Obrazy na stronie
PDF
[ocr errors]

Philadelphum supernominant, et omnis litteraturæ A domesticam Dei gentem ex palrum gratia. Hebræi

sagacissimus (a), cum studio bibliothecarum (b) Pisistratum, opinor, æmularetur, inter cætera memoriarum, quibus aut vetustas aut curiositas aliqua ad famam patrocinabatur, ex suggestu (c) Demetrii Phalerei (d) grammaticorum tunc probatissimi, cui præfecturam mandaverat, libros (e) a Judæis quoque postulavit, proprias (1) [scilicet] atque vernaculas litteras, quas soli habebant. Ex ipsis enim et ad ipsos semper prophetæ peroraverant, scilicet ad

LECTIONES (1) Scilicet delet Jum. Haverc.

retro, qui nunc Judæi; igitur et litteræ IIebrææ, et eloquium. Sed ne notitia vacaret, hoc quoque Ptolemæo a Judæis subscriptum est, septuaginta et duobus interpretibus indultis, quos Menedemus quoque philosophus providentiæ vindex (o) de sententiæ communione suspexit. Affirmavit hæc vobis etiam Aristæas. Ita in Græcum stylum ex aperto (2) monimenta reliquit. liodie apud Serapœuin (g) Ptolemæi bibliothecæ cum ipsis Ilebraicis (l) litteris exliibenWARIANTES.

(2) Exaperto Haverc. exaperta coniSciopp.

C0MMENTARIUS.

[ocr errors]

Exhibet hos in lib. præstantissimo de Usu et Praest. Num. p. 405. et p. 404. et ante illum tertium item Seguin. in Sel. Ntim. p. 47. sed quod Illud Spanh. uale verti putat Deorum Fratrum, in eo fallitur : ita enim distincte nobili-loco TertulI. lib. ll. ad Nat. cap. 15. Incesto jam junctos 0pem et Saturnum fratres recepistis. Mox Cod. Agobard. aemulatur. II Av.

(c) Ex suggestu Demetrii. Disertis verbis hoc habent etiam Josephus, et ante illum ni fallor Aristæas locis supra citatis. Vives in D. Aug. de Civ. [)ei, addit, Demetrium hunc Athenis anteâ maximis dignitatibus functum , civium invidia pulsum a Ptoloni;eo fuisse susceptum, et bibliotheca: præfectum, quod ex Diogene Laertio sumpsit in Vita ejusde.m I)emetrii, ubi librumab eo etiam conscriptum dicit qui Ptolomæus inscribebatur, et alterum de Rhetoricâ, qui forlassis

occasionem dedit Tertulliano, ut vocet eum Grammaticorum tunc probatissimum , quem interim tanquam Antiquitatum scriptorem citat infra cap. seq. PAmel. (d) Demetrii Phalerei. De insigni hoc viro omnino inspici merentur notæ Eusebianæ maximi eruditorum Josephi Scaligeri p. 155. qui ibidem putat jejune nimis hoc nomine de illo locutum Tertull. ciim tamen tempore illius in summa laude vocabulium illud poneretur, ut nobilem illam criticam significarei, qua de scriptis veterum judicamus. Itaque maxime proprie locutus est : unde Donatus lib. II. litterutum explicat. Melius Scaliger, falsam docet esse hanc opinionem , quoniam ab hoc Philadelplio statim ut regnare incœpit relegatus est, quippe Patri ejus auctor fuerat transferendi jus regium in filium ;ilia matre natum. Itaque in exsilio morsu aspidis periit. Sed studium suum patri Lagidæ præstare poiüit et in nomine fuisse erratum. De hoc viro elegantissimi Mureti testimoniuim nobis sit instar omiiium. Ille Orat. XXllI. ait : • Trecentas sexaginta Demetrio

[ocr errors]

* uno eoque non toto posuerat : quibus omnibus ipse « Demetrius superstes fuit. At quæ ipse sibi monu* menta ingenii ac doctrinæ magnitudine exstruxerat,

« ea et multis post ipsum sæculis viguerunt; et, cum

[ocr errors]
[ocr errors]
[ocr errors]

tur (1). Sed et Judæi palam (a) lectitant; vectigalis A quoque religionis est instar, fidem (4) de tempori

[blocks in formation]

monumentum, quamvis fere sola Graeca interpretatione Judæi Alexandrini postea ut et alii fuerint contenti. Adde Scaligeri notám Eusebianam p. 154. ed. optimæ. Cod. Fuld. delet vocem litteris, gui facile accédo. Delel el MS. L. Batav. imo et Agohard. qui insuper iuducit cum ipsis. IIAy. . (a) Sed et Judæi palatm. Quoniam longa via erat ad Sei;ipidis templum in AEgypt9, docet propjgrem, puI)licain, cuiquè opportunâiii. Unde pâtet Carthagine etiam ét aliíi , jé soluta aiinua pensione, libei e sy, nagogas suas fréquentasse Juda'os. Romæ certe et ii; Ităîiâ mansionem suam rediinere debuisse put9, cum singuli etiam ex imperio T iii δέ;zzμο» Joyi Capil0linö inferrent, gravius etiam et durius a Domiliano ha liti, leuius à Nerva, ut docet. £jus ngignus inscriptus FISCI. I\ DAICI. CALVMNIA, S\ i;!.ATA. £pud Clariss. Palin. in Thesauro. p. 153. IlAv. (b) Vectigalis libertas. Ita recte distinguunt, Aldus et Rigalt. Aiii: vectigalis libertas vulgo [La Cerda vulgi ] iditur, sabbatis" omnibus. Vide quæ n9tat Is. Casaiib. ad Sueton. Domitian. c. 12. Nos addimus Juvenalem Sat. Ill, 15. Nunc sacri fontis nemus et delubra locantur Judæis. Ut vere in simili fere conquestus fuerit Jeremias in Thren. v. 4. aquam nostram mercede bibimus : et lignum nostrum pretio nobis venit. llAy. CAP. XIX. — (c) Nobile hoc fragmentum pertimel ad iniuium cap. xix ; mox enim post illa fidem de temporibus adserere, totum hoc, quantuiiicumque est in præstantissimo CodiceFuldano, illoque solo adliibetur, quieuin aliis, ut s;epe nobis notatum, mullum a reliquis MSS. discedit. Prinius FranciscusModius Brugensis, vir eruditione et suudio undiijue veteres librqs MSS. comquirendi clarus, il!o Codice accurate collato, et id gbservavit; quam collationem postea naclus Gaspar Scioppius, vir in latiuis apprime doctus, cum Francisco Junio , hic illic emendatiunculis suis adjectis, communicavit. Sed cum jam ad finem Junii labor (qui hinc multo melior in hoc Tertulliani scripto p0tuisset euergere) essel perductus, ad calcem libri tota gollatio illa rejecta est. Quod vero jure mireris, qui Junium seculi sunt, Heraldus, La Cerda , atque adeo ipse Rigaltius, optime de nostro Auctore meriti, nullam plane hujus Fragmenti mentionem fecerunt, ut Parisienses taceam, qui toties hunc Augtorem n0bis dederunt. Ego vero arbitror omnino hæc omnia ab ipsius Tertulliani manu esse, sed qu;c in secunda Apologetici sui editione poliverit, mutaverit, quod et nobis alibi in hoc libelló, scilicet p. 295 et 315. observatum est. Quoniam vero et liæc exstare et legi eruditorum intererat,hic repræsentare voluimus. IlAv.

[ocr errors][merged small]
[ocr errors]

Trojano denique (a) prælio ad mille amnos ante est, A semen (j) necesse est. Inde quædam nobiscum vel

unde et ipso Saturno. Secundum enim historiam Thalli (b), qua relatum est bellum Assyriorum et Saturnum Titanorum regem (c) cum Jove dimicasse, ostenditur bellum (d) CCCXX. et duobus annis Iliacum exitium (e) antecessisse. Per hunc Moysen etiam illa lex propria Judaeis a Deo missa est. Deinceps multa (1) (f) et alii prophetæ vetustiores litteris vestris. Nam et qui ultimo cecinit, aut aliquantulo præcucurrit, aut certe concurrit ætate sapienti;o auctoribus, etiam latoribus legis. Cyri enim et Darii regno fuit Zacharias,quo in tempore Thales physicorum princeps, sciscitanti Crœso (2) (g) iiihil certum de Divinitato respondit, turbatus scilicet vocibus prophetarum, Solon eidem regi finem longe vitæ intuendum praedicavit non aliter, quam Prophetæ (5) (h); adeo respici potest, tam jura vestra quam studia de lege (i) deque

divina doctrina concepisse. Quod prius est, a.

prope nos habetis. De sophia amor ejus philosophia vocitatus est, de prophetia affectatio ejus (k) poeticam vaticinationem deputavit (I). Gloriæ homines(m), si quid invenerant, ut proprium (n) facerent, adultéraverunt; etiam fructibus a semine degenerare contigit (o). Multis adhuc de vetustate modis consisterem (p) divinarum litterarum, si non major auctoritas illis ad fidem de veritatis suæ viribus, quam ætatis annalibus suppetisset. Qnid enim potentius patrocinabitur testimonio earum , nisi dispunctio (q) quotidiana saeculi totius,cum dispositiones (4) regno. rum (r), cum casus urbium, cum exitus gentium, cum status temporum ita omnibus respondent,quemadmodum ante millia annorum (s) prænuntiabantur ? Unde et spes nostra, quam ridelis, animatur, et fiducia, quam præsumptionem (t) vocatis, corrobora

hoc sit B tur. Idonea est (u) enim recognitio præterito

LECTIONES VARIANTES.

(!) Hgerc. cont. multi; sed verbum aliquod excidisse veri similius est. (2) Cod. Ms. Cyro.

(5) Ps. XXXIX, 5. (4) Cod. cum dispositione regnorum, etc.

C0MMENTARIUS.

a) Trojano denique. Ita modo male in MS. nos pro vos. b) Thalli. Celebris Chronographi, quem utinam haberemus ! IIujus Dis adhuc méntionem facit, in medio hujus capitis xix. et supra cap. x. Cave autem putes confecisse historiam belli Assyrii, cum tantum mientio ejus necessario in ipsius Chrónico debuerit fieri, et ad certum aliquod tempus restringi. (c) Regem. Pulsus enim a Jove regno et sceptris, ope Titanum , quorum ducem fecit Tiallus, reéupe. rare regnum conatus est, victusque profugit in Italiam. Vide Fabulatores. Male in MS. est reges. (d) Bellum. Videtur excidisse vox istud, vel mutandum in illum, ut ita ad Saturnum ipsum referatur. '§. Erilium, Ita manifeste reponéndum pro eo, quod in MS. est eritum. (f) Multa. Melius forte multi; vel innuit, quemadmodum Moses varia prædixit futura, ita et feliquos illo posteriores próphetas similia multa præJn0nStraSSe. (g) Crœso. Witiose, quod et Scioppius notavit in MS. est Cyro. (I) Quam prophetæ. Davidis respicit votum Ps. xxxix. 5. Domine, fac mihi cognitum finem meum, quæque sit mensura dierum mearum, ut sciam ego quam sim cadu¢us. Dixit vero Prophetæ illa figura, qua cap. xxi. Proculi solent, quum et prophela umus, ét unus dixerit Proculus. (i) Studia. de lege. Et leges, inquit, quas vobis condidit, et rationem studioruim, quibus săpiens audivit, a Divinis litteris mutuatus est. Ilaruiii enim aliqua saltem co;;nitione imbutos Thaletem et Solonem affirmare Noster videtur, dum mundana et qu;e terremorum oculos perstringunt despicientes, veram scrutari virlutem voluisse videnlur. (j) Sit semen. Theodorelus Græcar. Aff.Cur. p. 6. *zai δι αὐτοῦ;, etc, i. e. Aiunt vero philosophos illos in AEgypto, non ab ipsis solum Ægyptiis, sed IIebræis quoque præceptoribus, Dei veri doctrinam cognitionemque percepisse. Quod idem fere de Platone reliquisque philosopliis scribit idem, p. 31. et seqq. (k) Affectatio ejus. AEmulatio, assimilatió. Affectant veritalem, et affectando corrumpunt. De iisdein cap. X LVII. (I) Deputavit. Arcessivit, sed ita , ut ramum vi ab arbore avulsum , qui deficiente succo arescit, unde mox dicit adulteraverunt. Exhort. ad Casti, cap. vi. Erat vetus dispositio, quæ in Evangelio novo deputatur.

(m) Gloriæ homines. Philosophi praecipue, de quibus eleganter Cicero pro Archia cäp. xxvi.'Ipsi illi philosophi, etiam in illis libellis, quos de contemnenda gloria scribunt, nomen suum inscribunt : in eo ipso, in quo prædicationem mobilitatemque despiciunt, prædicari se gg. nominari volunt. Noster etiam infra, cap. xlvii. Mimice Philosophi affectant veritatem, et diffectando £orrumpunt, ut qui gloriam captant. Vide ibidem in hunc sensum multo plura.

(n) Ut proprium. Addendo, detrahendo, immutando. Horatius de Arte Poet. versu 47.

Dixeris egregie, motum si callida verbum Reddiderit juincuura novum. Sed ubi in ipsa hoc fit veritate et perfectione, naturæ ejus deperit. (o) Contigit. Forte contingit, sed tamen nihil muto. (p) Consisterem. Eadem loquendi formula cap. iv. Jam de causa innocentiæ consistam, et alibi. Sensus idem est ac si scripsisset, multis adhuc consisterem modis de vetustate Divinarum litterarum, si non etc. (q) Dispunctio. Saepius hac voce a rationibus desumipta utitur. cap. xviii. Ad utriusque merili dispunctiomem. de Testiim. Animæ cap. iv. Affirmamus manere post vitæ dispunctionem; el de Aniiiia. cap.xxxiii. Cum, si quod judicium animas manet, gravius debeat credi in dispunctione vitæ quam in administratione. Adde et Iudicem nostrum. Est itaque dispunctio quotidiana sæculi ille mundi status et exitus rérum, qui quotidie

D veritatem prædictionis ipso eventu implet, ut in se

quentibus ipse latius persequiiur. (r) Dispositione regnorum. Ita reformandusestlocus corruptus nisi dispunctio quotidiana sæculi totius? Cum dispositiones regnorum, cum casus urbium, etc. Sunt enim dispositiones regnorum mutationes et successiones eorum, de quibus libere disponit manceps regnorum et Rex regum : Usque fateare, Altissimum dominari supra regna hominum, illaque dare cuicumque velit. minæ sunt Danielis iv. 24. ad Nebucadnezarem. Ipsi Imperatores sciunt, quis illis dederit 1 mperium, infra cap. xxx. (s) Jlillia annorum. Nota locútionem, qualis apud Apuleium ardua montium, et infinita alia apud alios scriptores. - (1) Præsumptionem. Dum secta quaedam hominis placito inniteiis creditur chrislianismus, de quo egit cap. xLvi. - - (u) Idonea est. Scilicet tot jam videmusimpleta, quæ ces (a) prædicaverunt utramque partem (b), eadem litteræ notaverunt. Unum est tempus (c) apud illas, quod apud nos separari videtur. Ila omnia quæ supersuut improbata (1) sunt (d) nobis, quia cum illis, quæ probata sunt, tunc futuris prædicabantur. IIabelis , quod sciam (e), et vos Sibyllam, quatenus appellatione ita vera vates dei veri passim super cæteros, qui vaticiilari videbantur, usurpata est, sicut vestræ Sibyllæ nomen de veritate mentitæ, quemadmodum et dei vestri (2). ] Omnes itaque substantias, omnesque materias, ori

rum ad disponendam fiduciam futurorum: eadem vc- A gines, ordines, venas veterani cujusque styli vestri,

gentes etiam plerasque et urbes insignes, historiarum canas (5), et imemoriarum, ipsas denique effigies (f) litterarum, indices custodesque rerum, et (puto adhuc minus dicimus) ipsos inquam deos vestros,

`ipsa templa et oracula et sacra uiiius interim prophe

tæ scrinium (g) sæculis vincit, in quo videtur thesaurus collocatus totius Judaici sacramenti, et inde (4) etiam nostri. Si quem audistis interim Moysem, Argivo Inacho pariter ætate est; quadringentis pene (h) annis, nam et septem minus, Danaum, et ipsum

LECTI0NES VARIANTES.

(1) Scoppius: jam probata, Haverc. in probatQ. sed le- B Sibyllæ, nomen de veritate mentitæ, quemadmodum eu dei

gendum statuo : quæ supersunt improbata, probala sunt nobis, etc. (2) Cod. Ms. lIabetis, quod sciam, et nos Sibyllam, quatellus appellatio ista — dei nostri. Haverc. locum ita reslituit : Habemus, quod sciam, et nos Sibyllam, quatenus appellatio ista veræ vatis dei veri passim super cæteras, quæ vaticinari videbantur, usu probata est. Sciunt vestræ

vesutu. (5) Rhem. et Gangn. historias et caussas memoriarum, etc.; Ald. hisloriarum et caussas canas ipsas et meim.; Herald. luistoriarum causas et memoriarum'; cod. Fuld. hisloriarum et arcana memoriarum; codd. Put. et Lugd. historiarum et canas memoriarum. [4] Proii:de v. c.

COMMENTARlUS.

per Proplielias Deus prædixit, ergo et quæ restant iinplementum accipient. a) Voces. Vivæ, illaque, addit quæ dixerunt, non effluxerunt, sed et scriptis consignata sunt. (b) Utramque partem. Et quod jam est impletum, et quòd adhuc implebitur. (c) Unum est tempus. Ita intellige, id quod nobis searatim et per diversos temporum tractus occurrit, id Prophetis Spiritus Sanctus uno obtutu et actii repraesentavit. Imo ut apud Deum pr;esentia , futura miliil in cognitione differunt, ita nec apud illos a Deo inspiratos et jlluminatos. (d) Inprobata sunt. Manifesto vitiosum, correxit itaque Scioppius jam. probata sunt. Sed melius ad mentem Septimii et litterarum ductum, si legas in probato sunt, id est, probantur facile. Est vero in eo, ut demonstrcl , futurum tempus quasi unum et præsens Prophetis apparuisse, quod quidem nobis est diversum , quin partem tantum ex eventu probare possumus, pars probanda ex futuris restal : Sic, inquit, et id, quod jam est impletum , quodque implendum superest, in ipso olim praedictionis tempore, ut futurum considerări debuit, quia nihil adhuc tunc impletum erat. Cujus parti priori quoniam respondit eventus, inde etiam futurorum certitudinem in promptu et probato habemus. (e) Habetis, quod sciam. Totus hic locus mirifice est corruptus, nec ullum sanum seasum admittit, imo quater medicina indiget. Restituo ita : Habemus, quod sciam , et nos Sibyllam, quatenus appellatio ista veræ tatis Dei veri, passim super cæteras, quæ valicinari videbantur , usu probata est. Sciunt vestræ sibyllæ , nomen de veritate mentitæ, quemadmodum et dii vestri. Ita supra cap. v. Scit ì1. Æmilius de deo suo Alburno. lntelligit vero Chaldæam vel Erythræam , quam sæpe Iaudat Lactantius, aliique Patres credulitate mimia decipi faciles. De Sibyllis videri possunt, præter Suidam, Jo. Alb. Fabricius Bibl. Gr. tom. i. p. 167. Petitus, van Dalem , aliique. Testatur etiam Semlerus in Bibliotheca Gesneriána, recondi Romæ in Bib. Vaticana xiv. libros Sibyllæ, diversos forte a Itliapsodia illa quam habemus. Memoratur ibidem hoc titulo volumem. Ex r&v tpopn*ικῶν, Κιρυλλns λόγο; 6. μ£zp , rcú Ii. Exsiat etiani de Sibyllis Qratio humani§simi doctissimique Jensii. Pergit jam Cod. Fuld. ita : Omnes itaque substantiæ, etc., quæ cap. xix videri possunt. - (f) Effigies litterarum indices. Non inventionem litteraruin iaiiuum innuit, quam versutus ille Cadmus ex

[merged small][merged small][merged small][ocr errors][merged small][merged small][merged small][merged small][merged small][merged small][merged small]

apud vos vetustissimum, prævenit (1), mille (2) A et qui istos aut probat aut revincit (6), judeus Jo

circiter (a) cladem Priami antecedit; possem etiam dicere, quingentis (b) amplius et llomerum, habens quos sequar. Cæteri quoque prophetae , (5) etsi Moysi posthumant, extremissimi tamen eorum non retrosiores (c) deprehenduntur primoribus vestris sapientibus et legiferis et historicis. IIæc quibus ordinibus probari possint, non tam difficile est nobis exponere, quam enorme, nec arduum, sed interim longum. Multis instrumentis, cum digitorum supputariis gesticulis assidendum est. Reseranda antiquissimarum etiam gentium archiva, Ægyptiorum, Chaldæorum, Phoenicum ; advocandi etiam municipes eorum, per quos notitia subministrata est; aliqui ( 4 ) Manethon AEgyptius, et Berosus Chaldaeus, sed et Hromus (d) Phœnix Tyri rex (5); sectatores quoque eorum Mendesius Ptolemæus, et Menànder Ephesius, et Defi,etrius Phalereus, et rex Juba, et Appion, et Thallus,

sephusantiquitatum Judaicarum vernaculus vindex (e). άrecorum etiam censuales (f) conferendi, et quæ quando sint gesta, ut concatenationes temporum aperiantur, per quæ luceant aunalium numeri. Peregrinandum est in historias et litteras orbis. Et tamen quasi partem (7) jam probationis intulimus, quum per quae probari possint, aspersimus. Verum differre præstat, ne vel minus persequamur festinando, vel diutius evagemur persequendo. CAPUT. XX.

ARGUMENTUM.—Sed omissa antiquitale, quæ errare p0

test, divinitatem Sacræ Scripturæ ostendit, exitu re

rum comprobatæ : quæcumque enim fiunt , jam in

illa prædicta inveniuntur, ut adeo necesse sit credere

B quæ adhuc restant futura, quoniam et in illa com

prehensa et prædicta sunt. Plus jam offerimus pro ista dilatione, majesta

[merged small][merged small][ocr errors][merged small][merged small][merged small][merged small][merged small]

(b) Possem etiam dicere quingentis, Cod. Fuld. dicere etiam. Vocem amplius dele! Aldus. Eodem vero modo, cum alii, tum etiam Theodoretus argumentalur. Is Gr;ec. Af. Ctir. Serm. ii , p. 29. Ei roivvv roùrov pëv, etc., i. e. Cum ergo, ut Porphyrius inquit, Moses hisce poetis (Orpheo, Lino, Musæo, Thamyri , Philammone) sit mille annis antiquior, hi pero poetarum sint antiquissimi (post eos enim et llomerus et fHesiodus nati sunt, qui et Thaletem et alios philosophos multis annorum spatiis præcesserunt), cumque sit Thales, auditoresque Thaletis, retustior insecutis philosophis : cur non quæso, his omnibus relictis , ad Mosem, oceanum theologiæ, transimus, a quo , ttt poetice dicam, fluvii omnes et maria omnia derivantur ? Willes eamdem de Thalete, qu;e supra in fragmento , mentionem. II Av.

(e) Non retrosiores. Meursius retrorsiores. Nam vetcres dicebant retrorsus a. um. unde in usu permansit sul)stantivum neutrum, ut voeant grammatici adverl)ialiter usurpatum, retrorsum. Siciit &tò rzú prorsus a. ttm. prorsum. Haec ille. Sed et prosum &vri roû prorsum dicebant. Sic posset et retrosum pro retrorsum dici, Sane Varro prosis lectis dixit. Ita ad oram libri mei Scriverius. Sed tamen cum Junio et La Cerda malim deducere a retro quod passim apud Nostrum occurrit, ut inde etiam deduxerit suum retrosior, qui magis retrQ, i. e. vetustior, antiquior est. Ilinc considerandum relinquo, an non potius' ;? non cum Junio, La Cerda, et Rhenano, sit delendum ; ut ita non dicat extremissimos prophetarum non esse posteriores sapientibus £orum et legiferis, sed vero vetustiores. Supra in fragmento in princip. hujus cap. Deinceps multâ et alii

prophetæ, vetustiores litteris vestris. Nam et qui ultimo cecinit, etc., ibi qui vetustiores hic dicuntur retrosiores. HAv.

[ocr errors]
[ocr errors][merged small][merged small]
« PoprzedniaDalej »