorum capita majora quærentes. Rig. (h) Et laticlavi. Latum clavum hic idololatriæ attribuit, et quidem optime; nam, ut auetorum omnium testimoniis constat, senatores non modo jus habebant, laticlavi sed etiam sacerdotes et sacrificuli.Wes. tis autem illa xar' àvaXXayy» dicitur latus clavus, pro veste cui affixus erat latus clavus. Le Pr. (i) Hujus collegii insignia fasces et purpuras. Poterat ferri yulgata legii9, Unius collegii. Magistratus hujus sæculi collegas habent Dæmonia, quæ ób eam causam insignia collegii gestant, fascés'et purpuras, etc. Ric. (j) In immundis, Scilicet vestibus, quemadmodum lia. Nam illi etiam servi conditione erant : tu vero nullius servus, in quantum solius Christi, qui te etiam captivitate sæculi liberavit, (M) ex forma dominica (a) agere debebis. Ille Dominus in humilitate et ignobilitate incessit domicilio (2) incertus (Luc., IX): Nam Filius, inquit, hominis non habet ubi caput suum collocet; vestitu inculius, neque enim dixisset (Mattli. XI, 8) : Ecce qui teneris vestiuntur, in domibus regum sunt; vultu denique et aspectu inglorius, sicut et Esaias (Is. Llll, 2) pronuntiaverat, Si potestatem quoque nullam ne in suos quidem exercuit,quibus sordido ministerio functus est (Joan. Xlll): si regem se demique fieri (b), conscius sui regni , refugit (Joan. VI). plenissime dedit formam suis dirigendo (5) omni fastigio (c) et suggestu tam (4) dignitatis quam potestatis. Quis enim magis his usus fuisset quam Dei Filius? quales et quanti (5) eum fasces producerent ! qualis purpura de humeris ejus floreret ! quale aurum de capite radiaret , nisi gloriam sæculi alienam et sibi et suis judicasset ! Igitur, quæ noluit, rejecit; quæ (6) rejecit, damnavit ; quæ damnavit, in pompa diaboli deputavit. Non enim damnasset, nisi non sua: alterius autem esse non possent, nisi diaboli, quæ Dei non sunt. Tu si diaboli pompam ejerasti (d), quicquid ex ea altigeris, id scias esse idololatriam; vel hoc

A te commonefaciat omnes hujus sæculi p6testales, et dignitates, non solum alienas, verum et inimicas Dei esse, quod per illas adversus Dei servos supplicia consulta sunt (e), per illas et pœnæ (f) ad impios paratæ irrogantur (7). Sed et nativitas et substantia tua molestæ tibi sunt adversus idololatriam. Ad evitandum remedia deesse non possunt; cum etsi defuerint, supersit unicum illud quo (8) felicior factus non in terris magistratus, sed in cœlis.

CAPUT XIX.

Posset in isto capitulo etiam de militia definitum videri, quæ inter dignitatem et potestatem est. At nunc de isto quæritur, an fidelis ad militiam converti possit, et an militia ad fidem admitti etiam caligata, vel inferior quæque(9), cui non sit necessitas immolalionum vel capitalium judiciorum. Non convenit sacramento divino et humano, signo Christi et signo diaboli, castris lucis et castris tenebrarum : non potest una anima duobus deberi, Deo et Cæsari(Matth.,XXII; Exod., III; Exod., XXWIII; Matlh., III; Exod., XVII; Luc., III; Matth., VIII; Matth. XXVI). Et virgam portavit Moyses, tibulam (g) et Aaron; cingitur loro et Joannes; agmen agit et Jesus Nave; bellavit et populus, si placet ludere. Quomodo autem bellabit (h), imo (10)

LECTI0NES VARIANTES.

(1) Et Fran. L. (2) Domicilii Ciacon. (3) Derigendo Jun.

[ocr errors]

(3) Quam Rig. C. (9) Quoque Wouw. MS. (ö) Scribendum fortasse : quales ante eum Leop. (10) Jam? Jum. COMMENTARIUS.

0vidius : Sive erit in Cois, Coa decere puta. Idem.

(a) Eae forma dominica.Velim notes hac forma usos scriptores ecclesiasticos cum respectu ad Filium, non ad Patrem. ltaque cum dicunt dominicum, respiciunt Dominum Filium : ita Græci, ita et Latini. LAê.

(b) Si regem denique fieri conscius sui regni refugit. Dominus noster nolüit fex hominum fieri, coriséius regnum suum non esse regnum mundi hujus. Eodem sensu in Apologetico dixit, Cæsares esse necessarios sæculo,verum Christianos non posse esseCaesares.RiG.

(e) Dirigendo omni fastigio. Sic vetus exemplar, neJlle est mulandum quicquam. Derigere, seu dirigere hoc loco est solvi ac sub§idere. Glossæ veteres, zrogazauat, Derigeor, &r.<r/v%o, Diriguo. Legendum, I'erigeo, vel Dirigeo. Rigét statua, riget fastigium, riget quivis suggéstus, et habent in rigore velut superliam; nec facile cedunt; imo resistunt, nam $unt in duritiem stipata. Ea vero cum solvuntur, ut igne melalla, et sole glacies, derigere dicuntur, quia Jam non rigent. Rig.

, (6) Tu si Diaboli pompam ejerasti.Vide lib. de Baptismo, de renuntiatione pompæ diaboli, et alicubi de ejeratione. PAvi. (e) Quod per illas adversus Dei servos supplicia consulta sunt. Sic Rhenanus, et post Rhenanum, editiones aliæ omnes constanter. At in codice Agobardi legitnr Convulsa sunt. Rig. Per illas et pœnæ ad impios paratæ irrogantur. endose prorsus.Verissima autem est leclio vulgata, quam tuetur etiam codex Agobardi: Per illas et pœnæ ad impios paratæ ignorantur. Ait Tertull. Per iniquam sæcularium potestatem adversus Christianos sævitiam

fieri, quo minus religio christiana proficiat ; ac per hoc, ignorari quæ sint a Deo pœnæ adversus impios paratæ. Itaque omnes hujus sæculi potestates et dignitates non solum alienas , verum et inimicas Dei esse, adeoque Christianis Dei cultoribus minime am. biendas aut suscipiendas. Rig. •CAP. XIX.— (g) Fibulam et Aaron. Uncinos et anreos intelligit, quibus colligabantur superhumerale et rationale, quemadmodum, lori nomine, Joannis Baptistæ zonam pelliceam. PAM. (h) Quomodo autem bellabit : imo quomodo etiam in pace militabit, sine gladio, quem Dominus abstulit? In pace militare dicuntur, qui etiam extra belli tempus in stationibus et præsidiis degunt armati, aut in armis apparent principi caeterisque potestatibus ad jussa exequenda. Ea vero priscorum Christianorum disciplinâ fuit, ut quos fides in quavis militia deprehenD derat, ii secundnm Joannis præscriptum in nilitia sua permanerent. Sed vix erat, ut qui ante fidem non militarent, post fidem nomina militiæ darent sua ; imo plerique ante fidem milites, posteaquam ad fidem conversi fuerant, et cingulum et gladimin deponebant. Ilaque hanc ctiam ob caussam Christiani ethnicis odio ludibrioque fuere, tanquam inertes et ignavi, ac denique imperii romani hostes. Cum igitiir hac invidia plurimum laborarent, tandem visum, tam abrwptum et præceps consilium sic temperare, ut pace ab ethnicis Ecclesiae concessa, Christiani etiam cum ethnicis militarent. Unde Septimius ipse in Apologetico dilmens objecta Christianis ignaviæ probra, Navigamus, inquit, et nos vobiscum militamus. Atque in hanc sententiam apertissimus Arelatensis Concilii Canon tertius, De his qui arma projiciunt in pace, placuit abstineri eos a communione. At Septimius noster in illo de Corona, atque hoc etiam de Idololatria opere, pro naturæ suæ austeriquem Dominus abstulit? Nam,etsi adierant milites ad Joannem, et formam observationis acceperant, si etiam centurio crediderat; omnem postea militem Dominus, in Petro exarmando, discinxit. Nullus habitus licitus est apud nos illicito actui adscriptus. CAPUT XX. Sed enim, cum conversatio divinæ disciplinæ non factis tantum, verum etiam verbis periclitetur ( nam, sicut scriptum est : Ecce homo et facta ejus (b), ita (Matth., XII, 57) : Ex ore tuo justificaberis); meminisse debemus etiam in verbis (1) quoque idololatriæ incursum præcavendum , aut de consuetudinis vitio, aut timiditatis. Deos nationum nominari lex prohibet (E.rod., XXIII, 15), non utique ne

quomodo etiam in pace militabit (a), sine gladio, A tum est: cæterum consuetudinis vitium est me Iler

cule dicere, me Dius fidius (e), accedente ignorantia quorumdam, qui ignorant jusjurandum esse per IIer. culem. Porro quid erat (4) dejeratio (5) per eos quos ejerasti, quam prævaricatio fidei cum idololatria ? Quis enim per quos dejerat, non honorat? CAPUT XXI. Timiditatis est autem, cum te alius per deos suos obligat juratione vel aliqua testificatione, et tu ne intelligaris quiescis. Nam æque quiescendo confirmas majestatem eorum, cujus caussa videberis obligatus. Quid refert deos nationum dicendo deos, an audiendo confirmes? jures (6) per idola, an ab alio adjuratus acquiescas? Cur non agnoscamus versutias Satanæ, qui quod ore nostro perficere non po

nomina eorum pronuntiemus, quæ'nobis ut dicamus B test, id agit, ut suorum ore perficiat, per aures infe

conversatio extorquet; nam id plerumque dicéndum est: in templo AEsculapii illum haqes, et, vico Isidis habito, et, sacerdos Jovis factus est, et multa alia in hunc modum, quando et homiiiibus hoc genus nomina inducuntur. Neque enim Saturnum honoro, si ita vocavero eum suo nomine (2), tam non honoro quam Marcum, (c) si vocavero Marcum. Sed ait : Nomen aliorum deorum me commemoremini (5), neque audiatur de ore tuo. Hoc præcepit, ne deos vocemus illos. Nam et in prima parte legis (Exod., XX, 7): Non sumes, inquit, nomen Domini Dei tui in vano, id est, idolo. Cecidit igitur in idololatriam, qui idolum nomine Dei honoraverit. Quod si deos dicendum erit, adjiciendum est aliquid, quo appareat, quia non ego illos C deos dico. Nam et Scriptura deos nominat; (d) sed adjicit suos, vel nationum. Sicut David cum deos nominasset , ubi ait (Ps. CXV, 4) : Dei autem nationum daemomiu. Sed hoc mihi ad sequentia magis præstruc

rens nobis idololatriam ? Certe quisquis ille est, aut amica aut inimica congressione (7) adstringit. Si inimica, jam ad pugnam vocaris, et scis tibi dimicandum esse. Si amica, quanto securius in Dominum transferes responsionem tuam, ut dissolvas obligationem ejus, per quem te Malus honori idolorum, id est, idololatriæ quærebat annectere. Omnis patientia ejusmodi idololatria. IIonoras eos, quibus impositis obsequium præstitisti. Scio quemdam (cui Dominus ignoscat), cum illi in publico per litem dictum esset, Jupiter tibi sit iratus, respondisse, imo tibi. Quid aliter (8) fecisset ethnicus, qui Jovem deum credidit? Etiamsi non pcr eumdem retorsisset maledictum, nec per ullum Jovis similem ; confirmaverat Jovem deum, per qucm se maledictum indigne tulisse demonstraverat remaledicens. Ad quid enim indigneris per eum quem scis nihil esse (9)? Nam si insanis, jam esse confirmas, et erit idololatriae (10) professio timoris tui:

LECTIONES WARIANTES.

(1) Debemus esse in verbis Wouwer. MS. (2) Si ita quem vocavere suonomine Wouw. MS. (5) Commémorabitur Wouw. MS. (4) Erit Wouw. M. S. Latin. Jun. [5] Si add.Paris.

(6) juret Paris.

{ Te add. Latin. ? Aliud Ilalim. (9) Per eum maledictus, quem scis nihil esse Wouwer.

MS. (10) Idololatria Lat.

COMMENTARIUS.

tate christianis omnibus, etiam Ecclesia nullis persecutionibus vexata, omne militiæ genus, omnem gladii usum adimit. RiG. (a) Quomodo etiam in pace militabit. Hoc est, quomodo christianus implicabitur sæcularibus curis? quomodo geret magistratus? Etenim in pace militant magistratus, militant officia eu ministeria magistratuum quibus est concessum jus gladii, in fa— cinorosos animadvertendi caussa. Discincto semel Petro, cunctis christianis gladium Dominus abstulit. Et tamen Apologetico suo ad proceres romanos, pag.491, Septimius noster ait : Navigamus et nos vobiscum, militamus. Sed hic quærit, ai, fidelis ad militiam converti possit. lllic agit de militibus ad fidem conversis, quos fides in militia deprehenderat. Idem. CAP. XX. — (b) Ecce homo et facta ejus. Hæret hic Pamelius, aiique nescire se ubinam ille locus Scripturæ reperialur. qui et ab Augustino citatur medit. pag. 39. Sequor hic lubens Junium qui id ex libro Enoch desumptum conjicit. Le PR. (c) Si vocavero Marcum. Notat Brissonius in indice Juris nomen Marcus usurpari a Tertulliano pro quidam, ad eum modum, quo ab aliis ponitur Üaius ei

Lucius, sic et a Persio Sat. 5. Marcus dicitur quidam manumissus veluti pro exemplo, ut potuisset dici Caius, quam vocem quinquies repetit. LAc. (d) Nam et Scriptura Deos nominat, sed adjicit, etc. Locos ad quos alludit, videre est separatim in oeconomia méthodica concordantiarum S. Scripturæ Georgii Bulloci. Neque interim sola adjectione prædicta utitur Scripturâ, sed vocat deos alienos, aureos, Ægypti, tuos, meos, conflatiles, gentium, quos ignorabänt patres eorum, Amorrhaeorum, Syriæ, Sidonis, ac Moab, montium, terrarum, populorum , terræ, filiorum Seir, Edom, regum Syriæ, I)amasci, patrum suorum, opera manuum, Juda, quos fecisli, il lorum, falsi, lignei, qui non vident, denique muli, et qui natura non sunt dii. PAM. (e) Me Dius fidius. Juramentum hoc esse per Herculeim nonnulli asserunt, quasi ita me amet Hercules Jovis filius; alii putant esse per Jovem fidei præsidem, μ& Ata ròv rtarúv. Ait autem Varro perforatuin tectum Herculis, ut videatur diuum, lioc est coelum. Notandum vero eruditum Turnebum nostrum observasse, hoc juramenti genere usas non fuisse foeminas. Le Pr. -

quanto magis cum per ipsum rema'edicis, eodem Jo- A de ethnicis mutuantes sub pignoribus fiduciati (d),

vis (!) honorem facis, quo et ille, qui te provocavit?
Fidelis autem in ejusmodi ridere debet, non insanire:
imo, secundum præceptum, ne per Deum quidem re-
maledicere, sed plane benedicere per Deum, ut et
idola destruas, et Deum prædices, et adimpleas dis-
ciplinam (a).
CAPUT XXII.

Æque benedici per deos nationum Christo initiatus non sustinebit, ut semper rejiciat immundam benedictionem, et eam sibi in Deum convertens emundet. Benedici per deos nationum, maledici est per Deum. Si (2) dedero eleemosynam, vel aliquid præstitero beneficii, et ille mihi deos suos, vel coloniæ genium (b), propitios imprecetur, jam

jurati cavent, et sic negant (e). Scire (f) volunt scilicet tempus persecutionis, et locum tribunalis, et personam præsidis. Praescribit Christus, non esse jurandum (g). Scripsi, inquit; sed nihil dixi : lingua, non littera occidit. Hic ergo (6) naturam et conscientiam advoco : naturam , quia nihil potest manus scribere, etiamsi lingua in dictitando cessat immobilis et quieta, quod non anima dictaverit, quanquam et ipsi linguæ anima dictaverit, aut a se conceptum , aut ab alio traditum.Jam ne dicatur, talius dictavit, »hic conscientiam appello, an quod alius dictavit anima suscipiat, et sive comitante sive residente lingua ad manum transmittat. Et bene, quod in animo et conscientia delinqui dominus dixit. Si, inquit (Matth., W, 28)

oblatio mea vel operatio idolorum honor erit, per B concupiscentia (h) vel malitia in cor hominis ascen

quæ benedictionis gratiam compensat (5). Cur
autem non sciat ne Dei caussa fecisse, ut et Deus
potius glorificetur, et dæmonia non honorentur in eo
quod propter Deum feci? Deus videt (4) quoniam prop-
ter ipsum feci : pariter videt quoniain propter ipsum
fecisse me nolui ostendere, et præceptum ejus idolo-
thytum quodammodo feci. Multi dicunt: ιNemo se de-
bet promulgare : » puto autem, nec negare; negat enim
quicumque dissimulat (c), in quacumque caussa pro
elhnico habitus. Et utique omnis negatio, idolola-
tria est, sicut omnis idololatria negatio, sive in factis,
sive in verbis.
CAPUT XXIII.

derit, pro facto teneris (7). Cavisti igitur quod in cor tuum plane ascendit, quod neque ignorasse te contendere potes (8), neque noluisse. Nam cum caveres, scisti: cum scires,utique voluisti, et hæres(9) tam in facto quam cogitatu, nec potes leviore crimine majus (10) excludere, ut dicas falsum plane effici, cavendo quod non facis. « Tamen non negavi, quia non juravi. » Imo etsi nihil tale fecisses, tamen dicereris dejerare si consenseris. Non valet tacita vox in stylo, et mutus in litteris sonus. At enim (Luc., 1) Zacharias temporali vocis orbatione mulctatus, cum animo collocutus linguam irritam (i) transit, manibus suis a corde dictat, et nomen filii sine

Sed est quædem ejusmodi species in facto et C ore pronuntiat, loquitur in stylo, auditur in cera

[merged small][merged small][merged small][merged small][ocr errors][ocr errors][merged small][merged small]
[blocks in formation]
[ocr errors]

AM. CAP. XXIII.—(d) Sub pignoribus fiduciati jurati cavemt, et sic negant scire. Creditor ethnicus mutuanti christiano pecuniam dedit sub pignoribus et jurejurando.Confectis fiduciarii contractus tabulis præscriptum est, quid prædiorum obligaret; praeterea vero quid juraret. Jurari autem oportuit quod sibi jurariyoIuerat creditor, propria superstitione. Christianus lingua non juravit, sed tabulas testes jurisjurandi quod έreditor exegerat signavit. Quæritur an idololatriae erimine uemeatùr ? Debitor negat se teneri, eo quia cautio- dit Matth. V: Qui viderit mulierem, étc. PAM. nis seu fiduciæ instrumentum signaverit, non inquisito neque intellecto quid esset pro jurejurando prescrip

tum. Tertullianus contra, teneri ait. Nam cum cave-
res, inquit, scisti. Ethnicum scilicet creditorem com-
modasse tibi pecuniam ea lege, ut caveres et pigno-
ribus et jurejurando. Et cum scires, utique ¥i.
AM.
(e) Jurati cavent. Non solum jureconsulti, sed pas-
sim alii latini auctores, similes schedulas aut syn-
graphas vocant cautiones : et cavent ; quia scilicet
cavemus ita nobis, et reddimur securi, cum mutuum
damus. LAc.
(f) Negant scire. Hanc scripturam verissimam esse,
docent quæ sequuntur. Nam cum caveres, scisti :
cum scires, utique voluisti. Rig.
(g) Præscribit Christus non esse jurandum. Non in-
telligere auctorem omni juramento simpliciter absti-
nendum, patet vel ex Apolog. c. 32. PAM.
(h) Si, inquit, concupiscentia. Cum ipsa hæc verba
in S. Scripluris reperire hactenus non potuerim, vi-
detur mihi in compendium contraxisse illud Eccle-
siast. V: Ne sequaris in forlitudine tua concupiscen-
tiam cordis tui, et ne dixeris: Quomodo potui, aut
uis me subjiciet propter faeta mea? Deus enim vin-
icans vindicabit. Aut potius illud sæpe citatum allu-

.(j) Linguam irritam transit, Irrelitam et residem nihil moratur, Rig.

« PoprzedniaDalej »