Obrazy na stronie
PDF

rude illud negotium humanæ calamitatis, et nomen A versuros dæmonas et spiritus desertorum angelorum,

de idolis consecutum est, et profectum. Exinde jam caput facta est idololatriæ ars omnis quæ idolum quomodo edit. Neque enim interest, an plastes efiingat, an cælator exsculpat, an phrygio detexat : quia nec de materia refert, an gypso, an coloribus, an lapide, an aere, an argenlo, an filo formetur idolum. Quando enim et sine idolo idololatria fiat, utique cum adest idolum nihil interest quale sit, qua de materia, qua de effigie (!), ne qui putet id solum idolum habendum, quod humana efligie sit consecratum. Ad hoc necessaria est vocabuli interpretatio graece formam sonat ; ab eo per diminutionem (2) ej3oXzv deductum, æque apud nos formulam fecit. Igitur omnis forma vel formula idolum se dici exposcit. Inde idololatria omnis circa omne idolum famulatus et servitus. Inde et omnis idoli artifex, ejusdem et unius est criminis: nisi parum idololatriam populus admisit, quia simulacrum vituli, et non iiominis sibi consecravit. CAPUT IV.

Idolum tam fieri, quam coli, Deus prohibet. Quanto præcedit ut fiat (a) quod coli possit, tanto prius est, ne fiat, si coli non licet.Propter hanc caussam, ad eradicandam scilicet materiam idololatriæ, lex divina proclamat (Exod., XXXII; Levit., XXVI, 1; Deut., V, 8): Ne feceris idolum (b). Et conjungens (Exod., XX, 8), neque similitudinem: eorum quæ in cælo sunt, et quæ in terra, et quæ in mari. Toto mundo ejusmodi artibus inlerdixit servis Dei. Antecesserat (3)praedicens Enoch (4) (c) omnia elementa, omnem mundi sensum(5)quæ coelo, quæ mari,quæ terra continentur, in idololalriam

[ocr errors]

ut pro Deo adversus Dominum consecrarentur. Ommia igitur colit humanus error, præter ipsum omnium conditorem. Eorum imagines idola, inaginum consecratio idololatria. Quicquid idololatria committit, in artificem quemcunque et cujuscunque idoli deputetur neccsse est. Denique idem Enoch simul et cultores idoli et fabricatores in comminatione praedamnat. Et rursus (6): Juro vobis peccatores, quod in diem sanguinis (7) perditionis , pœnitentia parata est. Qui servitis lapidibus, et qui imagines facilis aureas et argenteas, et ligneas, et lapideas, et fictiles, et servitis phantasmatibus, et dæmoniis, et spiritibus infamibus (8) (d), et omnibus erroribus non secundum scientiam, nullum ab iis invenietis auxilium. Esaias vero (Is., XLIV, 8), Testes, ait, non vos estis, si est Deus absque me. Et non erant tunc qui fingunt et exsculpunt, omnes vani, qui faciunt libita sibi, quæ illis non proderunt. Et deinceps tota illa pronuntiatio, qua in artifices, qua in cultores detestatur, cujus clausula est (Is. XLlV, 20), Cognoscite quod cinis sit cor illorum, et errant (9) (e) et nemo animam suam liberare possit. Ubi (10) aeque Davil, Et (11) tales fiant (f), inquit, qui faciunt ea (Ps. CXIll, 8). Et quid ego modicæ memoriæ homo? ulira quid siiggeram ? quid recolam de Scripturis? quasi aut non sufficiat vox Spiritus Sancti, aut ultra deliberandum sit, an malédixerit atque damnaverit Dominus ipsos prius artifices eorum, quorum cultores maledicit et damnat? CAPUT V. Plane impensius respondebimus ad excusationes

[merged small][ocr errors][merged small][merged small]

CAP. IV.—(a) Quanto præcedit ut fiat, Locus notatis simus ut scias nunquam jure naturali prohibitas imagines veri I)ei. Itaque al) omni aevo. ab ipso Adamo potuit fieri imago Dei ut coleretur. llujus sententiæ laudandus Tertiiliianus lioc loco : paritatem enim temporis in utraque constituit. Sicut nullo aevo potuit, fieri quod non potuit coli; ita omni ævo potuit fieri quod potuit êoli. An vero jure scripto id vetitum Judaeis, (lissident : doctores duo aevi hujus gravissimi, Vasquius affirmat prohibitum, Soarius negat; postremo hæreo ego tantulus. LAc. (1) Ne feceris idoluiu, Ad verbum transtulit, cum'vulgato interprete, 70. Graece est sjöo/g», quemadmoduiii et B. Cypriamus cap. lib. 1, de exhort. mart. qua versione explicatur yerus liujus loci sensus, de quo Auctor latiiis lib ll, adv. Marcionem ubi locum hujus Scripturae interpretatur de imaginihus idololatriæ substantiam continentibus. Uno autem verbo, et quæ in mari, pro eo quod ex graeco alii recte transferunt: et quæcumque in aquis sub terra. PAM. (c) Antecesserat Enoch. Liber Enoch, cui tituJus duodecim patriarcharum testamentum , sæpe citauur ab Origene, Procopio, Tertulliano, et aliis. Multa ìbi vaticinia de sceleribus Hebr;corum et pœnis, interque illa tum et hoc propagandæ per universum tet rarum orbem idololatriæ. Jactatum et illud vulgo

[blocks in formation]

(e) Coqnoscite quod cinis sit cor. illorum et errant. Sic omnino restituendus est hic locus, pro co quod corruptissime legebantur , et terra. Nam magna dietionum vicinitas ob easdem litteras. et graece cst ...i *)av6vra. v. PAM. — (.ognoscite quod cinis sit, etc. IIoc Isaias non dicit; imponit ergo illi Tertullianus ? non, sed explicat. Ait Isaias ita homines stultos fuisse, ut medium lignum crement ad calefacienliim se, a,l coquendos panes et carnes, de reliquo ligno sibi Deum faciant, et adorent. Ait ergo Tertulliaiius sub persona Isaiæ cor deorum esse cineren, quia media pars arboris et princeps conversa in cinerem. Itaque éor Septimii et medium Isaiæ idem est. LAc.

(f) Et tales fiant qui faciunt ea. Quum repetitio alioquin esset ejusdem supervacanea,. ojnisiimus facto res. Nam lib. adv. Gnosticos mon aliud legit, quam ; Similes erunt illis qui ea faciunt. LAc.

hujusmodi artificum, quos nunquam * in domum A ab angelis diaboli liberaturae nos, dum per semet

Dei admiui oportet, si quis eam diseiplinam norit. Jam illa objici solita vox : Non habeo aliud quo vivam (a). Districtius repercuti potest: vivere ergo habes, Quid tibi cum Deo est, si tuis legibus (1)? Tum quod el de Scripturis audent argumentari (b), dixisse apostolum, ut quisque fuerit inventus, ita et perseveret (I Cor.VII,20). Possumus igitur omnes in peccatis perseverare ex ista interpretatione. Nee enim (2) quisquam nostrum non peccalor inventus est (I Cor., IW), cum Christus non alia ex eaussa descenderit, quam peccatorum liberaiidorum. Item eumdem præcepisse (I Thess., IV, 11) dicunt secundum suum exemplum, ut manibus unusquisque operetur ad victum. Si hoc præceptum ab omnibus manibus defendatur,

credo ei fures (c) balnearios (3) manibus suis vivere, B

et ipsos latrones manibus agere quo vivant. ltem falsarios utique non pedibus, sed manibus operari malas litteras. Histriones vero non manibus solis, sed totis membris (d) victum elaborare. Pateat igitur Ecclesia omnibus, qui manibus et suo opere tolerantur, si nulla exceptio est artium, quas Dei disciplina mon recipit (4). Sed ait quidam adversus similitudinis in-_ terdictæ propositionem (Num. XXI): Cur ergo Moses in eremo simulacrum serpentis ex ære fecit? Seorsum figuræ, quæ dispositioni alicui areanæ præstruebántur, non ad derogationem (5) legis, sed ad exemplarium caussæ suæ (e). Alioquim si hæc ut adversarii legis iuterpretemur, numquid et mos, quod et Marcionit:e, inconstantiam adscribimus Omnipotenti? quem illi (6) hoc modo destruunt ut mutabilem, dum alibi vetat, alibi mandat? Si quis autem dissimulat illam, effigiem ærei serpentis, suspensi in modum, figuram designasse dominicæ crucis (f), a serpentibus, id est

ipsum diabolum, id est, serpentem interfectum suspendit, sive quæ alia figuræ istius expositio dignioribus revelata est, dummodo (I Cor., X) apostolus affirmet omnia tunc figurate populo accidisse : bene quod idem Deus qui lege (7) veluit similitudinem fieri, ex. traordinario præcepto serpentis similitudinem indixit (8). Si eumdem Deum observas, habes legem ejus (Exod., XX, 4), Ne feceris similitudinem. Si et præceptum factae postea similitudinis respicis, et tu imitare Moysen, ne facias adversus legem simulacrum aliquod, nisi et tibi Deus jusserit. CAPUT VI.

Si nulla lex Dei prohibuisset idola fieri a mobis, si nulla vox Spiritus sancti fabricatoribus idolorum men minus quam cultoribus comminaretur : de ipso sacramento mostro interpretaremur nobis adversas (g) esse fidei ejusmodi artes. Quomodo enim renuntiavimus diabolo et angelis ejus, si eos facimus? Quod repudium diximus iis, non dico cum quibus, sed de quibus vivimus? Quam discordiam suscepimus in eos, quibus exhibitionis nostræ (h) gratia obligati sumus? Potes fingua negasse, quod manu confiteris? verbo destruere, quod facto struis? mum Deum prædicare, qui tantos efficis? verum Deum prædicare, qui falsos facis? Facio ( ait quidam), sed non colo. Quasi ob aliquam (9) caussam colere non audeat, nisi ob quam et facere non debeat, scilicet ob Dei offensam utrobique. Imo tu colis, qui facis ut coli possint. Colis autem, non spiritu vilissimi nidoris alicujns, sed tuo proprio: nec anima pecudis impensa, sed anima tria. Illis ingenium tuum immolas, illis sudorem tuum libas, illis prudentiam tuam accendis. Plus es illis quam sacerdos, cum per te habeant sa

LECTIONES VARIANTES.

(1) Sit vis tuis legibus Cod. Wouw. Fit vit tuis legibus Fulm. Ursim. (2) Enim abest. Paris.

(5) Erogationem Seml. } 0mnipotenti? Quod illi Wouwer. M. S. 7) Et lege Paris. Jun.

3) Fures et aleatores Rig. (8) Fieri jussit Latin. interduxit Jun. interdixit Fram. 4) Recepit Frum. (9) Aliam Fran. C0MMENTARIUS.

[blocks in formation]

cerdotem. Diligentia tua numem (1) illorum est. Ne- A mine expediunt (g). Nec enim differt, an extruas vet

gas te, quod facis, colere? Sed illi non negant, quibus hanc saginaliorem et auratiorem (a) et majorem hostiam, cædis, salutem tuam. CAPUT VII.

Tota die ad hanc partem zelus fidei per rabit, ingemens christianum (b) ab idolis in Ecclesiam venire, de adversarii (c) officina in domum Dei (2) venire , attollere ad Deum patrem manus malres idolorum, his manibus adorare (d) quæ foris adversus Deum adoranuur (e), eas manus admovere eorpori Domini (f), quae d;emoniis corpora conferunt. Nee hoc suflicit. Parum sit, si ab aliis manibus aocipiant quod contaminant (5); sed etiam ipsi (4) tradunt aliis quod conlaminaverunt. Alleguntur in ordinem

exornes, si templum, si aram, si aediculam ejus instruxeris, si bracteam expresseris (h), aut insignia, aut etiam domum fabricaveris. Major est ejusmodi opera, quæ non effigiem confert, sed auctoritatem. Si ita necessitas exhibitionis extenditur (6), habent et alias species, qu;e sine exorbitatione disciplinæ, id est, sine idoli coufectura (7) opem vietus praestent. Scit albarius tector et tecta sarcire, et tectoria inducere, et cisternam liare (i), et cymauia distendere (j), et multa alia ornanienta praeter simulacra parietibus incrustare (8). Scit et pictor, et marmorarius, et æra. rius, et quicumque cælator, latitudines suas utique multo faciliores. Nam qui signum describit, quanto facilius abacum linil? Qui de tilia Martem exsculpit,

ecclesiasticum artifices idolorum. Pro scelus ! Semel B quanto citius armarium compingit? Nulla ars non

Judæi Christo manus intulerunt, isti quolidie eorpus ejus lacessunt. 0 manus præeidend.e ! Viderint jam an per similitudinem dictum sit, Siue manus tua scandalizat, amputa eam (ilalth., VIII, 8). Quæ magis amplitandæ,quaha in quibus (5)Domini corpus scandalizatur? CAPUT VIII.

Sunt et aliæ complurium artium species, quæ etsi non contingunt idolorum fabricationem, tamen ea sine quibus idola nil possint, eodem cri

alterius artis, aut mater, aut propinqua est. Nihil alterius vacat (k). Tot sunt artium venæ, quot hominum concupiscentiæ. Sed de mercedibus et manuspretiis inlerest. Proinde interest et de labore. Minor merces frequentiore actu repensatur. Quot parietes signa desiderant? Quot templa et ædes idolis ædificantur? Domus vero, et praetoria et balnea et insulæ quantae? Soccus et baxa quotidie deaurantur, Mercurius et Serapis non quotidie. Sufficiat ad quæstum artificio

LECT10NES WARIANTES.

(1) Nomen Venet. (2) De adversaria officina in domum Dei, Seml. (5) Contaminent Wouwer. M. S. (4) Ipsæ Fran. (5) Quam quibus Jum.

(a) Auratiorem et majorem hostiam. Hostia, inquit Festus, dicta ab eo, quod est hostire, ferire. Alii ab hostibus derivant, quod post victoriam immolari soleant, sicuti et ipse Festus alibi. Alludit autem ad eas hostias quae auro ornabantur, quas proinde auratas vocat; solel)ant enim subinde boum cornua deaurari , qui immolabantur. PAM. —- Et majorem hostiam. Major victima aut hostia est taurus, bos, vacca: Minor, ovis, capra, sus. Hoc certius discrimen quam ut majora dicantur de victimis, minora de hostiis. Scias etiam inter primas majorem esse taurum, inter alteras majorem esse ovem. LAc. CAP.VII.—(b) Ab idolis in Ecclesiam. Prolixius viri eruditi Pamelius et Lacerda nomina congeriint quæ Dei domui tribuunlur apud veteres: post ipsorum messem nullum restat spicilegium. Qui primus Ecclesiam seu conventum christianorum aggressus est, fuit Eustathius ille qui contemnendas esse Ecclesias dicebat. In huic congregata Gangreinsis Synod:is , eumqiie fulmine percussit can. W. IIunc secuti sunl Patareni in quos restanl Honorii Tertii P. constit, et Frederici II, imper. Imitati quoque sunt pessima haec exempla Waldeiises, Wiclefistae, Hussitæ et alii qui cum Eustathio satis damnati frustra objiciunl illud Act.XVII: Deus in manufactis templis non habitat. Legenda tantum sunt quæ sequuntur, ut os obturetur impudentissimis homuncionibus, nimirum, nec manibus humanis colitur indigens aliquo cum ipse det omnibus, etc. LE Pf. (c) De adversarii efficina in domum Dei venire. Ifaec noii videntur esse 'lertulliami, sed glossatoris alicujus in iJIud comm. quod præcedit, ab idolis Ecclesiam venire. Rig. (d) Iiis manibus.adorare. Adorabant enim manibus ad Deum elatis, allevatis, expansis. RiG. (e) Quae foris adversus Deum adorantur. Matres et artifices idolorum manus adorabantur ab Ethnicis

[ocr errors][merged small]

COMMENTARIUS.

idolorum cultoribus. Quid enim erat statua sive idoluim priusquam accederet manus artificis, misi bruta materia , quam periti artificis manus exsculpsit in alicujus numinis effigiem ? Præclare Septimius lib. de Resurr. : « Phidiæ manus, inquit, Jovem Olympium ex ebore molilæ adorantur; nec jam bestiæ, et quidem insulsissimae deus est, sed snmmum sæculi numen; non quia eleph:intus, sed quia Philias tantus. Rig. (f) Manus admovere corpori Domini. Pertinet hic locus ad eam consuetudinem, qua in mantis tradebatur Eucharistia , quam testati sunt pro suis quoque temporibus B. Cypr. (l. de lapsis): B. Cornel. (ad Fab. Antioch.); B. Dioàys. Alex. (ad Xist. pontif.); B. Ambros, (0rat. ad Theodos. imper.); Hieronym. (ad Theophil.), etc. Edd. CAP. VIIi. — (g) Expediunt. Conficiunt, adornant. RiG. (h) Si bracteam expresseris. Si de aurea massa bracteaum expresseris statuæ inviucendam æreæ. RiG. (i) Cisternum liare. Aiharii tectoris etiam opificium esse iudical Plin. lib. XXXVI, c. 25. Atqui ego quidem existino legendum prorsus ligare, non li:ire. Verum nolui immutare veterem lectionem, si forte, uti multæ aliæ, vox sit Tertulliano peculiaris jam obsoleta. PAM. (j) Cymatia distendere. Videtur cymatia nuncupare arcus ipsos templorum seu tectorum, creta incrustatos, voce derivata a zvpz*tz, id est illuvie aquarum, quod ilii arcus pluviarum illuviem impcdi:nt. PAM. — Cymatia, Esse haec omnes vrsp zz4;, id est prominentias in ædificiis, tum Ilesychius definit, tum id facile colliget jui Vitruvium legerit. Itaque injuste Pamelius arctat hanc vocem ad arcu3 tectorum et templorum. Sunt enim prominentiæ quæ in modum undæ sinuantur. Suidæ Xva sic dicuntur. Witriivio simæ a forma. LAc. (k) Nihil alterius vacat. Horatius :

rum, frequentior est (1) omni superstitione luxuria A pulis et magistris. Sed magi et astrologi ab oriente

et ambitio. Lances et scyphos facilius ambitio, quam superstitio desiderabit. Coronas quoque magis luxuria, quam solemnitas erogat. Cum igitur ad haec artificiorum genera cohortemur, quæ idolum quidem, et quæ idolo competunt, non attingant, sint autem et hominibus communia saepe quæ et idolis, hoc quoque cavere debemus, ne quid, scientibus nobis, ab aliquibus de manibus nostris in rem idolorum postuletur. Quod si concesserimus, et non remediis jam (2) usitatis egerimus, non puto nos a contagio idololatriæ vacare , quorum manus non ignorantium in officio vel in honore et usu dæmoniorum deprehenduntur. CAPUT IX.

veneruut (Matth., II). Scimus magiæ et astrologiæ inter se societatem. Primi igitur stellarum interpretes(b) natum Christum annuntiaverunt, primi muneraverunt (c). Iloc nomine Christum (opinor) sibi obligaverunt. Quid tum ? Ideo nunc et mathematicis palrocinabitur illorum magorum religio? De Christo scilicet est mathesis hodie (d), stellas (4) Christi, non Saturni et Martis et cujusque (e), ex eodem ordiiie mortuorum observat et prædicat. At enim scientia illa usque ad Evangelium (f) fuit concessa, ut Christo edito nemo exinde nativitatem alicujus de coelo interpretetur (5). Nam et thus illud et myrrham et aurum ideo infanti tunc Domino obtulerunt, quasi clau

Animadvertimus inter artes. etiam professiones E sulam sacrificationis (g) et gloriæ sæcularis, quam

quasdam obnoxias idololatriæ.. De astrologis ne loquendum quidem est. Sed quoniam quidam istis diebus provocavit defendens sibi perseverantiam professioiiis istius, paucis utar. Non allego quod idola honoret,quorum nomina coelo inscripsit, quibus ornnem Dei potestatem addixit : quod propterea homines non putant (5) Deum requirendum, præsumentes stellarum mos imimutabili arbitrio agi. Unum propono, angelos esse illos desertores Dei (Gen., VI), amatores fœminarum, proditores etiam hujus curiositatis, proplerea quoque damnatos a Deo. 0 divina seutentia usque ad terram pertinax, cui etiam ignorantes testimonium reddunt. Expelluntur mathematici (a) sicut angeli eorum. Urbs et Italia interdicitur mathematicis,

Christus erat adempturus. Quod igitur iisdem magis somnium sine dubio ex Dei voluntate suggessit, ut irent in sua, sed alia, non qua venerant, via, id est, ne, pristina secta sua incederent: nonne (6) illos Ilerodes persequeretur, qui nec persecutus est, etiam ignorans alia via digressos, quoniam et qua venerant ignorabat. Adeo viaim rectam (7) et disciplinam inlelligere debemus. Itaque magis præceptum , ut exinde aliter incederent. Sic et alia illa species (8) magiæ quæ miraculis operatur, etiam adversus (Exod., VII) Moysen aemulata, patientiam Dei traxit ad Evangelium usque (Act., VIII, 18). Nam exinde et Simon Magus jam fidelis, quoniam aliquid adhuc de circulatoria secta cogitaret, ut scilicet inter miracula professionis suæ

sicut cœlum angelis eorum.Eadem pœna estexilii disci- C etiam Spiritum Sanctum (h) per manuum impositionem LECTIONES WARIANTES.

(1) Sufficiant — frequentiores Franeq. (2) Tam Seml.

(5) Pulent Jum.
(4) Stellam Wouw. M. S. Rigalt.

(5) Interpretatur Rigalt. (6) Non abes! Seml.

(7) Sectam Jum. (8) Aliam illam speciem — patientia Fran.

COMMENTATIUS.

Alterius sic

Altera poscit opem res et conjurat amice. RIG.

CAP. IX. — (a) Expelluntur mathematici. Si quis haec, tanquam inutilia et superflua, deleri oportere censuerit, habet ecce me adstipulatorem. Rig.

(b) Prini igitur stellarum interpretes. Chalcidius in Tiim. Plat. ad Osium Cordubensem ex historia quam vocat sanctiorem et venerabiliorem , ait, ortu stell;e cujusdam non morbos mortesque denunliatas. sed descensum Dei venerabilis ad humanæ conservationis, verumque mortalium gratiam. STELLAM CIll{iSTI.

Magi in Evangelio secundum Mauhaeum : « vidimus D

slellam ejus in Oriente ». Priimasius in ha^resim Priscillianislarum : t A signo Christi ad signa astrologica migraverunt. » Itig. (c) Primi muneraverunt. Chalcidius: * Chaldæorum profecto sapientes viri, et consideratione rerum coelestium satis exercitati, quaesisse dicuntur recentem ortum Dei: repertaque illa majestate puerili, veneratos esse, et vota Deo tanto convenientia nuncupasse. » [{jg. (d) De Christo scilicet est mathesis hodie. IIodierna, inquit, mathesis est disciplina Christi. Stella Christi, hoc est, genesis Christi, exempla et mandata ejus observanda sunt nobis et prædicanda. RiG. — De Christo scilicet. Ironice, mallesis enim hodie e Christi disciplina non est; quia nulla hoilie stella Cliristus dicitur. I)octrina illà eorum est qui cognominem stellam habuerunt ut Jupiter, ut Saturnus,

etc. Frustra autem ex hoc loco Christi genesim e stellarum cursu metiri posse contendunt homines perverse curiosi, inter quos familiam ducunt Petrus de Alliaco, et llieronymus Cardanus Le PR. (e) Et cujusque ex eodem ordine mortuorum. Hoc est, ex ordine illo septenario planetarum , Saturni, Martis, Alercurii, et id genus aliorum , qui non dii, sed homines fuere , et jam quidem mortui. Itig. (f) Usque ad Evangelium. Ne putet lector concessam divinis legibus, sed tantum humanis, quia ante Clhristum non punita, imo per omnes nationes vagata insolenter, et in pretio ac gloria habita. Neque contra hoc est, concessam Magis adoratoribus Christi, nam isti illa usi sunt ex mera pietate et religione, non ut aliæ gentes ad usus maleficos. Sed et explicandus Tertull.T cum ait concessam usque ad Evangelium, scilicet concessam nt plurimum. LAc. (g) Clausulam sacrificationis. Ut exinde Christus fideles suos abstinere voluerit pontificatu et s;rculari gloria. Clausulam , finem et terminium. Sic in Scorp. ubi de Joau. IBapt. : Clausula legis et progrum. IG. (h) Spiritum Sanctum per manuum impositionem eniìndinaret. Convenientissimo verbo Simonis istius crimen damnat. Sed et hodiernæ nundinationi eorum qu;e feudali vocabulo beneficia nuncupantur, siimoiii;e crimeu tribuere solemus, etsi inter emptorem et venditorem de comparando Spiritu Sancto nequidem cogitetur. Nam inter eos, hoc tantum agitur ut in emptórem transeat jus percipiendi reditus ex posde fide (1) ejectus est : et alter magus qui cum Sergio Paulo, quoniam iisdem adversabatur apostolis, luminum amissione mulctalus est (Act., XIlI, 6 seqq.). Hoc et aslrologi retulissent credo, si quis in apostolos incidisset (2). Attamen cum magia punitur, cujus est species astrologia, ntique el species in genere damnatur. Posl Evangelium nusquam invenias aut sophistas, aut chaldæos, aut incantatores, aut conjectores, aut magos, nisi plane punitos. Ubi sapiens, ubi litterator, ubi conquisitor hujus ævi ? Nonne infatuavit Deus sapientiam hujus sæculi (I Cor.1, 20)? Nihil scis, mathematice, si nesciebas te futurum christiamum, Sin sciebas, hoc quoqtie scire debueras, nihil tibi futurum cum ista professione. Ipsa te de periculo suo instrueret, quæ aliorum climacterica præcanit (a), Non est tibi pars neque sorsin ista ratione (Act., WllI, 21). Non potest regna cœlorum sperare, cujus digitus aut radius abutitur cælo. CAPUT X. Quærendum autem est etiam de ludi magistris

ennmdinaret, maledictus ab (Act., VIII, 20) apostolis A et de cæteris professoribus Jitterarum, imo non

dubitandum aflimes illos esse multimodæ idololatriæ. Primum, quibus necesse est deos nauonum prædicare, nomina, genealogias, fabulas, ornamenta honorifica qu;eque eorum emuntiare, tum solemnia festâque eorumdem observare, ut quibus vectigalia sua suppetant. Quis ludimagister (b), sine tabula septem idolorum, quinquatria tamem (5) frequentabit (c)? Ipsam primam novi discipuli stipem Mlinervæ et honori et nomini consecrat, ut etsi (4) non profanatus alicui idolo , verbotenus de idolotliyto esse dicatur (d). Quid minus est iuquinamenti (6) eo quod praestat quæstus et nominibus el honoribus idolo nuncupatus? tam Minervalia Minervæ, quam Saturnalia Saturni, quæ etiam serviculis sub tempore Saturnalium celebrari necesse est. Etiam stremæ captandæ, et septimutatium, et brumæ, et carae cognalionis honoraria exigenda omnia, Florae (6) scholæ coronandæ (e). Flaminicæ et ædiles sacrificant, creatis (7) schola (f) honoratur feriis. Idem fit idoli matali omnis diaboli pompa frequenta

LECTI0NES WARIANTES.

(1) Fide dejectus est Jun.

(2) Si qui — incidissent Rigalt.

(5) Sic scriptum est in cod. Agob., Rhenan ; quis ludi magister si non tabularia frequentabit. Rigalt : tamen non frequentabit. Latin. tamen non. Jun. mävuit. non Quin

quatris t. frequentabit ? (4) Et ut si Paris. (5) Inquinamento Paris. Jun. eo abest Paris. Jum. (6) Flore Fran. (7) Aedibus sacris Cereri. Rhenan.

C0MMENTARIUS.

sessionibus beneficii titulo comprehensis. Et quæ apud nos pinguia sunt beneficia, veteres, etiam extra Dei éivitatem, dixere &/*0&; itpwrvx;. Jam C vero pridem saeculi vitio evanuere de rebus christianis præclara illa Sancti Spiritus miracula. Rig. (á) Aliorum clinacterica præcanit. Climaclerica dicit certa vitæ spatia per annos novem aut septetm scansili ratione currentia, quæ chald;ei periculosa esse affirinant, præcipue vero annum 65. llunc enim illi climactera androclam esse aiutat gr;vco vocabulo. Quod latini dicerent virifragum. De hoc vero climactere locus est insignis Jul. Firmici Mathes. IV, quem ab Jos. Scaligero jam iudicatum satis esse concederem, nisi einendatior hic a nobis exiret e Bibliotli. regia. Sic enim legimus in vetusto exem})lari : Sane eaetra cæteros climacteras, etiam septimi amni et moni , per omne vitæ tempus multiplicata rutione currentes, naturali quadam et latenti ratione , tariis hominem periculorum discriminibus semper afficiunt. Unde et 65. annus, quia utriusque numeri summiam pariter accipit androclas appellátus est. Et paulo post : Ilac ex caussa ab Ægyptiis androclas dictus est, quod omnem viri substantiani jrangat ac debilitet. Eadem vero occasione describentuir hic etiam et veteribus libris quaedam ab Agellio citata ex primo librorum -quos M. Varro inscripsit hebdomades, vel de imaginibus septenarii numéri. Climacteras gravissimos quosque fieri septenarios. Rig. ... CAP. X.—(b) Quis ludimagister, sine tabula septem idolorum. Antea legebatur: Quis ludi magister, si non tabulariuidolorum,juinquatriútamen frequèntabit.Nullo segsu. Rectissima érat scriptura vetus.jam observata quidem Barraeo, nunc etiaiii Agobardi êodice confirniata. Ea est hujusmodi: Quis lüdi magister sine tabula septem idolorum quinquatria tawem frequentabit. Verum ut conslet sensus, ádhibenda distinctio. Quis ludi!magister, sine tabula septem idolorum ? Deinde non interrogatione, sed asseveranler, quinquatria tamen frequenlabit. Aut si interrogatio poiiitur in fine, necessario legendum sicut edidimus: Quis ludimagister

sine tabula septem idolorum , quinquatria tamen non frequentabit ? Sic, utrovis modo legas, idem erit sensus, Nulluum esse ludimagistrum , qui non habeat in ludo suo sive schola tabulam septem idolorum , hoc est, septem p!anetarum ; Lunæ, Martis, Mercurii, et c eterorum, unde nomina dierum hebdomadis cujusque. Aut si quis reperialur absque hujusmodi tabulâ, lunc tamen quinquatria frequentatorum. Quis autem fuerit apud ludimagistros istius tabulae sive laterculi septem dierum usus, diligeutius inquirere non tanti est. Forsitam pr.escriptum aut significatum illic fuit quid quaque die discipulis tradi reddive oporteret. Juvenalis, Sat. VI! : Nil salit arcadico juveni, cujus mihi sexta (Quaque die miserum dirus caput Haanibal implet.

Ea die, scilicet, lolius hebdomadis sutuuaa colligebatur. Septima die, quies et otium. Ipse Tertullianus libro ad Nationes primo, cap. Xlll : • Vos certe eslis, qui iu laterculum septem dierum solem recepistis, et ex diebus ipsum prælegistis , quo die lavacrum sublrahatis, aut in vesperatw differatis, aut otium

D et prandium curetis. • Itig.

(c) Quinquatria tamen frequentabit. Quinquatria , seù Quinquätrus, — sacra Minervæ, Nomina quæ a junctis quinque diebus labent. Ad h;ec sacra ludimagistros vocát idem Ovidius lib. III. Fastor. : Nec vos turba feri censu fraudata magistri Spermite, discipulos attrahit ille novos. Rig.

(d) Verbotenus de idolothyto esse dicatur. Sequitur in vulgatis editionibus, Pro idololatra vitetur. Quod non videtur esse Tertulliani, etsi in cod. Agobardi reperiatur, Pro idololatria vitatur.

(e) Floræ scholæ coronandæ. Floralibus scilicet, Flór;c sacris.

(1) Creatis schola honoratur feriis. Sic habet vetus exemplar. Ineptissime an:ea legebatur, Cereris schola. Creatas ferias dicii , quæ non erant statæ aut solem. nes, sed indictivæ : ab AEdilibus scilicel aul Flaminicis ob sacrificia quædam indictæ.

« PoprzedniaDalej »