Obrazy na stronie
PDF

neminem pudet (a), neminem pœnitet, nisi plane (b) retro non fnisse. Si denotatur, gloriatur ; accnsatur; non defendit; interrogatus (2) vel ultro confitetur; dammatus gratias agit. Quid hoc mali est (3) quod naturalia (c) mali (4) non liabet, timorem, pmdorem, tergiversationem , pœnitentiam , deplorationem ? Quid hoc mali est (5), cujus reus gaudet ? cnjus accusatio votum est, et pœna felicitas (6)? Non potes dementiam dicere, qui revinceris ignorare.

CAPUT II.

Jam rero, si ut maleficos tractare velint Christianos, oportuit saltem eodem modo in Jure cum utrisque agi, nec facultas quocunque modo se defendendi , illis ab

malum agnoscunt. Chrislianos vero, nihil simile (1); A

probari soleat. Imo ostendit vel inde Sectæ hujus innocentiam, quod olim Trajanus inquiri eos pro

. hibuerit, licet oblatos damnari voluerit, cujus ridet censuram sibi ipsi contrariam, pergitque, cum in illa explodenda, tum in reprehendendis perversis judicum , in emendandis Christianis, actibus, simul in causam hujus mali inquirens, quod illos cum miffo Nomine Christianorum facit præliari.

Si certum est denique nos nocentissimos esse, cur a vobis ipsis aliter tractamur, quam pares nostri, id est cæteri nocentes ? cum ejusdem (7) noxæ eadem tractatio deberet intervenire. Quodcumque dicimnr (8), cum alii dicuntur (d), et proprio ore et mercenaria advocatione (e) utuntur ad innocen

tie snæ commendationem. Respondendi, alter

negari, cum crimen er circumstantiis vel dilui, vcl R candi (f) facultas patet, quaiido nec liceat indefensos LECTI0NES VARIANTES.

(1) Primngl., Semler., all. : Christianus v. quid simile? Rhemmnts in ed. 1. Christianis v. quid s. Cod. Luqd. h. Christianorum v. q. s. 8ed recte statuit Havercrtmpus cod.

Fuld. scripturam restituendam esse; nec repugnant quæ sequuntnr.

{2} Interrogatur Paris.

[5] Quod hoc malum est Cod. Ago b Lugd. [3] Naturam mali Rhen. Semler. Leopolil. (5) Quod hoc ma!um est alii. (6) Cod. Fuld. poema vrctoria. (7) Noxietatis Rigalt. Haverc. • (8) Dicimus Paris.

COMMENTARIUS. -

Quod nec velle homini cedat, nec posse, sed omnes ])esuper ignaros et virtus ducat et error. Ergo aut æthereis nullum est jus ignibus in nos. Aut si quid nostri retinent, amittere possunt. Ubi versu septimo scribendum puto, exigente sensu, opertas. Gregorius Nazianzeuus 0ral. xxxix. in sancia lumina. Οὐδὲ μάγιον svrvâ; ef^. id est : magorum sacrificandi facultas, atque eae fibrarum imcisione praescientia : nec Chaldæorum astrologia et mativitatum vbservatio res nostras eodem cum sideribus motu volvens, cum tamen nec quid ipsimet sint, aut futuri sint cognoscere queant. ubi consulendus Scoliastes Nicetas p. 601. 11 Av. ta) Neminem pudet n. p. Plinius in celebratissima jsla epist. Interrogavi ipsos, an essent christiami ; confitentes iterum ac tertio interrogavi, supplicium minatus : perseverantes duci jussi. Neque enim dubutabam, qualecumque esset quod faterentur : pervicaciam certe, et inflexibilem obstinationem debere puniri. Quam potius animi constantiam præ se fert noster etiam Tertullian. in libro ad Scapulam c. i. Nos quidem neque expavescimus, neque pertimescimus ea, quæ ab ignorantibus patimur : cum ad hanc sectam utique suscepta conditione ejus pacti-yenerimus, ut etiam animas nostras auctorati in has pugnas accedamus , ea quæ Deus repromittit, consequi optantes, et ea quæ diversæ vitæ comminatur, pati timentes. Denique cum omni sævitia vestra concertamus, etiam ultro erumpentes : magisque damnati , quam absoluti gaudemus. IlAv. (b) Nisi plane retro non fuisse. Tantum abest, ut ominino moereant non ante et olim tales factos esse. Ita Lucretius dixit de plano.pro certe vel omnino, 1,

2

Contra antem natis violentum affigere sidiis,

[ocr errors]

Hoc tibi de plano possum promittere, Memmi. Hav.

(e) Naturalia mali. Ita MS. Fuld. et Pamelius, quem seqiiitur Junius, et Rigaltius. alii MSS. Barr. et ltliem. habent naturam mali, quam lectionem malit Scriverius, non ego. Noster enim ita singulare naturale usurpavit , C. XLl. de anima. Malum igitur animæ, præter quod er obventu spiritus nequam supersiruitiir, er originis vitio antecedit, naturale quodammodo. Nam, ut diximus, naturæ corruptio alia natura est, habens suum Deum et patrem, ipsum scilicet corruptionis auctorem : ut tamen insit et bonum animae , illud principale, illud divinum atque germanum, et

proprie naturale. MS. L. B. natura alia mali n. h. II Av. (d) Cùm alii dicnntur. Sensiis est, cum alii rei ac£usantur ejus criminis, quod nobis imponitur, qualecumque id sit, datur illi§ proprio orê, `etc. H\v. (e) Et mercenaria advocatione utuntur. Barr. mercenarii. Cic. lib. vii. Ep. 11. hoc consilii dederim, ut a singulis interregibus binas advocationes postulent. ville Senecam in Controv. in prooemio et in lusm de morte Chairdii. MS. Fuld. et proprio et mercenario 9re, et adrocatione utuntur. Est enim advocatio id quod jam consultatio dicitiir. Cic. ad Trebat. lib. vii.' Ep. 15. In re militari multo est cautior, quam in advocátionibus. et iii. Verr. c. 12 p. Quo sæpenumero senatus convocatur, quo maximarum rerum quotidie advocationes fiunt. Triplex itnque pr;esidium reis, vel in elo;nentia sua , nam ut I'ublius 71. Qui pro innocente dicit,'satis est eloquens.

Suetonius de censura Claudii c. xvi. Nec quemquam nisi sutt voce, utcumque quis posset , ac sine patrono , rationem vi;ae passus est reddere. Diogenes Laertius de Aristipp^ narrat objurgatum illum , quod in causa propria rhetorem conduxisset, respondisse, et coquum conducere solere dum cœnam faceret; vel in lingua advocati conducia , cujus

moeslOS Defensura reos vocem facundia mittit,

ut de Pisone auctor panegyrici ad eum, qui nec Ovidius nec Lucanus, sed alius quispiam non ineptus poeta , ut alias ostendam ; vel denique in advocatione, quum instruitur reus argumentis, quibus causam suani defendat. Talis mercenarius Tertulltis Act. xxiv, 1. cum Paulus proprio ore se defenderet, IlAv. (f) Respondendi, altercandi. Quod semper fere in judiciis i\omanorum obtinebat, eratque [ut veteres iestantur] in istis altercationibus mordacis joci mirus artifex Tullius Cicero. Apuleius hæc quoque ita conjunxit lib. x. Aurei Asini : Quibus autem verbis accusator invenerit, quibus rebus diluerit reus, ac prorsus orationes altercationesque, neque absens ipse apudpræsepium scire,neque ad vos, quæ ignoravi, possum enuntiare. Nemo vero melius describit quam ipse Quiiitilianus, ui ex professo de hac arte agit Inst. Orat. vi, δ. ',; alia dicuntur n altercatione, quam sc. in oratiowe ipsa, sed aliler, aut interrogando , aut respon

[blocks in formation]

dendo. Et paulo post : Ita in iis causis [quæ sunt fre- B quentissimæ] quæ vel solis extra artem probationibus, vel mistis continentur, asperrima in hac parte dimicalio est, nec alibi dixeris mag's mucrone pugnari. Nant et firmissiina quæque memoriæ judicis inculcanda sunt, et præstandum quicquid in actione promisimus , et repellenda mendaria. Nusquam est denique qui cognoscit intentior. Nec immerito quidam, quamquam in dicendo mediocres, hac tamen altercumdi præstantia meruerunt momen patronorum. ostenditque ibidem non cujusvis esse, ibi: Opus est igitur in primis ingenio veloci ac mobili , animo præsemli et acri. Non enim cogitandum, sed dicendum statim est, et prope sub comatu adversarii, manus erigendu. Rodolphus Agricola, omnis litleraturæ sæcularis accuratus vindex, jactavit olium lib. 111. de Jnvenl. I)i: lect. c. xv. et ii. c. xii. habere se M. Fabii Altercationum librum unum cujus fidem in hoc suspectam habuil Petrus Pithœus, si tamen vera, fuit ejusmodi opus [hodie enim nusquam, quod C scio, invenire est] quale controversiæ Senecae, et forte eædem ; vel declamationum hodie etiam Quintiliano inscriptarum libellus, eo titulo insignitus fuit. AV. (a) Quando nec liceat etc. Apud Liviiim Titus Quintius clamitat, reum capitis indemnatum indicta cúussa non debere violari. Ita tamen cum christianis actum. Vide. c. xxxj Admittitis enim probare, quodcumque defendimus. Ironice. IlAv. (b) Judicem non faciat injustum. Eleganter dictum, sic supra c. 1. Cwterum iuauditam si damnent , præter invidiam iuiquitatis, etiam suspicionem merebuntür alirujus conscientiae , molentes anidire quod auditum damnare non possint. Alexander apud Curtium v11. 2. Nisi quæ delata essent excussissem ; valde dissimulatio mea suspecta esse potuisset. Ipse qu *que

Se damnat judex, innoce.tem qui opprimit.

Publius vers. 602. IjAv.

(c) Erspectatur. Meliori sensu, ut puto, legas spe- ` clatur. sinile mendum obsedit collices Augustini de Civitate Dei, lil). vi. c. 10. Doctus Archiminus, sene.r jam, decrepitus, quotidie in Gapitolio {fimuum ageb ut, quasi Dii libenter ea:speclarent, quem illi homines deriserant, ubi ita lego : quasi Dii libenler spectarent , quem illi forte olim, homiines, etc. sed neque sic sanus locus : lege itaque ultima ex coll tione optimi codi£; MlS. lilleris Longobardicis e varati, Bibliolhecæ

uldensis, quæ penes fine est, quem illis homines desierant, sc. spectare, erat enim jam decreprius. hæc verissima est lectio. Apud Virgil. lib. m, 102. Simon :

si omnes uno ordine habetis Achivos Idque audire sat est.

Illud vu!t dicere Te tullianus, non curam gerere legum judices, ut illæ observentur, sed vulgi ameptis

et vecordis, ne illud irritetur, hinc in principio Apolog. hujus, si non licet vobis, Antistites : odiiim eiiim contra cliristianos erat publicum. Sane Pontii Pilati

similes judices hic mihi contemplari videor, et fale

beris, si conferas Joh, xix. 12. llAv. (d) Nostris elogiis. Itecte iidem : non, vestris, hæc enim elogia erant christianorum, ut satis ex sequentibus apparebit. Gaudet autem sæpius Tertull. hanc vocem repetere eo significatu , queim in re judiciaria obtinebat ; moris enim erat, ut nominibus damnatorum adjiceretur brevis quædam scriptura, seu titulus demonstrans, cujus potissimum criminis rei essent, quod clarissime apparet ex Sueionio in Callig. c 27. custodiarum seriem recognoscens, nullius inspecto elogio, stans , tantummodo intra porticum medium, a calvo ad calvum duci imperavit. Et iusigni loco apud Vulcatiuni Gallicatium in Vita Avilii Cassii : Vides multis opus esse gladiis, multis elogiis, ut in antiquum statum publica forma reddatur. Ei optime Spartianus. de Severo : !n qua legatione, quun quidam municipum sitorum Leptitamus, præcedéntibus fascibus, ut antiquum contubernalem ipse plebeius complexus esset, fustibus eum sub elogio ejusdem præconis cecidit, Legatum P. R. homo plebeius temere amplecti noli. Hinc oster inteiligeudus, cum scribit ad Scapulam c. iv. Pudens etiam missum ad se christianum, in elogio concussione ejus inlellecta , dimisit, scisso eodein elogio , sime eaecusatore negans se auditurum hominem. Et de Corona militis c. v. 0mne autem quod contra naturam est, monstri meretur notam omnes penes, penes nos vero.etiam elogium sacrilegii, in Deum naturæ dominum ét auctorem; de Apinia c. xvii. Imo jam ne ipsis quidem caussis adscribendum est fallaciæ élogium. IlAv. (e) Plinius enim secundus. Magui istius naturæ} Indigatoris ex sorore nepos, omnibus jam satis noius, £ujus etiamnum exstant tersi et eleg;intes epistolarum

[ocr errors]

Caesaris continet, in quibus et divinus, ut vocâbat
Scaliger, ad Imperatorém Trajanum Panégyricus. Hu-
, jtis epist. 97. lib. x. et Trajani respon§üum ep. 91.
dignissimæ sunt legi et non iantum ád hanc veleris
Christianismi notitiam memoriter tenciid;e. Nam eas
legisse suo tempore Ilieronymiim uolauScaliger in la-
])oribus Eusebiánis. Orosiu§ lib. vii. Ilislor. c. 8. de
Traja:io : Iii persequendis christianis errore deceptus
tertius a Nerone cuin passim repertos cogi ad sacrifi-
cundum idolis, ac detrectantes initerfici præcepisset plu-
rimique interficerentur; Plinii Secundi, qui inter cæ-
teros judices persecutor datus erat, relatii admonitus
eos homines præter confessionem Christi honestaque
£9;venticula nihil contrarium Romuanis legibus facere,
fiducia sane innocentis confessionis neminiìnortein gra-
vem ac formidolosam videri, rescriptis illico levioribus
!£mperavit edictum. Hieronymi verba ex Eusebio et
Tertiilliano conflata sunt ini Chronico suo Eusebiano

[ocr errors][ocr errors][ocr errors]

gradu pulsis (a), ipsa tamen multitudine perturbatus, A ergo oblatum ; quem nemo voluit requisitum, qui,

quid de cætero ageret, consuluit tunc (1) Trajanum imperatorem , allegans præter obstinationem non sacrificandi, nihil aliud se de sacramentis (2) eorum comperisse, quam coetus antelucanos (b) ad caneiidum (c) Christo ut (5) Deo et ad confœderandam (4)

disciplinam , homicidium , adulterium , fraudem , *

perfidiam, et caetera scelera prohibentes. Tunc Trajanus rescripsit, hoc genus inquirendos quidem non esse , oblatos vero puniri oporlere. 0 sententiam necessitate confusam ! Negat inquirendos ut immocentes, et mandat puniendos (5) ut nocenles. Parcit et sævit, dissimulat et animadvertit. Quid temetipsum (6) censura circumvenis? si damnas, cur non el (7) inquiris ? si non inquiris, cur non et absolvis ? Latronibus vestigandis (8) per universas provincias militaris statio sortitur; in reos majestalis et publicos hostes omnis honio miles est, ad socios, ad conscios usque inquisitio extenditur. Solum Christianum inquiri non licet, offerri licet, quasi aliud esset actura inquisitio, quam oblationem (9). Damnatis

puto , jam non ideo meruit poenam, quia nocens est, sed quia, uon requirendus, inventus est (10). Itaque nec in illo ex forma malorum judicandorum agitis erga nos, quod cæteris negantibus adhibetis tormenta ad confitendum , solis Christianis ad negandum; cum, si malum esset , nos quidem negaremus, vos vero confiteri tormentis compelleretis. Neque

enim ideo putareti ; uon (11) requirenda (d) quæ

stionibus scelera, quia certi essetis admitti ea ex nominis confessione, qui hodie de confesso homicida, scientes homicidium quid sit, nihilominus ordinem extorquetis admissi : quo perversius, cum præsumatis de sceleribus nostris ex nominis confessione

B (12) cogitis tormentis de confessione decedere,

ut negantes nomen pariter utique negemus et scelera , de quibus ex confessione nominis præsumpseratis. Sed, opinor, non vultis nos perire, quos pessimos creditis. Sic enim soletis dicere homicid;e (13); (14) Nega (e): lania ri (f) jubere sacrilegum, si confiteri perseveraverit. Si non ita agitis circa

[merged small][ocr errors][merged small][merged small][merged small][merged small][merged small][merged small]

ad annum mundi xxcxxi. Plinius Secundus, cum quamdam provinciam regeret, et in magistratu suo plurimos christianorum interfecisset , multitudine eorum perterritus, quæsivit de Traiano, quid facto opus esset, funtiamus ei præter obstinationem non sacrificandi, et amtelucanos coetus ad canendum cuidam Christo ut Deo, nihil apud eos reperiri, præterea ad confœderandam disciplinam vetari ab his homicidia, furta, adulteria, latrocinia, et his similia. Ad quæ commotus Trajanus rescripsit : hoc genus quidem inquirendos non csse , oblatos rero puniri oportere. Tertullianus refert in Apologetico. HAv. (a) Quibusdan gradu pulsis. Ex iis sc. qui ex honesuiórè órdine ad istam sectam inclinabant , mam ad hoc nomen omnis conditio, etiam dignitas transgrediebatur, ut supra dixit. Quod cum Severi etiam temporibus accideret , principis ejus c'ementiam et justitiam praedicat Tertull. noster ad Scapulam c. iv. Sed et clarissimtts fæminas et clarissimos viros Severus

sciens hujus sectæ esse, non modo non læsit, verum et . testimonio exornavit, et populo furenti in eos palam .

restitit. HAv. (I) Coetus antelucanos. De coetu est quod notes, soli1am dari vocem hanc rebus sacris. llinc Meursius illud Constantini Manassæ in annalibus: o/->. xai τάς ά%oiaavtvs ἀνδρας θεοφορήτους. iua reddit : nam hi religiosorum hominum cœtu coacto Dionysius Exiguus hanc vocem dat interpretans in Vita S. Pachoinii : Monacliorum cœtibus aggregabat. LAc. (c) Ad canendum. Pium exercitium, de quo et ad Uxorem lib. 11. c. 9. Non furtiva signatio, non trepida gratulatio, non muta benedictio : sonant inter duos Psálmi et Hymni, et mutuo provocant, quis melius Deo suo canet.'scribe cantet vel canat. et exhortat. ad Casuitat. c. x. Si orationem facit ad Dominum, prope est caelo. Si Scripturæ incumbit, totus illic est. Si Psalmum canit, placet sibi, flAv,

[ocr errors]

(d) ldeo non putaretis. La Cerda sic legit : Neque enim ideo non pütatis requirenda quæstionibus scelera, quia certi essetis admitti eu eae nominis confessione. Qui hodie, de confesso homicida, scientes homicidium quod sit , n. o. q. admissi ? addita nota inlerrogationis et explicans qui per quomodo. Affinis huic valde est loéus in lib. Äd Nät. ii. cap. 15. quem in gratiam JCtorum illustrabo, et emendabo. Scriptura male per injuriam temporis habita hæc est. Qu9modo..... de fugitivo palam factum solemus et operam ejus percon..... Abúsu niundinäre : Su;umi viri Rig. ei Gothofrediis attingere non sunt ausi. Supple meo periculo et scribe: Juomodo, quando de fuijitivo palam factum ;. solemus et operam' ejus percontando obustii. mundinare. Nullus dubitabit, qui locum inspexerit. Ut enim nos jCii, inquit, male'nimis inquiréndo agimu§, modum palrandâ fugæ docentes, ita et poeta: fabulis suis de biis. Dixit $upra hoc eodem capite : Quando si de aliquo nocente cognoscitis , non statim confesso eo nomeh homicidæ, vel sacrilegi, vel incesti, etc., £on!£nti sitis ad pronuntiandum , nisi et consequentia erigati* qualitatém facti, locum, modum, etc. IIAY. -

(e) Sic ehim soletis dicere homicidæ, Mega. Laniari jub. sacr. Qui torquendo cliristiano praesidebat, dicere $olebat, Nega te ésse christianum : quasi suggereret per quód evádere ille posset. Ideiu (Xlhristianuum coniitentem torqueri nihilominus jubel)at : cum latueu frustra torqüeatur qui confitetur. ltaque peryersa! et absurdaiii judiciorum formam carpitTertulliAnu$; Nempe, inquit, sic soletis dicere honiicidæ confitenti, Nega te esse homicidam : nempe sacrilego fatenti se §áéíilégù àdmoveri jubetis tormenta. I|)se Tert!iaijii$ iii) i. ad nationes : sane cæteros ad lioc tenditis et excarnificatis, ut negent esse quod e$$e dicuntur, etc. Hic vero in séquentibus legendum videtur : Si non ita agitis circa nocentes. PAM.

(f) Lamiari. Tormentis nempe, qualibus Philotas npiid Curtium vi. ii. Sed postquam intumescens corpus quasi iiuacceuuissimos non vultis in ea confessione perseverare, quam necessitate, non justitia dammaadam a vobis sciatis. Vociferatur homo: Chrisviamus sum. Quod est dicit; tn vis audire quod non est. Veritatis extorquendæ præsides , de nobis solis mendacium elaboratis audire. Iloc sum, inquit, quod quæris, an sim ; quid me torques in perversum ? confiteor, et torques; quid faceres, si uegarem ? Plane aliis negantibus non facile fidem accommodatis; uobis, si negaverimus, statim creditis. Suspecta sit vobis (1) ista perversitas, ne qua vis lateat in oc

uocentes, ergo nos innocentissimos judicatis, cum A culto (a), quæ vos adversus formam, adversus na

turam judicandi , contra ipsas quoque leges ministret (2) (b). Nisi euim fallor, leges malos erui (c) jubent, non abscondi; confessos damnari (d) præscribunt, non absolvi. lloc senatus consulta, hoc principum mandata definiunt, hoc imperium, cujus ministri estis. Civilis, non tyrannica dominatio (3) [vestra] est. Apud tyrannos enim tormenta etiam pro pœna adhibentur ; apud vos soli quæstioni temperautur (e). Vestram illis servate legem usque ad confessionem; et si (4) confessione præveniantur, vacabunt. Sententia opus est ; debito (f)

[merged small][ocr errors][merged small][merged small]

ulceribus, flagellorum ictus nudis ossibus incussos ferre B

non poterat; qui pro eo quod noster laniari, dixit lacerari. Per ultimos deinde cruciatus, utpole damnatus, et inimicis in gratiam regis torquentibus laceratur. Proprium hoc verbum in gladiatoribus, unde aeclamatio Senatus de cadavere Commodi apiid Lampridium : Hostis patriae, parricida, gladiator, in spoliario lumietur. Sensum Tertulliani unice tetigit Ileraldus qui laic est : Vos scilicet in quæstione iiabenda admonetis Iiomicidam , ut neget homicidium; ita si confitetur, cujus rei gratia quæstionem hal)etis, tamen, quasi confessum nondum , torquetis. ld certe leges prolibent, nec vos facilis; nobiscum itaque si noceutes sumus, agite ut cum nocentibus : loqui per ironiam patet. Fuld. legit laniari debere. In cæteris MS. Lugd. Bat. Barræi edit. et IIer. et Rig. consentit-, quomodo etiam Junius legit, sed male interprelatur. Pana. la Cerda et Rhenan. pessime legunl, quos pessimos cre

ditis (sic enim soletis dicere) homicidas, Negatis laniari C **;

jubere sacrilegum, etc.; quasi ita medium suggererent úuo evaderent , et tale quid hic innuere vellet Tertullianus, quale respicit in libro ad Scapulaum e. iv. Quanti autem [i. e. quot] præsides et constantiores et crudeliores, dissimulaverunt ab hujusmodi caussis ? ut Cincius Severus, qui Thistri ipse dedit remedium quomodo responderent christiani , ut dimitti possent. Ubi non placet crudeliores, corrigo : et iidem meliores, qui lapsus ex litterarum ductu facile liquere potest. Talem ipsum Augustum, sed ex misericordia injustum, descripsit nobis Suetouius in Vita ejus xxxiii. Dixit autem jus non diligentia modo summa sed eu lenitate; siquidem manifesti parricidii reum , ne culeo insueretur, quod non nisi confessi afficiuntur hac pæna, ita [?', interrogasse : Patrem tuum non occidisti ? Sed et hic loci aeelum Septimii adverte , et vocem tyrannorum propriam, nt Gallieni in vindicanda seditione vel ad senum et infantum internecionem ; lacera : occide, concide. apud Trebellium Pollionem. HAv. (a) Ne qua vis lateat in occulto. Satanam iutelligit. Pariter Laetantius Instit. Divin. 11. i. Quamuw islud ex caussa fieri putemus ? nisi esse aliquam perversam potestatem, quæ veritatis* sit super inimica, etc. Noster infra vocat rationem æmulæ operationis. IlAv. (b) Quæ vos contra ipsas quoque leges ministret. IIoc est, Quæ contra ipsas leges vestro iuinisterio utatur. PAM. (c) Erui jubent. Amat hoc verbum Tertullianus in disquisitione judiciaria de maleficis, Supra : o quanua illius præsidis gloria, si eruisset aliquem qui centum jam infantes comedisset. Et infra c. vii. dicimur tamen semper, nec vos, quod tam diu dicimur eruere curatis. Ergo aut eruite, si creditis, aut nolite credere, qui non eruistis. H\v. (d) Confessos damnari. Ex vetustissima lege. Sal

lust. Catil. LIl. de confessis, sicuti de manifestis rerum capitalium , more majorum supplicium sumendum Curtius supra. adde Suetonii lucum mox adduct um inde illud Matth. xxvi , 65. Ör, 38) 272/ u aas* * i £r. x**i*» âzog sv pzpròpov; nam ut recte Publius vers. 475. Nisi vindices delicta improbitatem, adjuvas. et eodem teste vers. 642. Qui culpæ ignoscit uiui, suadet pluribus. imo vers. 99. Bonis nocet quisquis pepercit malis. denique vers. 215. Felix improbitas, optimorum est calamitas. Tertull. Ad Scap. cap, iv. Quid enim amplius tibi mandatur, quam nocentes confessos damnare , negamtes autem ad tormenta revocare ? Nam ut idem I)e §}**}; cap. xix. Bonum est cum pumiuntur noccnAV. e) Ultra confessionem itaque quæstio non procedit. Cicero Orat. pro Milone cap. LVll. Quid opus est tortore ? quid quæris ? occideritne ? occidit. Jure, an injuria ? nihil ad tortorem. Facti enim in equuleo quæstio est , juris in judicio. Commendatur interiim laic nobis consueludo mitis et humana imperii Romaui; quam laudans Livius lib. 1. cap. 18. ubi crude!e Metti Fulfeti prodiloris suppliciuni descripsit, addit : Primum ultimumque illud supplicium apud I{omanos exempli parum memoris legum humanarum fuit. In aliis gloriari licet, nulli gentium mitiores placuisse pœuas, Ut vero noster dixit quæstioui temperare, ita Sallustius etiam videtur locutus esse , dum (licit victoriæ temperare, neque euim illud, ut fit vulgo , explicare ausim, quasi esset scriptum obtemperare , prout pejoris uol;e codices nonnulli exhibent. Locus est Catil. cap. xi. Igitur ii milites, postquam victoriam adepti sunt , nihil reliqui victis fecere. Quippe secundae res sapientiuin animos fatigant.' Ne illi , còrruptis moribus , victoriæ temperarent. i. e. tantum abest, ut nequissimi illi el perdiui moderemtur victoriæ , non ut victores, sed ut latrones grassaloresque se gerei:tes. llAv. (f) Expungendus est. Hoc verbum et Tertulliano proprium. Adv. Judæos c. iv. Sequitur itaque, ut quatemus circumcisionis carnalis, et legis veteris abolitio eaepuncta suis temporibus demonstratur, ita sabbati quoque observatio temporalis fuisse demonstretur. Signìtìeat apud illum passim explere , perficere. hic vero eamdem significationem habet, quam apud Persium Sat. ii. vers. 12. Pupillumve utinam, quem proxime hæres Impello, expungam! Namque est scabiosus, et acri Bile tumel : ubi vetus Scholiastes notat tractum a militibus, qui Denique illum nemo gestit absolvere (2), nou licet hoc velle; ideo nec cogitur quisquam negare. Christianum, hominem omnium scelerum reum (c) deorum, imperatorum, legum, morum, naturæ totius inimicum existimas, et cogis negare, ut absolvas , quem non poteris absolvere, uisi negaverit (3). Prævaricaris in leges (d). Vis ergo neget se nocentem, ut eum facias innocentem , et quidem invitum jam, nec de præterito reum. Unde ista perversitas ? ut etiam illud uou recogitetis, sponte confesso magis credendum esse, quam per vim neganti ; vel ne compulsus negare, non ex (e) fide negarit; et absolutus ibidem post tribunal de vestra videat æmulatione, iterum

nocens expungendus (1) (a) est, non eximendus (b). A Christianus (4). Cum igitur in omnibus mos aliter

disponatis, quam cæteros nocentes (5), id unum conténdendo, ut de eo nomine excludamur (excludimur enim, si facimus, quæ faciunt non Christiani), intelligere potestis non scelus aliquod in caussa esse, sed nomen , quod quædam ratio æmulæ operationis insequitur , hoc primum agens (6), ut homines nolint scire pro certo, quod se nescire pro certo sciunt. Ideo et credunt de nobis quæ non probantur, et nolunt inquiri, ne probentur non esse, quæ malunt credi esse, ut nomen illius æmulæ rationis (7) inimicum, præsumptis, non probatis criminibus, de sua sola confessione damnetur. Ideo torquemur confitentes, et punimur perseverantes , et absolvimur

[merged small][merged small][ocr errors][merged small][merged small][ocr errors][merged small]

erpuncti dicuntur, dum foras a militia emittuntur. Item metaphora a bello, in quo, cadente qui primus est, succenturiatur alius. Itaque expungi est deleri, de medio couferri. Adde notam Itigaltii, qui recte docet a rationibus desumptum. [lAv. (a) Debito Paema- nocens earpungendus est. Noxii quique debent pœnas. l)ammati dicuntur servi pœnæ : supplicio sumpto, dedisse poenas intelliguntur. ltaque in peragenda cognitione, exactor poeuarum de tabella

seu matricula , damnati cujusque nomen cum elogio

seu caussa citatum, simul supplicio sumpto expungebat. Sic peracta cognitione , damnatorum omniuim nomina in catalogo cernebantur expuncta, et debito plenæ nocentes expuncti. Rig. (b) Non crimendus. Alexander Severus, referente Lamyridio in Vita ejus, præfectis suis semper detulit , asserens eum, qui mereatur injuriam pati, ab imperatore damnandum esse, non dimittendum. Graviter quoque Pythagoras, seu quis alius apud Stob. Serm. XLIV. Κzi zi zv/z : *£**, etc. i. e. Danunandi, mom absolvendi sunt, qui aliquid dignum exilio, aut vinculis, aliare paena committunt. Si quis vero temere absolverit , lucri aut voluptatis gratia, injuste facit : et injustitiam ei cordi esse necessarium est. Usus est verbo erimere Tertull. perinde ut et Livius, apud quem I'apirius , de Quinto Fabio, Maximo postea, ita insit : non moræ eximitur Q. Fabius; sed noxæ damnatus donatur Populo Rowiano. Horat. 11. Carm. ii, 21.

[merged small][merged small][merged small][ocr errors]

morum, quia festivitates publicas et idolorum cultum negligebant, Tacitus xv. Annal. 44. Igitur primi corrg. pti qui fatebantur , haud perinde in crimine incendii quaui odio humani generis convicti sunt. IIoc ódiüiä unde illis ut crimen fuerit objectum , quare hostes publici dicel)antur, disces ex TertuII. Cap. xxxv. Pone comma post chrislianum. II Av. (d) Prævaricaris iu leges. Ita leges W. C. quem comsuluit Scriverius, non male. Fe$tus, Præíaricatores a prætergrediendo sunt vocati. itaque prævaricari leges est prætergre£li. Asconius Pedianus ih libello, qui ást inter veteres Grammaticos, I{ejiciens malos et rétinens bonos, verus accusator intelligitur. Qui vero contra facit, ut sit impedimento cæteris, astuque tegat, de hoc intelligitur, quod prævaricator. quæ sensum Tertull. optime illustranl. Pro vis ergo Cod. Fuld. mox vis ut neget. Barro:i editio delet jam. liAv. (e) Non fide negarit. Falso simulavit se non £hristianum, supplicando diis, quos corde abneget. Trajanus Imperator ad Plinium épist. xcviii. Huîtamen , ut qui negaverit se Chrislianum esse , idque reipsa manifestum fecerit, id est supplicaudo Diis nostri§, quamvis suspectus in præteritum fuerit, veniam ea. nitentia impetret. Nec gentiles tanlum ita christiános Deum suuin abnegare persuadere conali sunt, ut latius apparebit, seu et inveiita est perversa Ossënorum hæresis, quam ob hoc crimen iii jus vocat Epiphanius lib. 1. ha;res. 19. ωτο»pt**; δε διάazs, elc. Hjpocritas autem docet , dicens non esse peccalum , etiamsi simulacra ipsQs adorare conlingat, persecutionis tempore instante, si solum in conscientia non adorent : et si tantum confiteantur in ore, non autem in corde. Talis Hippolytus apud Euripidem, cujus exsecranda vox :

[ocr errors][merged small][merged small]
« PoprzedniaDalej »