Obrazy na stronie
PDF

Jam si pectoribus ad translucendum (c) quamdam specularem materiam natura obduxisset, cujus non præcordia insculpta apparerent (1) novi ac novi Caesaris scenam congiario (d) dividundo præsidentis (7)? etiam illa hora qua acclamant :

Testis est Tiberis (a), et scholæ bestiarum (b). A

De nostris annis tibi Jupiter augeat annos. Hæc Christianus tam enuntiare non novit, quam de novo Caesare optare. Sed vulgus, inquis. Ut vulgus, tamen Romani , nec ulli magis depostulatores (2) Christianornm , quam vulgus. Plane cæteri ordines pro auctoritate religiosi ex fide; uihil hosticum de

LECTIONES WAIRIANTES. (1) Pamel. et Herald. : appararent, Fr. Junius e tem, e. i. h. quo reclamat. Scriver. : apparerent hac novi

[ocr errors]

Cæsaris scena. [51] Cod. Fuld. depopulatores.

COMMENTARIUS.

mus personam ejus ferens, imitansque ut est mos, facta ac dicta vivi , interrogatis palam procuratoribus quanti sumus et pompa coiistaret : ut audivit H. S. centies , eacclamarit, Centum sibi sestertia darent, ac se vel in

Tiberim projicerent. Ubi scurra iste videtur mihi p

respexisse ad illud Vespasiani dictum factumque quod idem Sueton. narrat c. xxiii. Nuntiantibus legatis, decretum ei publice non mediocris summæ statuam colosseam : jussit, ut continuo ponerent , cavam manum ostentans, et paratam basim dicens. HAv. (a) Testis et Tiberis. MS. Fuld. et Herald. est pro el. `Vir Clariss. Gotliofredus in Notis ad lib. Ad Nat. 1. 17. refert hoc ad domum Tiberianam 'seu palatium Cæsarum. Sed olim ut puto fluvii ripiae vulgus adhabitabat , potentiores montes occupabant, tuti ab inundationibus. Cum itaque de plebe loquatur, nihil commodius, quam habitationis locum indigitare potuit. Gallus interpres Giry nescio de qua Tybridis statua somniat, les placards que l'on attache à la statue du Tibre . Denique tertium quid innuere videtur MS. L. B. ibi, Testis et Vesta, Tiberis, et scholæ bestiarum, voluit forte et statuæ, in lib. cum Ad Nat. de statuis etiam loquitur. HAv. (b) Scholæ bestiarum. Rig. Schola. Nonnulli ut et Scriverius bestiariorum Scholæ bestiarum videtur vocare studium illud Romanorum, quo ad bestiarum pugnas et venationum spectacula tanquam ad scholam coiiveniebant. ll)i multa oris licentia , ut in cunctis spectaculis, vel innuit locum ubi damnati ad bestias exercebantur, ibi malediclis lecus, nihil enim atrocius morte illa, metui poterat. Damnat theatra hoc etiam titulo Chrysost. Hom. 1. ad iEs. vi. 1. An eae contumeliis, convitiis, scommatibusque , quibus spectatores ejusmodi rerum se mutuo conspergunt ? llAv. (c) Jam si pectoribus. MS. Full. hoc modo lectionem format, jam si pect. humanis ad transducendum quoddam specularem materiam n. o. Unde Scriverius in ora lil)ri mei, et Meursius in Exerc. Crit. ex Juvenale et aliis quoddam speculare emendant. c. Ego potius insistens vestigiis lectionis MS. lego, jam si pectoribus humanis ad translucendum quondam specularem materiam, etc. Nam vox humanis ex Fuld. adlenda videtur , et quondam quondam significat tempus illud quo homo formam accepit, quain omnes posteri servaiit. Illud scilicet dudum Momus reprehenderat , volueratque Socrates fenestratum hominis pectus, ne occultiores delitescerent sensus. Ex cujus philosophia bilingues homines oplabat Euripides, ita ut sonus veræ et falsae cuicumque proderetur : In Hippol. eiiim vers. 923. Theseus ita loquitur : �ιύ, χάν Βροτοισι τὸν φίλων τικμ*ov Σagi; τι xúαθαι, και δέγνυσιν #gtv&v, όστις τ' ἀληθής ίστιν, άστε μὴ #ίλος. Atσσας δι φωνάς τάντας ά,8£<rrovs iystv, tiv μιν δικαίαν, τῶν δ' ἀπως ίτύγχανιν, {ì; *, qoovoùaa *' άδικ' i£ηλίταιτο Ilgò; <k δαιιας, xoùx άν ἀκατάμιθα. I. e. Heu ! oportebut hominibus notam amicorum manifestam aliquam esse, et dijudicationem mentis, quisnam verus sit amicus, et quis non ; et omnes homines duplicem vocem habere : unam quidem veracem, alteram vero pro re nata obviam, ut quae cogitaret injusta

[ocr errors]

argueretur ex veriloquia, neque jam deciperemur. Jam enim ejus tempore vel Spartani tales erant, ut ait in Andromacha : E λίγοντις άλλ^ μιν, rλάσση φάονοντις δ' άλλ' dvvuptaxta 6' άι. g? quasi interpres ita noster Publius extulit versu t) O. Homo semper in os fert aliud, aliud cogitat Dixitque more suo breviter et fortiter Sallust. Cat. C. Aliud clausum in pectore, aliud lingua propmtnm habere. Quandoquidem aliquando sub hominum effigie Senecæ verba sunt] latet ferinus animus, imo féris aevior et immanior. (a) Congiario dividundo. Congiarium est miinus ac summa pecuniæ, qua Imperator populum universu m afficiebat; et donativum quo milités. Si quando vero in congiario aliquid præter pecuniam dabâtur, apponebalur. LAc. (e) De nostris amnis. Occasionem qua verisiimile est hanc acclamationem usurpatam, pulchre inquirit lleraldus, quodque sæpius versu concepta fuerint ejusmodi acroamata illustrare potest id qüod in Caligula c. VI. notat Sueton. Germanico pristinæ sanitati restituto ut putabatur ab universo populo fuisse acclamalum : Salva, Roma, salva patria, salvus est Germanicus, est enim integer trochaicus. Et aperte testatur Corippiis in carmine quod in laudem Imperatoris Justini scripsit lib. ii. versu 517. Disponunt cautus, modulos et vocibus addant. ubi exprimere voluit illud Suetonii in Caligula c. XVI. mobilisque pueris ac puellis, carmine modulato, laudes virtutes ejus canentibus. Qui idem princeps imperii initio ut oplimi Germanici filius, tantam de se spem et amorem excitaveral, ut ubi in adversam valetudinem incidit, non defuerint, qui depugnaturos se armis pro talute aegri, quique capita sua proposito titulo voverent, ibid. c. XIV. quos pas1ea crudelis ille tyrannus votum explere coegit c. XXVII. Vehemens vero amoris iste aestus, quo pro alio mori quis cupit, ipsi ut vita prorogetur, tantoque sceleratius, vel in talibus verbis mortem ejus optare. Iloc plerumque amatoribus in ore erat, unde pulchre Horatius lib. iii Carm. ix. 9. Me nunc Tresse Chlos regit, Dulces docta modos, et citharæ sciens : Pro qua non metuam mori, Si parcent animæ fala superstiti. cui pulchrius respondet Lydia : Me torret face mutua Thurini Calais filius 0rnithi, Pro quo bis patiar mori, Si parcent puero fata superstiti. Et apud Plautum, Asin. iii. 3. 18. amicae conquerent Cur tu obsecro immerito meo me mortis dedere optas, dat responsum amans juvenis :

Ego te ? quam si intelligam deficere vita, jam i

Vitam meam tibi largiar, et de mea ad uuam addam. Quod tamen merito magis illi usurpent, inter qnos iiom malis interruptam querimoniis haud citius extrema die copulam amor solvit, ut facit lugens iste Titi Cæsaris libertus Arimetus :

ipso senatu, de equite, de castris, de palatiis ipsis A omnes illi sub ipsa usque impietatis eruptione et sacra

[merged small][merged small][merged small][merged small][ocr errors][ocr errors][merged small]

Si pensare animas? sinerent crudelia fata,
t posset redimi morte aliena salus :
Quamiulacumque meæ debentur tempora vitæ,
Pensassem pro te, cara Homonæa, libens,

Exstat inscriptio Romæ in cardinalis Coelii horlis, referique illam Gruterus et alii in inscript. Multi vero Codices editi, ut Ald. Rhen. MSS. ut Fuld. et L. B. habent:

De nostris annis augeat tibi Jupiter annos.

(a) Unde Cassii. Pariter in lib. 1. ad Nat. c. 17. Agnoscinius sane Romanam in Cæsares fidem ! Nulla umquam conjuratio erupit, nullus in Senatu vel in palatiis ipsis sanguinis (leg. sanguis) Cæsaris notam fixit ? Nulla in Provinciis ÄÈÉ majestas ? Adhuc Syriæ cadaverum odoribus spirant : adhuc Galliae Rhodano suo non lavant. Et huc spectant illa quæ adducit in lib. Ad Martyr. c. WI. Ad hoc quidem vel præsentia nobis tempora docuiiienta sint, quantæ qualesque personæ inopinatos nalalibus, et dignitatibus, et corporibus, et ætatibus suis, exitus referunt, hominis causa : aut ab ipso, si contra eum fecerint, aut ab adversariis ejus, si pro eo steterint. HAw. (b) Inter duas laurus. Innuit lauretum, quo seces$erat Commodus aeris salubrioris gratia, cum in Urhe pestilentia grassaretur. Ilistoriàm narrat Herodianus lib. I. Pub. Victor. regione Urbis Xlll. meminit Laureli majoris et Laureti minoris, Erant duo luci. Et in vetustis Ę; legitnr, III. Id. Aug. Rome inter duas laiiros Tiburtii martyris Chronicon * Alexandrinum, ubi de Walentinianilmp. nece, ásp;&y, â, Pάμη μάσον δύο δagyäy. Sicet apud Livium, lib. I. Locus iner duos locos. RIG. (c) Sigeriis. Male multi W. D. hoc mutarunt in Stephanis, cum not, tantum omnes libri MSS. consentiant in illo, sed etiam Xiphilinus inter conjuratos in Domitiani caput clare Sigerium numeret; Martialis quoque cum Parthenio conjungat lib. IV. epist. 88. Et sacro decies repetis palatia clivo, Sigeriosque mefos Partheniosque sonas. Jt recte notavit Gothofredus ad lib. 1. Ad Nat. c. 17. lli enim intimæ admissionis erant apud Domitianum. ut docet Xiphilinus, et viri magnae aüctoritatis, maximisque a Ca'sare beneficiis affecti, quare illos maluit nomiuare Tertullianus, quam ignobilem Stephauum, Qui roboris causa tantum ad interficiendum tyrannum immissus est. Unde etiam Hadr. Juuio asseiitior corgenti apud Martial. in Apopliorelis ep. C. LXXXII. $igillum Sigeri fictile. máló ibi tameii Sigerii, pro Giberii. Caeterum cum Fr. Junio facile persuadeo mili §igerium hunc germanum fuisse, cum constet, iuter illos Batavis in principis custodia imaxime locum fuisse. limo vel frisiuiii fuisse suspicor, apud quos vel finitimos Groniuganos non tanúm creùra aùhucdum sunt C0mp0sita ista nomina. Sigefridus, Sigeberlus, sed £tiamnum nobilissima vetus est familia Sigeroruui vel Sigeriorum Sigers. Cum vero in omnibus fere MSS. exslel tot Sigeriis, unde depravatum im L. B. tot Siquis, $i non pro omnibus ut väria lectio substituta fuit, præter nominatos istos duos etiam quoscumque alios ficludit, qui simili scelere majestatèm principis violarumi. IIAV. (d) Sacra faciebant pro S. 1.] Omnino huc pertinet

TertulliANi. I.

C

, esSel

[ocr errors]

B fieri posset, unusquisgue eorum etiam pro me mortem

subire paratus esset. ln summa, per nihil aliud quam per nomen meum jurabant. Cui Clotho rursus : rcs$apo , torp' &vi & ra» etc. i. e. Propterea ex cæna, quam heri cum quodam eorum cepisti, statim mortem oppetiisti. Qui idem de hæredipetis similiter in Dial. Mort. Plut. el Merc. ubi ostendit volum esse illorum ut cito senex dives moriatur. Quod tamen, inquit, omnium sceleratissimum est, interea cum talia precantur, tamen observant et colunt manifeste utique illum. Ac quæ aegrotante illo apud se consultent, nemo ignorat ; attaÎ; sacrificuturos sese promittunt, si convalescat denuo. AW. (e) Alii foris. lnserviat hoc illustrando et emendando libro Ad Nat. {{. cap. undec. ubi post hiatum legitur... Parcite, Dei impudentes, luctantibus sponsis nemo intervenit,... quorum votum est foris gaudentes erubescunt. Lacunam priorem non tangit Golhofredus, posteriorem supplet per illi, et τὸ foris explicat de illis qui foris laeiili;e nupliali operantur. Perperam. Ila réstitue : Humano pudori parcite, Dei impudentes,etc. ipsi, quorum votum est, etc. Dicit enim illos ipsos, qui gaudium illud nuptiale animo præsumunt et tacite gaudent, ad prætextata tamen verba lascivosque jöcos foris rubore suffundi, qu0modo devirginata illa apud Theocritum puella Idyll. XXVII. 68.

[ocr errors]

Satis testari potest sapiens consilium Geta: filii, fratre Bassiano vitâ et imperio dignior. Adscribam verba Spartiani in vita ejus, digna enim sumi cognosci : liujus illud pueri fertur insigne, quod quum vellet partiujn diversárum viros Severus occidere, et inter suos diceret, hostes vobis eripio . consentiretque adeo usque Bassianus, ut eorum etiam liberos, si sibi consuleret * diceret occidendos, Geta interrogasse ferlur, quantu§ interficiendorum numerus , cumque dixisset pater, ille interrogavit : Isti habent pareiites, habent propinquos? quum responsum esset, habere complures : Plures ergo in civitate tristes, erunt quam laeii, quod vicimus. Et ob inuisset, addit ibidem Spart., eju$ 'senl tentia, nisi Plautianus præfectus vel Juvenalis institi;

[ocr errors]
[ocr errors]

(1) postes præstruebant (a) ? quam elatissimis (b) et A esse, et hostes non esse (6), cum hostes reperiantur

clarissimis lucernis vestibula enubilabant ? quam cultissimis et superbissimis toris (c) forum sibi dividebant? non ut gaudia publica celebrarent, sed ut vota propria jam edicerent (2) et in aliena solemnitate exemplum atque imagineum spei suæ inaugurarent, momen principis in corde mutantes (5). Eadem officia dependunt et qui astrologos et aruspices et augures et magos de Cæsarum capite eonsultant, quas artes ut ab Angelis desertoribus proditas et a Deo interdictas ne suis quidem caussis adhibent Christiani. Cui aulem opus est perscrutari super Cæsaris salute , nisi a quo aliquid adversus illam cogitatur vel optatur, aut post illam speratur (4) et sustinetur ? Non enim ea mente de caris consulitur, qua de dominis. Aliter curiosa est sollicitudo sanguinis, aliter servitulis.

CAPUT XXXVI.

IIosles igitur haberi posse, qui hostile nihil adversus Romanum vel Imperium vel Imperatorem spirent, imo qui quod Imperatori sunt, etiam sint aliis, quibus male velle , male cogitare non liceat de aliis, multo minus de Imperatore, qui ad tale fastigium a Deo evectus est.

Si hæc ita sunt, ut hostes deprehendantur, qui Romani vocabantur, cur nos, qui hostes existimamur, Romani negamur (5)? non possumus et Romani

qui Romani habebantur. Adeo pietas (d) et religio et fides imperatoribus dedita non in hujusmodi officiis consistit , quibus et laostilitas magis ad velamentum sui potest fungi, sed in iis moribus, quibus civilitas in imperatorem tam vere (7), quam circa omnes necesse habet (8) exhiberi. Neque enim Iiaec opera Donæ mentis solis imperatoribus debentur a nobis. Nullum bonum sub exceptione personarum administramus , quia nobis praestamus, qui non ab homine aut laudis, aut præmii expensum captamus : sed a Deo exactore et remuneratore indifferentis benignitatis. lidem sumus imperatoribus, qui et vicinis nostris. (9) Male enim velle, male facere, male dicere, male cogitare de quoquam ex æquo vetamur. Quodcumque

B non licet in imperatorem, id nec in quemquam, quod

in neminem, eo forsitan magis nec in ipsum, qui
per Deum tantus est.
CAPUT XXXVII.

A quibus Christianis nihil mali expectandum hinc patere
possit, utpote apud quos nalum malo compensare non
liceat, quod si vellent, iniqua odia et contumelias ul-
turi, facillime possent, et ob ingentem numerum, quo
brevi tempore orbis implelus est, et ob mortis con-
temptum, quem eliam in tormentis pro Fide præstent:
sive id agere mallent per incendia, sive per bella, sive
denique per meram discessionem vastaturi Rempubli-
cam. At nunc eliam benefactores iuimicorum factos,
a Dæmonum incursibus illos liberare, quos tamen ge-
meris, quam erroris humani hostes vocare maluerint.

LECTI0NES WARIANTES.

[ocr errors][merged small][merged small][merged small]

sent spe proscriptionum ex quibus ditati sunt. In yoci-
l)us vero sed et qui, τὸ et expungit Ald. et mox in Fuld.
)ro superstes mendosa scriptura habet superest, ut et
}' B. pro quam semper qui. iiAv. .
(a) Recentissimis. Nota morem antiquum, recentes
m:ixime lauros adhibere tantamque earum vim et
magnitudinem,ut quasi aditusjanuarum præstrueretur.
(b) Elatissimis. Intelligo de serie lucernarum et
suggestu, ut Noster supra locutus est, quomodo quasi D
tabülatis aliquot in vestibulis vel postibüs lucernarum
istarum seriés ædificata fuisse videtur.
(e) Cultissimis et superbissimis toris. Scriverius ex
V. C. notat tauris, ut ad sacrificia respiciat, quod non
placet, sumi enim debet ut in principio hujus cap.
Grande videlicet officiuum focos et toros in publicum
educere. ubi vide Ilerald. Dicit autem dividebant, cap-
tantes sc. commodissimum optimumque locum, quasi
olitores quidam aut tabernarii. Superbiam vero et
cultum tororum seu lecticarum nemo melius describit
Martiale. Is. lib. 11. epig. 16.

Zoilus ægrotat, faciunt hanc stragala febrem.
Si fuerit salvus, coccina quid facient?

Quid torus a Nilo, quid sindone tinctus olenti?
0stendit stultas quid nisi morbus opes ?

Quid tibi cum medicis? dimitte machàonas omnes.
Vis fieri sauus? stragula suiue.uea,

[blocks in formation]

Si Cynico barbam petulans nonaria vellat. Hav.

(d) In corde mutantes. Imitantes Rhen. L. B. invitantes. neutrum placet. Illustrat vero hoc admodum galumnia Valerii Omuli qua M. Antonini matrem apud Ant0!). Pium onerabat. Narrat Julius Capitolinus in vita M. Antoniiii Philosophi : Erat autem" in summis obsequiis patris Marcus, quamvis non deessent, qui aligua adversum eum insusurrarent, et præ cæteris Valerius Omulus : qui quum Lucillam mätreh Marci in viridario Venerantem simulacrum Apollynis vidisset, insusurravit : Illa fiunc rogat, ut diem'tuuin claudas, et filius imperet. HAw. . (e) Et qui astrologos. Attingit hoc crimen Tertullianus, qüia sub Severo multi propter astrologos periere. Spartianus in Severo. L\c. (T) Adeo pietas et religio. IIactenus refutavit illos ex Propria ipsorum opinione ; nunc clare ait pietatem , et religionem, et `fideni debitam Imperatoribus uoii Si inimicos, ut supra diximus, jubemur diligere, A conspiratis, de tam animatis ad mortem usque pro

quem habemiis (!) odisse ? Item si (2) læsi vicem referre prohibemur, nec de facto pares simus, quem possumus lædere? Nam de isto ipsi recognoscite. Quoties enim in Christianos desævitis, partim animis propriis, partim legibus obsequentes ? Quoties etiam præteritis (5) vobis suo jure nos iuimicum vulgus invadit lapidibus (a) et incendiis ? I, sis Bacchanalium furiis (b) nec mortuis parcunt Christianis, quin illos de rcquie sepulturæ (c), de asylo quodam mortis, jam alios, jam nec totos avellant, dissecent, distrahailt. Quid tamen unquam denotastis (4) de tam

injuria repensatum (5), quando vel una nox pauculis faculis (6) largiter ultionis (7) posset operari, si malum malo dispungi penes nos liceret ? Sed absit, ut aut igni humano vindicetur divina sectæ (8), aut doleat pati, in quo probatur. Si enim hostes exsertos, (9) non tantum vindices occultos (e) agere vellemus, deesset nobis vis numerorum et copiarum? Plures nimirum Mauri et Marcomanni ipsique, Parthi, vel quantæcumque unius tamen loci et suorum finium gentes, quam totius orbis. IIesterni (10) sumus et vestra omnia implevimus (f), urbes, insulas, castella,

[merged small][merged small][ocr errors][merged small]

csse positam in his officiis et rebus quibus velatur , tegitur, dissimulatur hostilitas, ut facitint gentiles, qui cum dicant palam se romanos, clam tamen insi : diantur. LAc. (a) Lapidibus et incendiis. Tale supplicium vu'go familiare est, confer Joh. VIII. 59. §' 31. XI. Luc. XX. 6. Act. V. 26. XIV. 19. IIoc modo Eusebius antistes Samosatensis interfectus fuit ab ariana muliere, tegula in caput ejus conjecta. De quo facto Nazianz. Orat. XI. Adv. Ar. et de seipso : òv èx τῖς ύτερορίας άχθάντα λίθοις ἐδίδαάααδε μεσούans hgäpxg, §• μάς πόλει. i. e. Quem ab exilio reductum lapidibus excepistis, ipsa in meridie, mediaque in urbe. Apud Petonium. Ex his qui in porticibus spatiabantur, lapides in Eumolpum recitantem miserunt. Ibidem : Itaque non miror si te populus lapidibus prosequitur. Imo vel imagines Imperatorum Deorumque et ipsa templa a rabi(lo vulgo lapidabantur, ut iù morte Germanici docet Suetonius in Calig. cap. W. liusigne exemplum in Numidico, quem Carlhaginiensibus presbyteris commendat, furiarum harum utroque genere proponit Cyprianus lib. IV. ep. 10. Qui hortatu suo copiosum martyrum numerum lapidibus et flammis necutum ante se misit ; quique uacorem adhærentem lateri suo concrematam simul cum cæteris (vel conservatam magis direrim) lætus aspexit. Ipse semiustulatus et lapidibus obrutus, et pro mortuo derelictus, dum postmodum filia, sollicito pietatis obsequio, cadaver patris inquirit, senianimis inventus, et refocillatus et extractus a comitibus, quos ipse præmiserat, remansit invitus. IlAv. (b) Ipsis Bacchanalium furiis : Alludit ad descriptionem Bácchi, quem postea, inquit B. Just. Mart. lib. de Monarch. furentem vocat. De Bacchi vero sacris,

[ocr errors]
[ocr errors]

quam turpia, quam furiis plena, videat lector de Au- D cursus et p9tens sceptrum fortitudinis suæ quoì ex

[ocr errors]

Sione misit Dominus €ito æternas orbis portas êt fores æratas perfregit. Cujus illustre testimónium jam vel

secundo post Christum natum sæculo potere' est tum ex hoc loco, tum cap. primo. 0bsessam vociferantur, etc. Ad Scap. etiam cap. 11. Cum tanta hòminum; multitudo, pars pene major civitatis cujusque, in silentio et modestia agimus, singuli forte ioti magis quam omnes. et cap. v. Quid facies de tantis milliüs hóìiinum, tot viris ac fæminis, omnis serüs. omnis aetatis, omnis dignitatis, offerentibus se tibi? Quantis ignibus, quanfis gladiis opus erit ? quid ipsa Carthago jassurâ est decimanda a te, cum propinqiios, cum contubernales suos illic unisqnisque cognoverit, cum viderit illic fortasse, et tui ordinis viros et malronas, et principales

quasque persgnas, et amicorum tuorum vel propinquos.

vel amicos ? Ad Nation. !. 8. Verum recogitáte,'ne quos tertium genus dicitis, principem locum obtineant, siquidem non ulla gens non christiana : itaque quæcunique

463

mnnicipia, conciliabula, castra ipsa, tribus, decu- A ultioni, quod vacua exinde possessio immundis spi

rias, palatium, senatum , forum; sola vobis reliquimus templa. Possumus dinumerare (a) exercitus vestros : unius provinciæ plures erunt (1). Cui bello non idonei, non prompli fuissemus, etiam impares c0piis, qui tam libenter trucidamur (b), si non apud istam disciplinain magis occidi liceret, quam occidere? Potuimus et iuermes, nec rebelles, sed tantummodo discordes, solius divortii invidia adversus vos dimicasse. Si enim tanta vis hominum in aliqueim orhis remoti sinum abrupissemus a vobis, suffudisset [pudore] (2) utique dominationem vestram tot qualiumcumque amissio civium, imo etiam et ipsa destitutione punisset.Procul dubio expavissetisad solitudinem vestram, ad silentium rerum et stuporem quemdam

quasi mortui orbis (3); quæsissetis quibus imperare- B

tis. Plures hostes quam civcs vobis remansissent. Nunc enim pauciores hostes habetis præ multitudine christianorum , pene omnium civitatum (4) pene omnes cives christianos habendo. Sed hostes maluistis vocare generis humani. (5) Quis autem vos ab illis occultis et usquequaque vastantibus menles et valetudines vestras hostibus raperet ? a dæmoniorum incursibus dico, quæ de vobis sine præmio, sine mercede depellimus. Suffecisset hoc solum nostræ

LECTIONES

[ocr errors]

ritibns pateretis. (6) Porro nec tanti præsidii compensationem cogitantes, non modo non molestum vobis genus, verum etiam necessarium, hostes judicare maluistis : qui sumus plane, non generis humani tamen , sed potius erroris.

CAPUT XXXVIII.

Quæ quum ita sint, tolerari, ut Sectam aliquam, quæ nihil mali operetur debere, non enim metuendum, ne tales ad illicitas factiones coeant, qui loca factionum vitent, qui dudum renuntiare didicerint spectaculis, circo, theatro, arenæ, tysto, unde crudeles, insani, lascivi , vani , turbulenti, et ob id ad conspirandum apti redire soleant homines. Si igitur christiani alias eligant voluptates, easque innoxii, turbas non debere, cum gentibus etiam suas quieti relinquant.

Proinde, nec paulo lenius, inter licitas fonctiones sectam istam deputari oportebat, a qua nihil tale committitur, quale de illicitis factionibus timeri solet. Nisi fallor enim, prohibendarum factionum caussa de providentia constat medestiæ publicæ (7), ne civilas in partes scinderetur, quæ res facile comitia, concilia, curias, conciones, spectacula etiam æmulis studiorum compulsationibus (c) inquietaret, cum jam et in

[merged small][merged small][ocr errors]

COMMENTARIUS.

gens prima, nihilominus christiana. Adyersus Judæos Quoque c. vii, ubi exposuit : illud ex Act. Apost. ii. 9. — 11. subjungit, ut jam Getulorum varietates , et Maurorum multi fines ; Hispaniarum omnes termini, et Galliarum diversæ nationes, et Britannorum inaccessa I{omanis loca, Christo vero subdita ; et Sarmatarum, et Dacorum, et Germamorum, et Scytharum, et abditarum multarum genlium, et provinciarum et insularum multarum nobis ignotarum , et quæ enumerare minus possumus? In quibus omnibus locis Christi nomen, qui jam venit, regnat : utpote ante quem omnium civitatum portæ sunt apertæ, et cui nullæ sunt clausæ; ante quem seræ ferreæ sunt comminutæ, et valvæ æreæ sunt apertæ. Quamquam et ista spiritualiter sint intelligenda, quo præcordiu singulorum variis modis a diabolo obsessa, fide Christi sunt reserata : attamen perspicue sunt adimpleta, utpote in quibus omnibus locis populus nominis Dei inhabitet. Et ad eosdem c. xii. Aspice universas nationes de voragine erroris humani exinde emergentes ad Dominum Deum creatorem , et ad Deum Christum ejus. Et si audes , nega prophetatum; statim tibi promissio Patris occurrit in Psalmis, dicens : elc. De Corona denique militis c. xii : et apud Barbaros enim Christus. Vociferaturque impostór ille apud Lucianum in Pseudoim. impiis et christianis impleri Pontum. IlAv. (a) Possumus dinumerare exercitus vestros : unius provinciæ plures erunt. Totum hoc in solo Fuldensi invenitur, et tamen plane Tertull. sapit. Scimus, inquit, quot exercitus hodie Romani alant, quis illorum justus sit numerus at tauta christianorum multitudo est, ut vel una provincia majores copias de iis instruere possit. Pulchre his sequientia respondent.

[ocr errors]
[blocks in formation]

quos ille timorum Maximus haud urgét lethi metus, inde ruendi In ferrum mens prona viris, animalque capaces Mortis ;

[ocr errors]

(9) AEmulis studiorum comp. Prout factiones illae fetiari9rum £t parmulariorumi venetorum, et prasino. rgm, et similes ex suetonio præcipue et áliis Scripto£ibus not£ sunt, de quibus Lipsius in Saturnâiííis lib. 31. c. 24. Alluditque Chrysost. iiom. aiTɧiT. 4. ubi vetat compulsationes ini Ecclesia. Neque prohibemus vocem laudis, sed vocem absurditatis'et inconditam, ac mutuas inter vos contentiones, manus incassum temerejge sublatas in aerem, pedes supplodentes, inde] £gros effœminatosque mores, qui sunt'illorum , qui in theatris ac circensibus ludis versantur, ludicra et deliciae. 1llinc nobis perniciosa invehuntur exempla, illinc irreligiosæ vulgaresque voces, illinc manuuin ineptae gesliculationes, contentiones, cóncertationes, mores instabiles,

« PoprzedniaDalej »