Obrazy na stronie
PDF

ipsi regnarent, a quibus acceperant eam gratiam? A perstitiosa, nondum tamen aut simulacris aut templis

quem coluerat Saturnus et Jupiter ? aliquem opinor Sterculium [sed Romæ postea] (a), cum indigenis suis (1). Etiam si qui non regnarunt, iamen regnabatur ab aliis nondum cultoribus suis, ut qui nondum dii habebantur. Ergo aliorum est regnum dare, quia regnabatur multo ante quam istidii inciderentur. Sed quam vanum est fastigium Romani nominis religiositatis meritis deputare, cum post imperium sive adhuc regnum [auctis jam rebus] religio profecerit (2). Nam etsi a Numa concepta est curiositas su

res divina apud Romanos constabat; frugi religio et pauperes ritus, et nulla capitolia certantia coelo, sed temeraria de cespite altaria, et vasa adhuc Samia (b), et nidor ex illis, et Deus ipse nusquam. Nondum enim tunc ingenia Graecorum (c) atque Tuscorum (d) fingendis simulacris urbem inundaverant. Ergo non ante religiosi Romani, quam magni; ideoque tion ob hoc magni, quia religiosi. Atqui quomodo ob religionem magni, quibus magnitudo de irreligiositate (e) (3) provenit ? Ni fallor enim, omne regnum vel in

LECTIONES WARIANTES.

{!) Suis abest Haverc. 2) Adhuc regnum religio profecerit? Age jam rebus

religio profegerit Fran. (5) De religiosiuate Fran. De vera irreligiositate Jum.

COMMENTARIUS.

(a) Sed Rom® postea cum indigenis. Mira perturba- B De vasis Samiis TibuIIus lib. i.

tio, et varietas in editis et MSS TLugd Bat.'et Agob. sed postea Romanam cum indignis siiis. Fuld sed jostea apud Romam cum inditamentis suis. Heraldus et Rigalt. silent, et aliud agit La Cerda, cnm in paraphrasi sua, quam editioni subjunxit, nescio quid de afiorigipibus,quorum nonnulli regnaverint, nónnulli non.profert, legens : sed Romæ postea cum indigenis suis eiiam si qui non regnarunt, tamen, etc. Aldus habet, sed Romam postea cum indigenis cultoribus suis. Pam. et Rhen. sed ßomæ postea cum indigenis suis. Herald. et Rig. sed Romæ posteacumindigeniis. MS. Cod. Fuld. lectioiii adscripserat Scioppius, induamentis; lego indigitamentis, id est libris pontificalibus stiis qüi Steréulo serviant : salse dictum. Glossarium Indigitamenta, Bi£\ia itpzτιx4. Ita libri et interpretes, quórum tantâ varietas abunde docet jam olim locum fuisse corruptum. Quid igitur sentiam quaeris? Delenda illa sed Romæ postea et in morboniaiu releganda. Quis enim ¤on videt ex glossa irrepsisse? Scilicet ita legendum judico aliquem opinor Sterciulum cum indigenis suis; vel potius, si non frustra inditamentis suppeditat MS. Fuld. quod vanum haud reor, hoc módo : aliquem opinor Sterculum cum indigenis et inditamentis suis. In eo falsi fuerunt interpretes, quod indigenis ad Romanos, non vero, ut debet, ad Sterculum retulerint. Sunt enim indigenæ illi qui una cum Sterculo vernaculi et proprii Romanorum dii, ut Muiunus, Tutunus et similes. Hos indigenas appellare voluit, ea forma qua Ovid. vi, Met. 530:

Naiadum Faunjque foret tamen ara rogabam, Indigenæve Dei.

Jam vero glossator aliquis, observans hos Romæ demum cultos longe postquam Jupiter a suis in deorum numerum relatus sit, annotavit cultum illum Sterculo Romæ postea præstitum; ineptiores alii ut a Tertulliano profectum receperunt in contextum. HAv.

Eleg. i: Adsitis, Divi, nec vos e paup^re monsa Dona, nec e parvis spérniie ficlilibus. Illustrat hoc Nostri vetus ille nec veuis minus proverbialis versiculus : Doen de kelken waren van hout, Doen waren de priesters van goud. Maar nu de kelken zyn van goüd Nu zo zyn de prieslers van fiout. Postquam scilicet munda balnea inventa sunt,spurciore, sunt qui lanant, ut jam olim Seneca Epist. xxv. Sed - proverbiale illud desumptum observavi ex dicio Bonifícii (episc. et mart.), quod exstat Decrei. parte iii. de Consecrat. distinct. i. can. 44. Cum inquit, ligneis uterem:ur calicibus, aureos sacerdotes habebamus. Nunc qureos habemus calices, ligneos sacerdotes, Johannes Saresberiensis, in Polycratico lib. vi. cap. 24, acerrime saeculum suum increpat. ll)i de sacerdotihus et presbyteris et alia et hæc : Sedent in ea Scribae et

C Pharisæi, ponentes onera importabilia in humeris ho

minum, quæ digito non contingunt. Dominantur in clero, nec forma fiunt gregi, qui recto calle pergit ad vitam (forte perqat et quæ); pretiosam supellectilem congerunt, auro et argento onerant mensas, sibi etiam ab avaritia nimis parci. Nam pauper aut nullus aut rarus admittitur, quem interdum non tam Christus, quam vana gloria introducit. Concutiunt Ecclesias, lites eaccitant, collidunt clerum et populum, laboribus et miseriis afflictorum nequaquam compatiuntur, Ecclesiarum tantur spoliis, et quæstum omnem reputant pietatem. etc. Ibidem paulo post : Praeterea omnes arguunt, quod ruentibus et collabentibus ecclesiis, quus patrum construacit devotio, altaribus quoque incultis, palatia exstruit, et ipse non modo purpuratus, sed et deauratus incedit. Palatia splendent sacerdotum, et in manibus eorum Christi sordidatur Ecclesia. Hæc ille. Hav. (c) Nondum enim ingemia Græcorum atque Tuscor., fingendis simulacris. Priscos Romanos plusquam aunos 170 sine simulacro Deos coluisse Warro tradidit.

(b) Vasa adhuc Samia. Cicero lib. iii de Nat. Deo- D Quod si adhuc, inquit, mansisset, castius dii obser

rum : Docebo meliora me didicisse de colendis diis immortalibus, jure pontificio et more majorum, capedunculis quas Numa nobis reliquit, de quibus in illaaureola oratiuncula dicit Lælius, quam rationibus Stoicorum. Cujus Laelianæ orationis mentio etiam occurrit inler fragmenta Ciceronis de Rep. l. vi. Exstat oratio Lælii, quam omnes habemus in manibus, quam sympina pontificum diis immortalibus gratia sint, Samiæque, ut is scribit, capedines; ut emendavit Hadr. Junius. Vasa Samia sunt leslæ fictiles. Imo usque ad devictam Asiam, quæ opes simul et luxum intulit, ipsa etiam deorum simulacra lignea tantum Romanis vel fictilia, fuisse diserietestatur Plinius Nat. Hist. xxxiv. 7: Mirumque*mihi videtur, cum statuarum origo tam vetus in Italia sit, lignea potius aut fictilia deorüm simulacra in delubris dicata usque ad devictam Asiam, unde luxuria.

varentur. Ejus sententiæ suæ testem adhibet inter cætera etiam gentem Judæam. Nec dubitat, inquit Augustinus IV de Civ. Dei, eum locum ita concludere, ut dicat eos qui primi simulacra deorum populis posuerunt, civitatibus suis et metum dempsisse, et'errorem addidisse, prudenter existimans deos facile posse simulacrorum stoliditate contemni. PAM. (d) Tuscorum. Aquibusin sacris multa mutuati sunt Romani. Noster de Spectac. c. 5. Igitur in Hetruria inter cæteros ritus superstitionum suarum spectacula quoque religionis nomine instituunt. Inde Romani arcessitos artifices mutuantur, tempus, enuntiationem. Plinius etiam de simulacris Hist. Nat. lib. xxxiv. 7 : Signa quoque Tuscanica per terras dispersa, quæ in Iletruria factitata non est dubium. Hav. (e) De irreligiositate. Ita MS. L. B. Rig. Ald. Hebella et victoriæ captis et eversis plurimum urbibus constant. Id negotium sine deorum injuria (a) non est. Eædem strages mœnium et templorum, pares cædes civium et sacerdotum, nec dissimiles rapinæ sacrarum divitiarum et profanarum. Toi igitur sacrilegia Romanorum, quot trophaea; tot de diis, quot de gentibus triumphi ; tot manubiae, quot manent adhuc simulacra captivorum deorum. Et ab hostibus ergo suis sustinent adorari, et illis imperium sine fine decernunt, quorum magis injurias quam adulationes (1) remunerasse debuerant. Sed qui nihil sentiunt, tam impune læduntur, quam frustra coluntur. Certe non potest fidei convenire, ut religionis meritis excrevisse videantur, qui, ut suggessimus, religionem aut lædendo creverunt, aut crescendo læserunt. Etiam illi, quorum regna conflata sunt in imperii Romani summam, cum ea amitterent, sine religionibus non fue

perium bellis quæritur et victoriis propagatur. Porro A ille vices dominalionum ipsis temporibus in sæculo

[blocks in formation]

ordinarit, qui ante omne tempus fuit (2) et sæculum (5) (c) corpus temporum fecit; ne ille civitates extollat aut deprimat. Sub quo fuit aliquando sine civitatibus genus hominum (4)? Quid erratis ? prior est quibusdam diis suis (5) silvestris Roma ; ante regnavi, quam tantum ambitum Capitolii exstrueret (6). Regnaverunt et Babylonii ante pontifices (d), et Medi ante quindecimviros, et Ægyptii ante Salios, et Assyrii ante Lupercos, et Amazones ante virgines Westales. Postremo, si Romanæ religiones regna præstant,numquam retro Judæa regnasset despectrix communium (7) istarum divinitatum, cujus et deum victimis, et templum donis, et gentem fœderibus aliquamdiu Romani (8) honorastis, numquam domina

[merged small][merged small][merged small][merged small][merged small][ocr errors][ocr errors][ocr errors]

C0MMENTARIUS.

rald. La Cerda ita omnino scribendum. Alii de religiositate. Cod. Pith. etiam devera irreligiositate, pro quo forte melius substituas revera de irr. Mithrilates in epistola ad Arsacem, lib. iv. Hist. Sallustii, Romanos negat quicquam a principio, misi raptum habere, domuni, conjuges, agros, imperium..; quibus non humana ulla, neque divina obstant, quin socios, amicos, procul juxtaque sitos, inopes potemtesque trahant excidantque; omniaque non serva, et maxime regna, £;!ia ducant. AV. (a) Deorum injuria. Livius de Marcello Syracusæ debellatore et destructore lib. xxv, c. 40 : 0rnamenta urbis, signa tabulasque, quibus abundant Syracusæ, IRomam devearit. Hostium quidem illa spolia, et parta belli jure : cæterum inde primum initium mirandi Gra:carum artium opera, licentiæque hinc sacra profanaque omnia tulgo spoliandi, facium est, qua postremo in I{omanos deos, templum idipsum primum, quod a Marcello eaimie ornatum est, vertit. Visebantur enim ab externis ad portam Capenam dedicata ^ Marcello templa, propter ercellentiâ ejus generis ornamenta, quorum perexigua pars comparet. Ita enim videtur legendum, iion videtur enim, etc. Wide de eodem Marcello Plutarchum. II Av. CAP. XXYI. — (b) Regna dispenset. Quod et ipsi imperatores intellexisse se agnoverunl in iot nummiìis

inscriptis PROVIDENTIA DEORUM, ut patet ex illis

Pertinacis, Severi , Balbini Pupieni, Aureliani etiam et Antonini Pii. Ut inde etiam iii nummo Severi, quem vulgavit Tristamus, legatur Jupiter Imperator, quasi illi soli hoc nomen competeret. liAv.

(c) Qui sæculum. Ita malo cum Fuld. Cod quam cum aliis et sæculum. Zephyrus inlelligit de aetate illa incerta, in qua nec prius nec po$terius dignoscebatur, in ordinem ¥ redacta. De mundo tamen mavult Heraldus, ille enim est corpus $ :m cujus creatione ævum, annos menses, dies numeramùs; ultra quem vices temporum distinguere non possumus, sed ipsa est ætermitas, ipse Deus sibi et iempus et omnia invenitur. Potesl etiam simpliciter sæcùlum pro corpore centum annorum capi.—II Av. Et sæculum corpus temporum fecit. Corpus temporum est collectio seu comprehensio complurium annorum, aut saeculorum. Sic corpus Homeri, omnia scripta Homeri, I. Libror. de leg. lll. Augustinus dixit ordinem sæculorum a Deo conditum tamquam pulcherrimum carmen, ex quibusdam etiam quasi antiulielis honestatum. Cap. 18: lib. XI. de Civ. Dei. LAc.

(d) Babylonii ante pontifices. Dicti, inquit Varro, de Ling. lat. Tib. IV, ut Q. Scævola pontifex maximus dicebat, a posse et facere. Pontifices ego a ponte arbitror : nam ab iis Sublicius pons factus est primum, et restitutus sæpe, quod eo sacra et uls et cis Tiberim fiant. PAM.

[ocr errors]

ficandum, obstruimus gradum pro fide (a) conscientiæ A sit nobis tota vis dæmonum et ejusmodi spirituum (1)

nostræ, qua certi sumus, ad quos ista perveniant officia sub imaginum prostitutione et humanorum nominum consecratione. Sed quidam dementiam existimant, quod cum possimus et sacrificare in praesenti, et illæsi abire manente apud animum proposito, obstinationem saluti præferamus. Datis scilicet consilium, quo vobis abutamur; sed agnoscimus, unde talia suggerantur, quis totum hoc agitet, et quomodo nunc astutia suadendi nunc duritia sæviendi ad constantiam nostram dejiciendam operetur. llle scilicet spiritus dæmoniacæ et angelicæ paraturæ, qui noster ob divortium æmulus et ob Dei gratiam invidus, , de mentibus vestris adversus nos præliatur, occulta inspiratione, modulatis et subornatis ad omnem , quam in primordio exorsi sumus, et judicandi perversitatem et sævieiidi iniquitatem. Nam licel subjecta

ut nequam tamen servi metui nonnunquam contumaciam (2) miscent, et lædere gestiunt quos alias verentur : odium enim etiam timor (3) inspirat (b), præterquam quod (4) desperata conditio eorum ex prædamnatione (c) solatium reputat fruendæ interim malignitatis de pœnæ mora. Et tamen apprehensi subiguntur et conditioni suæ succidunt (5), et quos de longinquo oppugnant, de proximo obsecrant. Itaque dum vice (6) rebellantium ergastulorum (d) sive carcerum, vel metallorum, vel hoc genus poenalis servitutis (e) erumpunl adversus nos, in quorum potestate sunt , certi et impares se esse et hoc magis perditos (7) ingratis resistimus ut æquales, et repugnamus perseverantes in eo quod oppugnant, et illos nunquam magis detrium

p phamus (e), quam quum pro fidei obstinatione dam

namur.

[merged small][ocr errors][merged small][ocr errors][merged small]

CAP.XXVIf.—(a) Pro Fide.Non contemnenda estlectio Cod. L. B. perfidia, cui assentitur editio Rhenani et MS. Agob. ut ita innual Tertullianus nolle Christianos illud quærereeffugium, ut hostias tantum mactent, carncs sacrificiorum comedant, thura accendant, absque inquirendo qua illud occasione fiat, quia perfidam ita redderent conscientiam suam, cui perfidiæ, i. e., persuasioni malæ obviam ire et omnes introitus in corda sua occludere debent. Tunc illud qua, quod sequitur et nunc ad fidem refertur, habet relationem ad ipsam C conscientiam, quasi scripsisset, per quam certi sumus. Conferri possunt, quæ disputat Paulus de esu ιίδωλοsórov i. Cor. viii. 1. 8. 10. HAv.

(b) Timor inspirat. Ita reposui ex Fuld.; non enim spirat, ut alii, i. e.: audet præ se ferre odium apertum obnoxia servitus, sed inspirat illi odium, quia quem metuit, non diligit. Ennius apud Cic. II OIf. quem metuunt oderunt: quem quisque odit perisse expedit. Huc per linet tyrannicum illud:

[merged small][merged small][merged small][merged small][merged small][ocr errors]

inquit Prosper Aquitanus de Promiss. et Prædict. Dei , dimid. Temp. cap. vi. HAv. (d) Ergastulorum. Non dubium quin loqnatur cum respéctu ad Romanas historias, in quibus tritum est, serviles homines sæpe revelasse: videndus Plutarchus in Vita Crassi, ubi conspirant homines avpvs iy6tvreg vincti. Ponit autem ergastula pro hominibus vinclis in ergastulis, sicut postea metalla pro hominibus dammalis ad metalla. LAc. (e) Pænalis servitutis. Quibus servi affici solent. Unde inter nefaria Caii Caligulae facinora numerat Sueton. c. xxvii. Multos honesti ordinis, deformatos prius stigmatum notis, ad metalla, aut ad viarum munitiones, aut ad bestias condemnavit; erant enim servorum passim talia. Unde ille apud Plaut. Poen. iv. ii. 5. Ita me Dii ament, vel in latumiis, vel in PRE Imaveium Agere ætatem, præpeditus latera forti ferro mea. Et minax Hegio Caput. iii. v. 64. Ducite Ubi ponderosas crassas capiat compedes. Inde ibis porro in latomias lapidarias: Ibi quom álii octonos effodient, Nisi cotidianus sesquiopus confeceris, Sexcentoplago nomen indetur tibi. Ex quo loco pulchre etiam pensum diurnum lapicidarum colligi potest. Molestissimum ibidem laborem expertus testatur Tyndarus v. iv. i. Vidi ego multa saepe picta, quæ Acherunti fierent Cruciamenta; verum enimvéro nulla --; est Achetuns Atque ubi ego fui in lapicidinis. p. Hæc pœnarum genera fecensentur ab Nostro etiam infra c. xliv. De vestris simper æstuat carcer: de vestris semper metalla suspirant : de vestris semper bestiæ saginantur: de vestris semper munerarii noxiorum greges pascunt. At vero, etiam qui damnantur in ludum, quale est, ut de leviore delicto in homicidas emendatione proficiant, inquit lib. de Spectac. Nota vero metalla etiam significare venas lapidum. Lucanus iv. 303. Tunc exhausta super multo sudore juventus Extrahitur duris silicum lassata metallis. et vi. 54. Ingentes cautes avulsaque saxa metallis. Hav.

(f) Nunquam magis detriumphamus, Prosper Epigr. Quod plerumque imali in sanctos sævire sinuntur. .

perium bellis quæritur et victoriis propagatur. Porro A ille vices dominationum ipsis temporibus in sæculo

bella et victoriæ captis et eversis plurimum urbibus constant. Id negolium sine deorum injuria (a) non est. Eædem strages moenium et templorum, pares cædes civium et sacerdotum, nec dissimiles rapinæ sacrarum divitiarum et profanarum. Tot igitur sacrilegia Romanorum, quot trophæa; tot de diis, quot de gentibus triumphi ; tot manubiæ, quot manent adhuc simulacra captivorum deorum. Et ab hostibus ergo suis sustinent adorari, et illis imperium sine fine decernunt, quorum magis injurias quam adulationes (1) remunerasse debuerant. Sed qui nihil sentiunt, tam impune læduntur, quam frustra coluntur. Certe non potest fidei convenire, ut religionis meritis excrevisse videantur, qui, ut suggessimus, religionem aut lædendo creverunt, aut crescendo læserunt. Etiam illi, quorum regna conflata sunt in imperii Romani summam, cum ea amitterent, sine religionibus non fue

[blocks in formation]

ordinarit, qui ante omne tempus fuit (2) et sæculum (5) (c) corpus temporum fecit; ne ille civitates extollat aut deprimat. Sub quo fuit aliquando sine civitatibus genus hominum (4)? Quid erratis ? prior est quibusdam diis suis (5) silvestris Roma ; ante regnavii quam tantum ambitum Capitolii exstrueret (6). Regnaverunt et Babylonii ante pontifices (d), et Medi anle quindecimviros, et Ægyptii ante Salios, et Assyrii ante Lupercos, et Amazones ante virgines Vestales. Postremo, si Romanæ religiones regna præstant,numquam retro Judæa regnasset despectrix communium (7) istarum divinitatum, cujus et deum victimis, et templum donis, et genlem fœderibus aliquamdiu Romani (8) honorastis, numquam domina

[merged small][merged small][merged small][merged small][merged small][merged small][ocr errors][ocr errors]

COMMENTARIUS.

rald. La Cerda ita omnino scribendum. Alii de religiositate. Cod. Pith. etiam devera irreligiositate, pro ijuo forte melius substituas revera de irr. Mithridates in epistola ad Arsacem, lib. iv. Hist. Sallustii, Romanos negat quicquam a principio, nisi raptum habere, domum, conjuges, agros, imperium..; quibus non humana ulla, neque divina obstant, quin socios, amicos, procul juataque sitos, imopes potentesque irahant excidantque; omniaque non serva, et maxime regna, £lia ducant. AV. (a) Deorum injuria. Livius de Marcello Syracusæ debell;ilore et destructore lib. xxv, c. 40 : 0rnamenta urbis, signa tabulasque, quibus abundant, Syracusæ, IRomam devexit. Hostium 'quidem illa spolia, et parta belli jure : cæterum inde primum initium mirandi Gra:carum artium opera, licentiæque hinc sacra profanaque qm.nia vulgo spoliandi, factum est, qua postremo in I{omanos deos, templum idipsum primum, quod a Marcello eaimie ornatum est, vertit. Visebantur enim ab extermis ad portam Capenam dedicata ^ Marcello templa, propter ercellentiâ ejus generis ornamenta, quorum perexigua pars comparet. Ita enim videtur legendum, iion videtur enim, etc. Wide de eodem Marcelló Plutarchum. II Av. - CAP. XXYI. — (b) Regna dispenset. Quod et ipsi imperatores intellexisse se agnovérunt in iot nummiìis inscriptis PROVIDENTIA ïíôïí , ut patet ex illis

Pertinacis, Severi, Balbini Pupieni, Aureliani etiam et Antonini Pii. Ut inde etiam iii nummo Severi, quem vulgavit Tristamus, legatur Jupiter Imperator, quasi illi soli hoc nomen competerel. IlAv.

(c) Qui sæculum. Ita malo cum Fuld. Cod quam cum aliis et sæculum. Zephyrus intelligit de aetate illu incerta, in qua nec prius nec posterius dignoscebatur, in ordinem vicesque redacta. De niundó tamen mavult Heraldus, ille enim est corpus temporum, a cujus creatione ævum, annos menses, dies numeramùs; ultra quem vices temporum distinguere non

p po$$umu$, seù ipsa est æternitas, ipse Deus sibi et

iempus et omnia invenitur. Potesl etiam simpliciter sæcúlum pro corpore centum annorum capi.—IlAv. Et sæculum corpus temporum fecit. Corpus temporum est collectio $eu comprehensio complurium annorum, aut sæculorum. Sic corpus Homeri, omnia scripta Homeri, I. Libror. de leg. lll. Augustinus dixit ordinem sæculorum a Deo conditum tamquam pulcherrimum carmen, ex quibusdam etiam quasi antitlictis honestatum. Cap. 18: lib. XI. de Civ. Dei. Lac.

(d) Babylonii ante pontifices. Dicti, inquit Varro, de Ling. lat. lib. IV, ut Q. Seaevola pontifex maximus dicebat, a posse et facere. Pontifices ego a ponte arbitror : nam ab iis Sublicius pons factus est primum, et restitutus sæpe, quod eo sacra et uls et cis Tiberim fiant. PAM.

ficandum, obstruimus gradum pro fide (a) conscientiæ A sit nobis tota vis dæmonum et ejusmodi spirituum (1)

nostræ, qua certi sumus, ad quos ista perveniant officia sub imaginum prostitulione et humanorum nominum consecratione. Sed quidam dementiam existimant, quod cum possimus et sacrificare in praesenti, et illæsi abire manente apud animum proposito, obstinationem saluti præferamus. Datis scilicet consilium, quo vobis abutamur; sed agnoscimus, unde talia suggerantur, quis totum hoc agitet, et quomodo nunc astutia suadendi nunc duritia sæviendi ad constantiam nostram dejicienüam operetur. Ille scilicet spiritus dæmoniacæ et angelicæ paraturæ, qui noster ob divortium æmulus et ob Dei gratiam invidus, de mentibus vestris adversus nos præliatur, occulta inspiratione, modulalis et subornatis ad omnem , quam in primordio exorsi sumus, et judicandi perversitatem et sævieiidi iniquitatem. Nam licel subjecta

ut nequam tamen servi metui nonnunquam contumaciam (2) miscent, et lædere gestiunt quos alias verentur : odium enim etiam timor (5) inspirat (b), præterquam quod (4) desperata conditio eorum ex prædamnatione (c) solatium reputat fruendæ interim malignitatis de pœnæ mora. Et tamen apprehensi subiguntur et conditioni suæ succidunt (5), et quos de longinquo oppugnant, de proxitmo obsecrant. ltaque dum vice (6) rebellantium ergastulorum (d) sive carcerum, vel metallorum, vel hoc genus pœnalis servitutis (e) erumpunl adversus nos, in quorum potestate sunt , certi et impares se esse et hoc magis perditos (7) ingratis resistimus ut æquales, el repugnamus perseverantes in eo quod oppugnant, et illos nunquam magis detrium

B phamus (e), quam quum pro fidei obstinatione dam

namur.

[merged small][ocr errors][merged small][ocr errors][merged small]

CAP.XXVIf.—(a) Pro Fide.Non contemnenda estlectio Cod. L. B. perfidia, cui assentitur editio Rhenani et MS. Agob. ut ita innual Tertullianus nolle Christianos illud quærere effugium, ut hostias tantum mactent, carnes sacrificiorum comedant, thura accendant, absque inquirendo qua illud occasione fiat, quia perfidam ita redderent conscientiam suam, cui perfidiæ, i. e., persuasioni malæ obviam ire et omnes introitus in corda sua occludere debent. Tunc illud qua, quod sequitur et nunc ad fidem refertur, habet relationem ad ipsam C conscientiam, quasi scripsisset, per quam certi sunus. Conferri possunt, quæ disputat Paulus de esu sû»)osôt«» 1. Cor. viii. 1. 8. 10. HAv.

(b) Timor inspirat. Ita reposui ex Fuld.; non enim spirat, ut alii, i. e.: audet præ se ferre odium apertum obnoxia servitus, sed inspirat illi odium, quia quem metuit, non diligit. Ennius apud Cic. II OIf. quem metuunt oderunt: quem quisque odit perisse expedit. Huc per tinet tyrannicum illud:

Oderint dum metuant.

[merged small][merged small][ocr errors]

inquit Prosper Aquitanus de Promiss. et Prædict. Dei , dimid. Temp. cap. vi. HAv. (d) Ergasiulorum. Non dubium quin loqnatur cum respéctu ad Romanas historias, in quibus tritum est, serviles homines sæpe revelasse : videndus Plutarchus in Vita Crassi, ubi conspirant homines avpvavz6tvres vincti. Ponit autem ergastula pro hominibus vinclis in ergastulis, sicut postea metalla pro hominibus damnatis ad metalla. LAc. (e) Pænalis servitutis. Quibus servi affici solent. Unde inter nefaria Caii Caligulae facinora numerat Sueton. c. xxvii. Multos honesti ordinis, deformatos prius stigmatum notis, ad metalla, aut ad viarum munitiones, aut ad bestias condemnavit; erant enim servorum passim talia. Unde ille apud Plaut. Poen. iv. 11. 5. Ita me Dii ament, vel in latumiis, vel in PRE imavelim Agere ætatem, praepeditus latera forti ferro mea. Et minax Hegio Caput. iii. v. 64. Ducile Ubi ponderosas crassas capiat compedes. Inde ibis porro in latomias lapidarias: Ibi quom álii octonos effodient, Nisi cotidianus sesquiopus confeceris, Sexcentoplago nomen indetur tibi. Ex quo loco pulchre etiam pensum diurnum lapicidarum colligi potest. Molestissimum ibidem laborem expertus testatur Tyndarus v. iv. i. Vidi ego multa sæpe picta, quæ Acherunti fierent Cruciamenta; verum enimvero nulla --; est Acheruns, Atque ubi ego fui in lapicidinis. Haec poenarumi genera fecensentur ab Nostro etiam infra c. xLiv. De vestris simper æstuat carcer: de vestris semper metalla suspirant: de vestris semper bestiæ saginantur: de vestris semper munerarii noxiorum greges pascunt. At vero, eliam qui damnanlur, in ludum, Quale est, ut de leviore delicto in homicidas emendatione proficiant, inquit lib. de Spectac. Nota vero metalla etiàm significare venas lapidum. Lucanus iv. 305. Tunc exhausta super multo sudore juyentus Extrahitur duris silicum lassata metallis. et vi. 34. Ingentes cautes avulsaque saxa metallis. Hav.

(f) Nunquam magis detriumphamus, Prosper Epigr. (Quod plerumque imali in sanctos sævire sinuntur. _

« PoprzedniaDalej »