Obrazy na stronie
PDF

in aperto et edito ipso (1) fere vertice (a) civitatis A Scit se peregrinam (h) in terris agere, inter extra

[blocks in formation]

pellaf, inquit Franciscus Zephyrus (in suis quæ noslris conjunximus scholiis), ipsos pontifices, quorum auctoritas rem sacram, cæremonias, omnem denique religionem administrabat, in quibus interpretandis summa Reip. versabatur, unde et principes publici consilii a Cicerone appellantur et deorum immortalium antistites. Atque inter eos etiam ipsos imperatores fuisse constat ex inscriptionibus antiquis, in quibus Pontifices Maximi vocantur. PAMELivs. (â) In ipso fere vertice civitatis præsidentibus ad judicandum. Capitolinm significat. Et Chalcidius in Tim. Plat. rationem dicit suam obtinere sedem in capite, tamquam totius corporis Capitolio. RiGALTiUs. (b) Ad hanc solam speciem. Quoniam deplorata videtur caussa Christianorum, propter præjudicia et varia decreta, adeo ut nemo pro iisdem loqui non reformillet, sicque aperto patrocinio indigeant, nobis saltem privatim pro Christianis disceptare concedatur, datisque ad vos literis, doloris nostri testibus et amoris, linguis subsidium aliquol reservate. LE PRAEUR. (e) Auctoritas vestra. Per auctoritatem intelligit actum sumwinum administrationis, summam in administrando jmperio potentiam atque auctoritatem. Itaque auctoritas est institutoris, dispensatoris, procuratoris. Ut ergo isti indigent auctoritate summa, ita de praesidi])us istis, inquit, auctoritatem esse illorum, neminem

timere et erubescere, quominus tuto possimt judicare. .

LA CERDA. (d) Proxime accidit, domesticis judiciis. Innuit recentem historiam sævitiæ quorumdam ex iis quos imperii Romuani antistites vocat, qui scilicet domes

Necesse est vel hoc modo erumpere ad proponenda v0bis ea quæ palam non vultis audire. Et huic affine illud Martialis in Præfatione fih. XI Epigr. : Video quare tragœdi epistolam accipiant, quibus pro se loqui non licet. HAvERCAMPUs.

(h) Sic se peregrinam interris. Prosper Aquitanus in lib. Epigramm., ubi exprimii illud Augustiiii : 0mnis qui ad supernam pertinet civitatem, peregrinus est mundi ; et dum temporali utitur vila, in patria vivit aliema ; ita canit :

[ocr errors]

tico judicio in liberos aut servos suos, eo quod Cliri- D civitatem propriam habebani confessionem, et eum

stianorum seclæ momen dedissenl, aliquid atrocius statuerant, quasi inde conlracta asperitate , allatis domo præjudiciis, ad ipsa tribunalia caussis Christiamorumi judicaiidis infestiores accederent. LAc. (e) Operata. Hellenice et Virgilitis, I Georgic., Lætis operatus in herbis. Dicit autem ethnicos conatos ab iis qui familiariter cum Chrislianis versabantur, a famulis, inquam, et ancillis investigare crimina, de quibus vulgo infamabantur, nihilque umquam deprehensum esse. LAc. f) Sectæ hujus infestatio. Eodem sensu Chalcidius in Tim. Plat. sectam sanctiorem dixit , ex lIebræa Christianam significans. Quod quidem, inquit, verum esse testatur emiuens quædam doclrina sectæ sanclioris. LAc. (g) Occulta via tacitarum literarum. Similiter de eadem hac re loquitur in lib. ad Scapulam, cap. 1 :

[ocr errors]

Nam neque adaugescit quidquam neque deperit inde.

Quod si quædam testimonia collegerit Festus, ea per

ierunt, truncatumque hoc solum nobis reliquit epito

mator ejus Paulus, deperire significat tale, perire. AW.

apud vos collocamus (a), ibiquitatem (1) odii erga A odisse ? Ita utrumque ex alterutro redarguimus, et

nomen Christianorum. Quam iniquitatem idem titulus et onerat et revincit, qui videtur excusare, ignorantia scilicet. Quid enim iniquius , quam ut oderint homines, quod ignorant etiamsi res mereretur odium ? Tune etenim meretur (2), cum cognoscitur, an mereatur. Wacante autem meriti notitia, unde odii juslitia defenditur quæ non de eventii , sed de conscientia probanda est? Cum ergo propterea olerint (3) homines (4), quia ignorant, quale sit qiiod oderunt, cur non liceat ejusmodi illud esse, quod non debeant

ignorare illos, dum oderunt, et injuste odisse, dum ignorant. Testimonium ignorantiæ est, quæ iniquitatem , dum (5) excusat, condemnal ; cum omnes, qui retro oderant, quia ignorabant quale esset quod oderant, simul ut (6) desinunt ignorare, cessent (7) et odisse. Ex his fiunt Christiani, utique de comperto et incipiunt odisse quod fuerant, et profiteri quod oderant; et sunt tanti (b), quanti et denotamur (8). Obsessam vociferantur civitatem (c), in agris, in castellis, in insulis Christianos; omnem sexum,

LECTIONES WARIANTES.

(1) luiquitatis. Rigalt. Semler. Leopold. Haver. odium Puimet. Barr. 2) Alereretur. Pamel. Fran. Semler. 5) Fatentur. Paris. (4) Perforinamur. Rhen. Herald. Rigalt, Haverc. Praeformiantur. Painet. Bqrr. . (5) Worwer niavult scribi er MSS. Quis negat tamen quod vere malum est quos capit defendere.

COMMENTARIUS.

(a) Quam potiorem sequimur præ aliis lectionem, inquit de Gourcy , ea satie præ aliis nitide, obvioque sensu solial et egregio. Collocare caussam apud judices, idem est enim ac diem coram judice dicere, rem sigillatim explicare , minime vero rei caussam afferre. Nec totus eo loci est Tertulliauus in assignandis odii in Ghristianos causis, quin potius præcipua eorum causæ capila recenseat. Summae esse injuriæ eos damnare in lioc priumo capite asserere aggreditur. lineunte vero postea capite IV jam quinam sit genuinus ibidem sensus ipsemet aperte patefacit cum ait : * Atque adeo quasi præfatus hæc ad ;;;ululum odii erga nos publici iniquitalem, etc. »

pD.

b El sunt tanti. Perinde ac si dixisset, Tanta est. corum multitudo, quanta vos non præterit, sed judicatis ac deplorainiiii multa proclamatione dolentes sub prætextu justiti;e, et quasi accepto detrimento

C.

obsideri orbein hac Cliristiana religione, et ad hoc

noinen omnes homines confugere, ut iierito de Ecclesia Iloratianum illud decantari posset: Mierges profundo, pulchrior evenit. PAvi. c 0bsessam vociferantur civitatem, etc.), Barr. Cititalem obsessam vocif. Ex multitúdine hominum undique ad veritatem confluentium probare conatur Septiinius non tam iniquam Christiafiorum esse religiouem ac illi suspicaréntur, ad quam ubique et ab 0mni sexu et conditione lanlus fieret concursus, adeoque non vulgus tantum instabile, scd et viri tlaritate natalium et existimatione insignes ad illam seclum transirent. Infra cap. % 11. Bonus vir Canus Seius, tantum quod Christianus, et ibidem : Ego Lucium sapienteii virum repente fuctum christianum deni or. IIlud pati non poterant tenebris Genlilium addicti,unde vel Taciti illa indignatio, lib. xv. Annal. cap. xliv. I{epressaque in præsens (supplicio scil. Cliristi a Pontio 1'ilaio necaii) exitiubilis superstitio rursus erumpebat, non modo per Judæam originem ejus mali, sed per urbem etiam, quo cuncta undique utrocia aut pudenda comfluunt celebranturque, loquitur de tempore Neronis. Plinius, lib. x. epist. 97. Multi enim omnis ætatis, omnis ordinis, utriusque sexus etiam, rocantur in periculum, et vocabuntur. Neque enim ciritates tantum, sed vicos etiam, atque agros $uperstitionis istius contagio pervagata est. Ilinc Ruti!j, qui ilonorii temporibus floruii, in Itinerario versu $95, amarulentum illud :

Atque utinam numquam Judæa subacta fuisset Pompeii bellis imperioque Titi. <!lus excisæ geutis contagia serpunt, ictoresque suos uatio victa gremit.

[blocks in formation]
[ocr errors][ocr errors][merged small][ocr errors][graphic][graphic]

aetatem, conditionem, etiam dignitatem (a) transgredi A hoc (l) ipso modo ad æstimationem alicujus latentis

[blocks in formation]
[ocr errors][ocr errors]
[ocr errors]

Refert Aringius ad Domitianum qui Gauleiitio architecto theatri ædificaudi curam commiserat, eique, cum alia, tum civitatem dono daturum promiserat; hunc autem re perfecta, cum velut Christianus delatus esset ad principem , martyrium putat pro mercede sortitum esse. Quam conjecturam impugnat [teinesius in inscript. p. 955. legens WE. PASIANI. DIRE. CIVILlTAS. UBI. ut sit interjectio minantis et detestantis, el refert ad Anlouium Bassianum Caracallam, qui sext;e persecutiouis auctor fuil. negatque Vespasiani nomine insignitiim unquam Domitianum, quod tamen probant, quæ cital Ilermolaus Barbarus ad Plinii Præfat. moiiumenta prisci æris, in quibus ila scriptum est, IMP. CAES. DÜ\liTIANUS VESP. AUG. GERM. JOWI WICTORI. Unde dubium ad quem referri debeat illud nomen in rarissimo magni :eris nummo apud Patiiium in Thes. p. 148. ubi ab una parte superbissimi ampluitheatri slruclura, al) altera figura spoliis insidens, cum ramo olivæ, et hac inseriptione DIVO AUG. DIWI WESP. F.VESPASIAN. Etenim ad Titum referri potest, ul sit Vespasiano, et ad Domitianum qui id memoriæ fratris uribuerit ; quamvis ad priorem potius pertiuere arbitrer ; cum aliter nomen imperatoris noa exprimatur. Cuicunque Imperalori Iribuenda sint verba', satis obscure certe theatri structura inlelligitur per illa GLORIE TUE AUTORl ex oppositione theatri in cœlo. Quod si ad Domitianum referas , malim secu ido versu legere ' CIVILITAS UBI GLORIE TUE AUTORIS. ita euim de illo Svetonius, cap. XVllI. Commendari se verecundia oris adeo sentiebat, ut apud Senatum sic quondam jactaverit, Us ]ue adhuc certe animum nieum probastis et vultum. Wox ALIUM quoque offendit me in ultimo versu male forsam descripta pro AGI0N. i. e. Sanctorum. llAv. c Nec tamen hoc etc.) Acer ad inquirendum stimulus, tot ac tales hoinines ad sectám illam tran

picari, non libet (1) propius experiri. llic tantum A injuste odisse; si vero de merito constet, non modo

[merged small][merged small][merged small][merged small][ocr errors][merged small]

COMMENTARIUS. sire. quare augetur ignorantiæ crimen, quod non B præformantur, quasi illos respiciat quos Cebes ex Denique malefici gestiunt latere (a), {devitant appa- A condemnati (I) mœrent; dinumerant in semetip

hisce exemplis' ad penitius inquirendum moveatur, non enim ut vulgus, cujus aures et oculi sæpe testes mali sunt, ut ait Publius, ita et qui sapere existimanlur et ím bonis quod perdant habent, tam repente transirent, nisi occultum et ignotum quoddam antea bonum sese ipsis obtulisset. Infra cap. ult. Illa ipsa obstinatio quam erprobratis magistra est. Quis enim non contcmplatione ejus concutitur ad inquirendum quid intus in re sit ? quis non ubi requisivit accedit? ' ubi accessit, pati exoptat? (a) Anacharsis. Laertins in ejus vita: Θαυμ%£sv 8* £p*, πά; tzis &), nat» άγωνάovtzt ut» zi τεχνίται, και κρίνουσι δε οί μὴ τεχνεται, lioc est, interprete Rhenano : Mirari aulem se dixit, quomodo apud Græcos, artifices quidam certarent, verum judicarent qui non essent artifices. PAM. (b) Malunt nescire. Causam ostendit cur in illis exemplum aliorum et curiositas humana non ultra progrediantur, quia malunt nescire, etc. Minucius C p. 51. ut ante incipiunt homines odisse quam nosse : ne cognitos aut imitari possint, aut damnare non possint. Quo facit et illud Senecæ Epist. XXlX. de quodam Marcellino : Raro ad nos venit, non alia eae causa, quum quia rerum audire timet. a quo periculo jam abest : nulli enim nisi audituro dicendum est. II Av. (e) 0dii detrahatur. Ms. Fuld. legit odio detrahatur. Noii dissimile valde est argumentum, quo utitur Prometheus ad Jovem , apud Lucianum, vinculis solvi et a Caucaso liberari cupiens. y&p &yvofiasvs &£0v; £v0x á Kozùzzzo; $at w. oùô' άπορήσεις δεσμόν ην τι τεχνζων άλιez»μαι. i. e. Non enim ignoras rursus ubi Caucasus est ? neque indigebis vinculis, si quo modo versutias agemus deprehendar. Fictusque ille latro apud Apuleium in Asino lib. vii. præsertim vobis, si sententia hæc mea displicuerit, liceat rursus ad asinum redire. Sensus est, cognosci utique debere causam Christianorum, quae si insons, illi tamen eam odisse si velint possunt, quamvis bene meritis non insidiari debere ille apud Curuium ait lib. vi. 10. sin secus accidat in criminis examinatione, justa odii causa est, ut quæ etiam jusfitiae auctoritate nitatur. Idem Curtius vi. ii. in fine : Itaque anceps quæstio fuit : dum inficiatus est facinus, crudeliter torqueri videbatur, post confessionem , Philotas ne amicorum quidem misericordiam meruit. flAv. (d) Quia multos convertit) Hanc superius causam in prærogativam suam traxerat Auctor, tot omnis gemeris, sexus, locorum, ad Christianos transire : sed quia juxta Publii illud verf. 148. Est turba semper argumentum pessimi, ìdeo diluit hanc oljeciionem egregie in sequentibus ex virtute Christianorum. Dixerat ante quoque, non tantum omnem sexum, sed et dignitatem ad hoc nomen transgredi, facilem inde quoque viam defensioni monstrante eodem Publio versu 489.

Non qua multis placeas, sed qualibus, stude (Hav.). (e) Admalum præformantur. Editio Barræi et Pamelii

TERTUI.liANi 1.

[ocr errors]
[ocr errors]
[merged small][ocr errors]

rere, trepidant deprehensi , negant accusati , ne torti (b) quidem facile aut semper confitentur; certe

LECTI0NES (1) Damnati Semler. Condemnati Paris, et alii. COMMEN

[ocr errors][merged small]
[ocr errors]

Maurus adhibitis aniicis, ac statim immutata voluntate , remotis cæteris, dicitur secum ipse multa agitavisse, vultu corporis pariter atque animo varius : quæ scilicet tacente ipso occulta oris patefecisse. lege pectoris ex MS. magistri quondam mei Petri Francii. I1Av. (a) Gestiunt latere. Prout pulchre preces illorum describit Horatius lib. Epist. 1, xvi, 60. Pulcra Laverna, I)a mihi fallere; da justo sanctoque videri : Noctem peccatis, et fraudibus objice nubem. Impii poetæ Lucretii pii versus sunt v. 1155. in improbos : Nec facile est placidam, ac pacatam degere vitam, Qui violat factis commtinia fœdera pacis. Etsi fallit enim Divum genus humanum)que : Perpetuo tamen id fore clam diflidere debet.

[merged small][merged small][merged small][merged small][merged small][ocr errors]

sos (c), mentis malæ impetus (2) vel fato (d) vel - - - . astris (e) imputant ; nolunt enim suum esse, quod

VARIANTES. (2) Cod. Fuld.: mentis ignaviam. TARIUS.

log. xxv. cujus oratio cum minus sit religiosa, siic. cedat illi Prosper Aquitanus, cujus verba sunt : Fati enim opinio vana est, et de falsitate concepta ; praedestinationis autem fides multa sanctarum auctoritate Scripturarum munita est: cui nullo modo fas est ea, quæ ab hominibus male aguntur, adscribi : qui in proclivitatem cadendi non ex conditione Dei, sed er primi patris prævaricatione venerunt. in responsionib. ad capitula Gallorum c. I. et ibid. Praedestinationem Dei iullus Catholicus negat : fatalem aut necessitatem , multi, etiam mon christiani, refutant. Ipse enim Tertullianus de Amina c. xx. Super hæc si et alia quæ præsunt potes'' tales : enim vero præsunt. Secundum nos quidem Dominus Deus, et Diabolus aemulus, secundum communem autem opiniomen et Providentia et Fatum et ' Necessitas et arbitrii Libertas. Nam hæc et Philosophi distingnnt, et nos secundum fidem disserenda suo jam novimus titulo. sapienler itaque a'l Auctoris mentem magnus ille Homerus 0dyss. A. versu 52. apud quem Jupiter, & rarov, o{» 8* v. es»; 2**** *****»*at. Éç *p*w yàp £*** ***, £;*;**va. ot δέ και αντων Σgiatv d*^^0*) ira.y vria pagov àyi iyov*w. V a Proh, quam nunc homines injuste Numine culpant! Ex nobis uiamque esse mala ajunt : at sibi ipsi. Nequitia propria, præter Fatüm, mala gignunt Hav. (e) Vel astris. Significat vanam eorum opinipnem, qui vjiae su:e casus prosperos et adversos ab astris dependere credebany, quiæ ars Genethliaca dicebatur

vulgo, de qua etiamnum exstat vettistissimum car

mei Máneffionis Ægyptii, cujus Apotelesmatica TriC mns luce donavit ei ai) interitu viridicavit praeceptor meus, vir summus, Jacobus Gronovius: multa quoque apud Manilinm Fulgentium et alios in hanc rem, passim legas. Merito autem pro rificulo habitum hoc ? Christianis, imelius edociis, quorum passim scrip{a perstringutii vanissimam hanc' opinionem. Noster,'le iJololaijja c. ix. De astrologis loquendum quidem est. Sed quoniam quidam istis diebus provocarit , defendens sibi perseverántiam professionis istins, parteis "''': Non allego, quod idala honoret , quorum n0mt! caelo inscripsii, quibus omnem Dei potestatem addicit : qnod

[ocr errors]

natura corporis , aut &onsuetudine dolendi , aut metu supplicii , aut iiiortis, vim tormentorum pertulerunt.

[ocr errors]
[ocr errors]

(c) Dinumerant in semetipsos. Id est, recolunt collus- lias Hispallus prætor peregrinus '1. Popillio Laenjte.,

1,) et recensent intus semetipsos, hoc est, acta sua, Cn. Calpurnio consulibus edicto Ghaldæos igtr* deci

vere semetipsos scrutantur. Niiinerare enim est recem gere, teste Virg., IV Georg. Atque chao densos divum numerabat amores.

ilins explices dinumerant, esse poterit, £5i numeratur et censetur, in {relio

[ocr errors]

d) Vel fato. Primum objectum ,

[ocr errors]
[ocr errors]
[ocr errors]
[ocr errors]

* mum diem abire er Urbe, atque Italia iussit ;

[ocr errors]
[ocr errors]
[ocr errors]

D et ineptis ingeniis fallaci siderum interpretatione, qu®

stuosùm meitdaciis suis caliginent injicientes. Ę veteribus Theologi, Prosperi Aquitani , yerS"°.3' hanc vanitatem pértinentes adscribendo$ duxi, sunt autem ex aureo poemate de Providentia Dei.

[ocr errors]
[ocr errors][ocr errors][ocr errors][ocr errors][ocr errors]
[graphic]
[graphic]
« PoprzedniaDalej »