Obrazy na stronie
PDF

veluti baptismum appellat, statim Montanistam pro- A se non defenderet Tertull. ab injuria Montanistis illata,

dit, nisi velimus dicere 0rigenem quoque et alios,

quorum loca habet Dodwellus (Dissert. Cuprian. xiii.,

quæ est de secundo martyrii baptismo, imprimis § 2.), qui nunquam accusati Montanismi fuere, propter eam rem Montanistarum addictos societati haberi debere (1). Denique quod nom obscure Tertullianum eodem insloco significare Hoffmannus dicit injuria Montanistas fuisse e societate communis Ecclesiæ proscriptos, cum iis cæterisque christianis unus Deus, unum baptisma, una denique in coelis Ecclesia, cum Cæteris autem hæreticis nulla societas sit (c. 15.), illud certe argumentum opinioni ejus nihil firmamenti affert, Nam Tertullianus de consensu Montanistarum cum orthodoxis in ista doetrina ne verbum quidem habet, sed illam christianorum fidem opponit Cuianorum hæresi , hosque spurios esse cliristianos ex eo docet, quod adempta ipsis cum cæteris christianis communio fuerit.. Ac si, quæ ille pulat, vera essent, tam

[ocr errors]

ut potius se Montanistasque hæreticos esse fuisset confessus. Nam in illo ipso capite 15. hæreticos ait ertraneos ( h. e. non christianos ) testari ipsam ademptionem communicationis.Igitur si Tertullianus significasset in hoc loco, orthodoxos ex Ecclesia projecisse Montanistas, se certe suosque hæreticos dixisset, quod prorsus abhorret. Atque hic alii occurramus necesse est difficultati propositæ ab Allicio adversus receptam de doctrina in hoc libro regnante sententiam (Diss. de Tertulliani vita et scriptis, c. 4, p. 55.) qui suspicari nos posse dicit, Tertulliani mentem jam tum ad Montani disciplinam inclinatam fuisse,quod et christiani pisciculi et Christus PISCIS (ixers) diclus ab eo fuerit, quæ nomina essent hausta e li

B bris sybillinis , ab aliquo Montanista vel ipso etiam

}Iontano exaratis; et c. 20. aliquam charismatum mentionem injecerit, quod Montanismum redolere videretur, imprimis cum conferuntur ea cum iis quæ sunt c. 29. libri de Spectaculis tradita. Sed bene illo fecit, quod hanc ipsam suspicionem non nimis subli

lem et acutam putaverit. Nam etsi dederimus esse

etiam eos libros, qui nunc sub nomine Sibyllinorum jactantur, vel a Montano vel ab aliquo ejus discipulo confictos, quos tamen magis vellem Gnostico cuidam asserere, Tertullianum etiam inde hoc nomen Piscis Christo datum hausisse ; tamen ex eo argumento non magis suspectus Montanismi Tertullianus haberi posset, cum hunc composuisset librum , quam Justinus martyr, Clemens Alexandrinus, Origenes, aliique,

[ocr errors]

tismum excogitasse, ut se a flagitio cum virgine commisso purgaret (quod est, ut multi ostenderunt, mera calumnia); etiam cum dicat dedisse Marcionem triplicem baptisimum, quod cum argumento ad hunc baptismuiii tripliceim confirmandum , ut postea patebit, nullo modo consentit; neque tamen hoc Epiphanii testimonium universe contemnendum arbitror. Erii igitur operæ pretium, ut quisnam is fuerit triplex Marcioiiis bapîismus, breviter osiendam. I. Multa stimt in disciplina Marcionis similia disciplinæ Manichææ, quem Mameiem conslat suos in Auditores et Electos distinxisse; quare haud scio an Marcionitis non possit eadem distribuíio assignari, cum Tertull. advers. Marc., lib. V. c. 7. videatur Tindicare, non nisi sanctioribus ex suis Marcionem nuptiarum licentiam negasse, his yerbis : Marciom totum concubitum aufert Fidelibus, viderint enim £atechumeni ejus; in quibus potuit categhumenos appellare minus perféctos ^ modo` eo, quo Epiphanius aliique hoc nomen etiam adhibent de aüditoribus Manichæorum; neque credibile est, Marcionem in universum omnes nuptias sústulisse apud suos, cum, quemadmodum constat, nuptiarum auctorem non Deum malum, sed medium illum pnlarit, quem justum nuncupabat. Ex qu9 11. non, inepte jotest cum Beilosobrio conjici (Histoiré du Manichéisme, t. II. p. 122.) unum Marcioriis baptismum in omnes collatum, åltero initiatos fuisse interióris admissionis Marcioni£as; imprimis quia Epiphanius diserte adjicit : t£ta*: 3,82,2; (seilie. %%*;»)'***' •**; **, 3o)zg!»•, qu® pugnaret gum oiunibus super ea re locis Tertulliaiii, qui nuptiis se abdicare debuisse cunctos ait, qui tingi sacrò lavagro a Marcio. nitis voluissent (lib. IV. adv. Marc. c. 11. lib. I. c. 29. etc.) nisi duplicem hünc baptismum admitteremus. At nunc, III. restat dicere, qualem baptismum tertium Marcion crediderit, in qua re niostra próprie caussa versatur ; quem quoJundo oporteat intelligi, clarissime docet argumentum, quo Marcioiiem Epiphaniùs igit tripligem baptismum config{nasse, ductuaiù e loco illo apud Lucam (c. XII, 50.), ubi haud dubie dae supplicio suo deque aliquo sibi adhuc imw\new\e \a\\ ismo Christus loquitur : quòd allatum quoque a caetevis Aa defendendum alterum martyrii baptismum v\\emus. Qua re motus sine ulla dubitatione sic statno , eum suppliciis christianorum ad exemplum Je$u Christi suscipieââis etiam nomen baptismi cujus Iam indidisse,

citant. Atque si isti libri generatim exstiterunt ipso hoc tempore, quis est qui possit præstare non fuisse eos postea adulteratos, ut eam, quam nunc habent, formam receperint ? Quod est verendum imprimis in acrostichide libri octavi: Ina o£; Xptrro; 0*o% v*2: •**no, unde ipsum hoc iy%o; cognomen sumptum vulgus existimat. Neque enim illa prius est a quoquam veterum proposita, quam a Constantino M. ( in oratione ad Sanclorum cœtum, c. 18.) cui, vel ex eo, quod Virgilium cecinisse de Jesu Christi nativitate dicat (c. 19. seqq.), patet, quam nullo negotio verba dari ab hominibus religionem fingentibus potuerint (1). Atque

[1] Mirum fortasse videbitur doctissimum Auctorem nostruin ac veteris disciplinæ scientissimum, hærere quasi

D anxium in propalata via, incertumque dubitare chriut omnia quæ velit susceperim, ne ipsa quidem haec, A At meque hoc utrumque decretum abhorruit a disci

stianisne an ' Móntamistis peculiarior esset notissima tessera ixeys, quin et asseverare a veterum nemine, Magnum ante Constanlinum eamdem symbolicam acrostichidem fitisse propositam, Multa ex adverso occurrunt dicenda, quæ, usque άum ad librum, de Baptismo deventum fuerit, satius est opportuno loco disserenda differre. Nunc nonnulla tantum cárptim et accinctus prælibare lubet. Enimvero ad primum satis superque innumera respondent monumenta, suflicientia prorsus et indubiæ vetustatis, ac vere christiana manu data dedicataque; in quibus emieat quidem præfata tessera, sive scalpro imcisa, sive ære fusa aut ebore coelata, sive delineatâ coloribus aut litteris '}{'j); carminibusve adornata cæteris, ut I lerumque fit, immixta signis siglisque, unde puram putam fidei`sanioris integritatem indigitaveris: hiuc. piscis sæpe sæpius cum coluiiiba depictus (Aringhi, t. I, 580. t. II. 258): aut anchorae connexüs Christive monogrammati, quod. ut quis que novit, diu ante constantinianum làbarutg yulgari usu fuit acceptum, {}'; 570.566 455. Aringhi, I. 520. II. 527. 620. Boitari, III, 19]. Nunc demum ad orantium pedes, quae sunt in hoc viri docti argumento collecta, consistere et secum consentire possunt. Antiquissimi scriptorum christianorum, quod Guillelmus Beveregius (In codice canonum Ecclesiæ primitivæ, lib. I. cap. 14. § 4. sqq.) et Guill. Whisthonus (I) multis docent, hos, quos appellant, libros Sibyllinos antiquissimos confitentur; ex quo necessaria consecutione efficitur, multum eos diversos fuisse ab his qui horum nomen nostro tempore mentiuntur, qui ipsi adversario videntur sæculo P. C. N. secundo compositi. Quid ? idem ille, de quo quaerimus, Tertullianus, cum tempore eo quo proxime aberat a defectione sua , in libror. ad Nationes c. 12. antiquissima dicit Sibyllæ effata; potuitne igitur ille libros Sibyllimos a Montamo vel aliquo gregis istius profectos putare ? Neque vero quidquam probat alterum illud, quod de charismate Allixius subjicit, cujus me fateor non satis dilucidam citato c. 20. memoriam invenire; ac si inveniatur, tam profecto non sequeretur librum de Baptismo ex officina Tertulliani montanistæ fuisse egressum, quam illud dici de libro super Spectaculis non potest, qui est haud dubie, ut alibi ostendebam, ante ejus defectionem exaratus. Ac ne quid pr;vtereamus silentio, quo posset quis aliquo modo huic opinioni adversæ libro nostro de Baptismo veritatem conciliare, fortasse possit excitare c. 20. hujus libelli, in quo magnam Tertullianus ait esse utilitatem abstinentiæ a cibis ad evitandas peccati sollicitationes; quod videri posset consentiens cum laudibus inediæ iis quas decantavit in libro de Jejuniis. Magis etiam illud est suspectum, cum cap. 8. extr. dicat : Igni destinatur homo qui post baptismum delicta restaurat.

nunc ad latera Boni Pastoris adpositus (Bold., 573. Bolt., pl. XXXV. Videsis et cf. Costadoni dissertazione sopraj pesce coime simbolo de primi cristiani ; Raccolta l' opuscoli scientifici da Calogera, t. XLI. 1749. — Lupi dissert. ad Severæ Epitapbium, Pauormi , 1754. p. 105. 155. 14ö. 155. 163, 185. — Fabretti, Inscript. antiq., lib. VIII, p. $69. n° 124126; p. 590, n° 107, — Münter, Sinnbililer und Kunstvorstellungen der alten Christen. — Tliersch. Jahres-Berichte der Koenigliel Bayerschen Akademie der Wissem 'schaften. München. 1829.) Constantimo autem magno longe antiquiorem esse Sybillini acrostichii usum, nec pauciora nec sublestæ fidei faciunt scripta , sculptave testimonia. Iiuo mirare quanta ab ætate apostolica ad usque tempora nostra assurgat ea de re testium turl)a, qui quasi manum dant nonnullis primae hominum aetatis trâditionibus, undequaque diffusis, ac in medio temporum, orta jam Ecclesia, in

[ocr errors]

ipsius gremio, renovatis ac reviviscentibus; douec, pace I)

[ocr errors]

plina recte sentientium sic, ut proprium esset Monianistarum Nam in illo quidem superiori, quod admitti non potuerit nihil est, etiamsi aliis in locis Tertullianus nimium huic abstinentiæ tribuat, et hoc vel ab ipsis quibusdam orthodoxae Ecclesiæ addictis quamvis inepto sensu defensum est , ut postea docebitur, vel dici commode potuit de iis, qui post baptismum ad vitam impiam delati, de ea emendanda

non cogitant. -A

§ 4. — Pamelius et Dupinius castigantur. Puritas libri a montanismo demonstratur.

Sed age audiamus etiam eos longe plures qui de Baptismo librum scriptum ante Tertulliani secessionem uno ore confitentur. In quibus ineptus est error eorum, tanquam Pamelii, qui, præeunte quolam modo Epiphanio (Hær. 42, n. 1. 2.), Quintillam eam, quæ hujus libri conscribendi occasionem dedit, ex disciplina Montanistarum putant fuisse, cui feminæ cum se etiam contumeliis opposuerit Tertullianus, sequeretur eum tum, cum hunc librum perscriberet, adhuc a partibus Ecclesiæ purioris stetisse. Quod argumentum omnem certe rem conficeret, nisi levissimus in exponendis Hæreticorum opinionibus homo Epiphamius etiam hic more suo errori se dedisset. Nam et Caianorum sectæ hanc mulierem aduliciam fuisse ait ipse Tertullianus, c. M., quorum et decreta et mores multum discrepant a Montamistarum disciplina, et nunquam repudiatum baptismum a Moiitanistis legimus, sed defensum etiam a Tertulliano inontanista multis in locis, ut de Pudicitia, c. 19. Sed sunt alia duo argumenta apud Dupinium (Nouvelle bibliothèque des auteurs ecclésiastiques , tom. I. p. 91.), quibus hunc librum in indicem scriptorum emendatioris doctrinæ infert ; alterum quod nulli sint huic libro errores Moniamistarum aspersi , alterum quod dicat potestatem conferendi baptismi non nisi episcoporum esse, nefas eliam esse, si quis illam mulieribus concedat; quæ verba Tertulliani illi videntur contraria Montanistarum disciplinæ. At illud superius eludero quivis facile potest eo, quod dicat non esse hunc librum oppositum orthodoxæ Ecclesiæ doctrinis, unde nec admirationem haberet hoc, quod Tertullianus hic nullum ab illa Ecclesia dissensum profiteatur, quod nec in aliis fecit, in quibus sibi non pugnandum cum psychicis esse videbat, veluti in libro de Pallio aliisque supra pertractatis. Sed in altero Dupinii argumento falsa veris suut mixta. Itaque, quæ recte ex eo pro integra hujus libri doclrina depromi possint, postea disputabimus, et unum hic animadvertemus viri docli errorem. Videlicet Montanistas suspicatur feminis potestatem publice docendi dedisse, quam cum iis adimat licentiam Tertull. in nostro libello, hunc putat e numero non montanisticorum esse. In quo haud dubie errat, et contra niteremur hoc loco ex ipsis Tertulliani scriptis montamisimo infectis. e. c. c libro de Velandis virginibus, c. 9. nisi eam disputationem occupasset Cl. W. Tlieopliilus Wernsdorfius (lu relicis, Gedani. 1751. § 19.). Quam ob rem exponamus oportet illud, quod nos commoveat, ut de libro nostro magis in honestiorem, quam pejorem partcm pronuntiandum esse putemus. IIujus judicii duplex est caussa. Primum cum quaestionem tractat de iis, quibus jus sit baptismi conferendi (c. 17.) illam potestatem summum habere ait sacerdotem , qui est Episcopus, dehinc Presbyteros et Diaconos, non tamen sine Episcopi auctoritate propter Ecclesiæ honorem. Alioquin etiam , pergit, laicis jus est , — sed cum eamajoribus competant, ne sibi assumant dicatum Episcopis officium Episcopatus. Unde haec consequuntur, Tertullianum librum nostrum scripsisse tum, cum versareiur in aliquo coetu sacro, qui et Episcopos sum

Commentat. de Montanistis saec. 2. vulgo creditis hæ- A tianæ Ecclesiæ sacerdotibus repetitas permissas esse

mos esse putabat rerum sacrarum moderatores, et B

laicis non nisi summa in necessitate versan;ibus jus concedebat aliquem sacro lavacro abluendi. Sed in Montanistarum conventiculis longe alia videtur consuetudo obtinuisse. Nam etsi non negem , iis etiam suos et Presbyteros fuisse el Diaconos, tamen alium in eorum doctoribus collocandis ordinem ol)servatum fuisse, testis est Hieronymus (Epislola ad Marcellam, quæ est 27. edit. Jo. Martianaei , tom. IV. part. II. p. 65.): qui apud nos, inquit, Apostolorum locum Episcopi tenent, apud eos Episcopus tertius est. Habent enim primos de Pepuza Patriarchas, secundos quos uppellant Cenonas, atque ita in tertium, i. e., pene ultimum locum Episcopi devolvuntur. Quam si quis dicere velit consuetudinem Montanistarum ab Hiero

nymo fictam esse, vel Tertulliani ævo recentiorem, C

neque quid movere Hieronymum potuisset video, ut talia fingeret, qu;e magno crimini dari Montanistis non poterant, neque abhorret aliquo modo, qui ipsi se suis vel doctrinis vel institutis a communi Ecclesia sejunxerant, eos etiam ordinem sacerdolum diversum a communi consuetudine constituisse, præsertium cum jam ipse Montanus Pepuzam Phrygi;e oppidum Hierosolymam appellasset (V. Eusebii Hist. Ecclesiasticam , lib. W. c. 18.). Alque ecce mihi quantum in nostro libello honorem Episcopis asserat, cum omnem lingendi aqua sacra potestatem ab iis deducat, el ipsius Ecclesiæ honorein cum horum dignitate conjunctissimum tradal. Sed in libro de Pudicitia, tam vehemenli illo in consuetudinem orthodoxæ Ecclesiæ , quam salse,obsecro,perstringit (c. 1.) Pontificem scilicet maximium Episcopumque Episcoporum, ejusque edictum peremptorium! quam nihil dat tanto viro, ut ait hic, a quo dignitas Ecclesiæ pendebat ! Ac si quis putat, quod ego non diffitcor, Tertullianum in illo libro magnam animi perimotionem ad caussam altulisse, alium dabo e libro de Erhortatione castitatis haud dubie Montanistico locum, qui longe majorem, ut mihi vid*tur, laicis tribuit baptismi conferendi licentiam , quam eam , qualem nostro in libro defenderat, ut jam video magnum virum, quem honoris caussa nuncupo, Justum Henningium Baehmerum acute monnisse (Diss. IX. Juris Ecclesiast. anliqui, § 5.}. Ubi cum neque sacerdotibus W. T. neque chris

nuptias Tertullianus dixisset, neque illas ait suscipi a laicis debere, quoniam et ipsi sacerdotes a Christo constituti fuissent, quare illi etiam offerendi tingendique haberent potestatem et sacerdotes sibi soli essent. Quod tametsi non dicat fieri debere, nisi ubi non sit ecclesiastici ordinis consessus, tamen neque mentionem auctoritatis Episcoporum vel cæterorum doctotum publicorum injicit, ut fit in nostro libro, neque hanc laicorum potestatem ex officiorum jurisque vicissitudine, ut hic (1), deducit, sed plane ex niystico omnium christianorum sacerdotio ; unde magna, ni fallor, duci suspicio potest, aliani plane disciplinam Tertulliani ,*scribentis hos erroril)us Moiulani infectos libros fuisse, quam ejus, cum animum aul nostrum scribendum adjungeret. Atque ut illud magis confirmem proponam hic aliquam conjecturain meam, non quasi ipse me putarem errare in ea non posse , sed ut offeram iis quorum hac de re polest esse judicium , quod videant, valeatne quidquam ad caussam nostram viris doctis probandam. Nempe c. 17. libri nostri confutat Tertullianus argumentum illud, quod, quibuscum pugnabat, homines solebant ex actis qui • busdam Pauli sumere, ut feminis potestatem publice docendi vindicarent. Hæc ego Pauli Acta si, quaenam fuerint quemque auclorem habuerint, ostendere potuero, ium mihi quidem Tertullianus vix videtur ea spernere potuisse , si hunc de baptismo librum jam disciplinæ Montanistarum deditus scripsisset. At,uc hæc ego Acta ea fuisse suspicor, quæ apud veteres sub nomine Actorum Pauli et Theclæ exsljlissc iiovimus, non quidem eo habitu ac forma, qualem habent edita illa a Jo. Ernesto Grabio ( In spicilegio SS. Patrum et Hæreticorum, tom. I. sec. 1. p. 95. S'].), sunt enim hæc haud dubie temporibus prodeuntibus adu!uerata : sed sunt in illis tamen Grabianis quædam quasi ve:iæ aut fragmenta eorum Theclæ Actorum, quæ veteribus celebrata fuerunt, veluti p. ! 15. is locus, ubi Paulus Theclæ potestatem imponit doctrinam Christi aliis publice tradendi. Quæ ipsa res, opinor,

' ostendit, Tertullianum in loco excitato hæc Acta Thc

clae habuisse ob oculos posita propterea, quod mcntionem iujicit scripti cujusdam cominenlilii, quod Pauli apostoli nomen meutiebatur, in quo conces-a erat feminis haec docendi licentia ; id quod magis poslea confirmabimus. Sed si quæratur quis fuerit is qui sub Pauli apostoli nomine finxerit hæc acta spuria , tum ego nullus dubito Leucium hæreticum, quem vulgo Manichæum non recle putanl, horum Acturum , quæ Tertullianus affert , scriptorem extitisse. Cur ita censeam breviter exponendum videlur. Primum negari non potest Leucium ut alioruin Aposfolorum , sic etiam Pauli quædam Acta finxisse, quod Photius testatur (In Bibliotheca, sect. 1 1 }. p. m. 156.), qui talia sæpius tractaverat. Deinde Leucium non Manichæorum , sed Docelarum vel Encralitarum disci

(1) Ita enim de baptismo, c. 16. Laicis etiam jus est bap

[ocr errors]

plinæ deditum fuisse, præclare probavit vir egregie doctus maximeque limatus Isaacus Bellosobrius , (Beausobre, histoire critique de Manichée et du Manichéisme, lib. II. c. 2. § 2. sq.) quorum capitalis error continebatur in contemnendis nuptiis ; et Act0rum universorum Pauli et Theclæ hic finis est, ut vitam sine nuptiis summis laudibus efferant, multa item sunt alia sub Apostolorum nomine a Leucio ad illum errorem per ipsam Apostolorum doctrinam et usum confirmandum conficta. Porro multis argumentis Bellosobrius, l. c., docuit, Leucium jam sæc. II. exstitisse, et Epiphanius ( Hær. LI. 6. p. 427.) Leucium clarissime appellat Joannis apostoli discipulum. Itaque et tempore Tertulliani exstiterunt hæc Acta Pauli, quæ Leucium auctorem habuisse diximus, et est admodum verisimile, Tertullianum non alia nisi Leucii Acta indicare voluisse ; nam horum Actorum scriptorem ait fuisse Presbyterum , qui fraudis in ea re convictus de loco fuerit, h. e. de munere sacro dejectus. Cui si quis addiderit Hieronymum (In catal. scriptorum eccles., c. 7. p. 104.), qui diserte ait, Tertullianum dixisse hunc Presbyterum apud Joannem convictum et remotum a munere publico fuisse propter fraudem,commissam; profecto videbit scriptorem Actorum Pauli et Theclæ auctoritati Joannis apostoli fuisse subjectum, quod dici de Leucio, ut modo ostendi, optime potest. Denique mihi peropportune cecidit, ut hujus rei etiam in Philastrio (De Hæresibus, c. 55, edit. Fabricii p. 112.) aliquam significationem reperirem in loco eo, ubi de Seleuco hæretico ejusque doctrina disserit. Nempe confitentur omnes Seleucum hæreticum et Leucium nostrum eosdem esse. Jam ecce mihi quaeso, quid de Seleuco suisque Philastrius? Baptismo , inquit, non utuntur propter verbum hoc * quod dixit Joa. Baptista : Ipse vos baptizabit in spiritu et igne. Nihil similius hoc esse potest illorum errorum, quos Tertullianus in libro de Baptismo confutat. Negabant hæretici, adversus quos ibi disputat, sacro lavacro iingendos christianos esse, atque is ipse dicta Joannis de baptismo per spiritum et ignem suæ sententiæ conciliat; quare, quid est probabilius quam adversarios Tertulliani a sententia Leucii stetisse , qui, teste Philastrio, idem prorsus dixerat, Nemo mihi occurrat? Seleucum v. Leucium, de quo Philastrius loquitur, Manichæum fuisse atque diversum a Leucio Joa. apostoli discipulo; Philastrium etiam hominem nullius pretii esse , unde existeret: quod fidei hujus male ambulanti

credere nos non oporteat. Namque istud discrimen (ic

tum esse, ac nullum, satis adversus Fabricium Belloso. brius,loc. cit. § 5, defendit, et Philastrium non quidem ignoro nugatorem esse in plerisque, etiam in enarrandis ipsis Seleuci erroribus, qui certe Leucio Joa. discipulo tribui non omnes possunt; sed in nugis illis Phila. strianis quis nulla dicere audeat veritatis semina latere? Sit igitur hoc constitutum, Tertullianum in libro nostro, cum Acta Pauli rejiceret, scriptum aliquod repudiasse, quod fictum erat a Leucio, qui justitiam vitae sine nuptiis transactæ omni modo defendebat. Jam placet provocare ad Pacianum Episcopum Barino

A mensem sæc. IV. qui (Epist. I. ad Sympronianum Novatianum, edita in Biblioth. maxima PP. Lugdunensi, tom. IV. p. 305. G.) : Phryges, h. est, Montanistæ, inquit, se animatos a Leucio mentiuntur. Neque illud testimonium videtur a vero aberrare, propterea quod certum est Montanistas eodem modo atque $ncratitas, e quorum disciplina Leucius erat, nimium tribuisse iis qui abhorrebant a nuptiis. Unde hoc effici posse credo : Tertullianum , siquidem librum nostrum inter Montani discipulos constitutus scripsisset, cautius fuisse locuturum de libro tali, qui Leucium auctorem habebat, neque illum fraudis accusaturum, cum is ipse cum Moiitaiiistis sentiret. Quod si quis contra dicat, elabi nobis illam caussam, propterea quod non satis constat, ignoraveritne Tertullianus horum ActoR rum parentem (quod vix credibile est in tam curioso universæ antiquitatis exploratore), dabo illud, si ita placet ; hoc tamen mihi quisque vicissim dederit, nisi quis contrariam sentenliam docuerit, satis hanc suspicionem impedire debere,quo minus hunc Tertulliani librum ad genus eorumlibrorum abjiciamus, quos post secessionem ab orthodoxis factam composuit. § 5. — Libri II. ad Uxorem ante lapsum Tertulliani - exurati. Weijio nunc ad libros quos Uacori suæ Tertullianus inscripsit, qui quod sint conjunctim editi, dubitari non patitur libri posterioris principium (1). In quibus libris tametsi sint quæ videantur erroribus Montanistarum consentanea , tamen ego hos ausim potius in numero eorum collocare quos ante hanc defectionem

C perscripsit. Quod mihi primum videtur confirmari

eo, quod nusquam suum Paracletum Tertulliunus jactat in rebus iis, in quibus multum auctoritatis hujns effata habitura fuissent. Namque, nt hoc utar, cap. 7. lib. I. extrem., ubi satius esse disputat fugere secundas nuptias, nullum excital Paracletum, quem locum nunquam prætermitlit in libris qui e Montanistarum disciplina prodiere ; sed unam adhibet auctoritatem disciplinæ Ecclesiæ et Apostoli legem, qua qui bis (2)

(1) Pro rime tibi... quid feminæ sunctae,sectandum sit proseCuttu$ sum.

[} Perspicue, nisi fallor, hic locus, et alter ille e libro de Eachort. custit., c. 7. excitatus, ut alia multa non tangam , docet, antiquam christianorum Ecclesiam verba Pauli I. Tim. III. 3. de Episcopo pra; r»a**; 3,8; sig cepisse, ut Paulus de secundis doctórum nupliis dixerit. Nam

in illo Tertulliani loco, cum interdictas hâs sacerdotibus y. T. dixisset: Christo, inquit, servabatur sicut in caeteris, ita

D in isto quoque, legis plenitúdo, Inde igitur apud nos ple

nius atque instrúctius præscribitur, unius malrimonii esse oporlere, qui alleguntür. in ordinem sacerdotalem. Usque

adeo quosdam memini digamos loco dejectos. Ubi neque

vult illis de sacerdotibus iiitelligi, qui præter uxorem etiam meretrice quadam utebantur, ut videbatur Heumamno in Erklaerung les N. T. part. rX. p. 179. neque more Montanistarum loquitur. Nam contra illam Heumanni interpretationem pugnat universum Tertulliani consilium, qui clare digit de Castrata licentia s®pius nubendi, et c.6. de duplici Dei dispositione, una illâ: crescite et multiplicamini , altera : Tempus jam in collecto est, etc., qua Deus abolefecerit prioremù. Neque commemorat sententiam Montanisiis propriam, sed illis atque Catholicis communem. Nam primum in locis similibus libri de Monogamia, c. 11. convincit adyersariQs iniquitatis repetitarum nuptiarum sic, ut eos tale matrimonium postulare dicat ab iis quibus n9n liceat tale habere, ab Episcopo mgnogamo, a prgsbyteris et Diaconis ejusdem Sacramenti, à viduis etiami, et laicis, et ab Apostolo interdictas argumentatur nuptias. propterea quod totum ordinem Ecclesiae, h. e., sacerdotes de sejungi; quæ verba haud scio, an non sint minus accommodata scriptori Montanistico quam ei, qui doctrinas Ecclesiæ rectius sentientis sequebatur. Deinde in eadem seclione uxorem, si denuo societatem conjugalem inierit, non ait male facere, adjicitque e mente Pauli apostoli non quidem non honestas esse secundas nuptias, sed tamen eas sollicitudinem non levem calamitatesque inducere. Neque lib. II. c. M. abstinentiam a novo matrimonio aliunde commendat, . nisi ex eo, quod ea majorem afferat utilitatem. Quod est nimiae lenitatis in scriptore Montanistico, cujus disciplina omnes secundas nuptias in loco summorum vitiorum habebat. Denique libro II. uxori suæ permittit novam post obitum suum conjunctionem ineundam, neque illud alia severiori lege, nisi ut nubat christiano, dicitque c. 1. difficilium rerum facilem esse veniam. Sed Montanistæ quo modo excipiebant eos qui ad nuptias redierant ? Digamos, inquit Tertullianus, de Pudicit. c. 1. extrem., foris sistimus, eumdem limitem mœchis quoque et formicatoribus figimus,— non amplius ab Ecclesia publicationem dedecoris relaturis. Scilicet hoc est facilem veniam dare. Jam haud difficile est ad judicandum num possint ista tam clara, quae caussam a nobis propositam adjuvant, loca convelli aliqua tali similitudine dictorum quorumdam , quæ sunt in istis libris, cum iis quæ severior Montani disciplina in aliis Tertulliano persuasit. Illud vero unum, quod habet Hoffmannus, I. c. § 12., argumentum, quod libri isti scripti sint

matrimonium eontraxerant, ait ab officio publico A Montanisticorum numero, et qui eo rectius reta,,;„..

[ocr errors][ocr errors]

cum quæstio de Fuga in periculo propter religionem C

agitata fuisset, eaque salutem petere quemquam debere Tertullianus cum Montanistis negasset; hoc illud unum adeo nos non movet, ut eamus in ejus sentenuiam, ut ab ea magis retrahat. Nam ille ipse locus, quem promit e lib. I. e. 3.: Etiam in persecutionibus melius est eae permissu fugere de oppido , quam deprehensum et distorium negare; ille satis docet Tertullianum non omnem fugam in tali tempestate non legitimam existimasse; eum igitur confirmat tempore eo quo hos composuit libros, cum Moiitanistis minus, quam caeteris sensisse.

ARTICULUS V.

Quarta elassis librorum, quorum non nisi Montanismus patet.

beant, videamus. In quibus non dubito aureum de Patientia librum primo loco ponere. Nam etsi Tille. montius (Mémoires pour servir à Thistoire Ecclésiastique , tom. III. p. 262.) hunc velit iis adjungere, qui superiores sunt defectione Tertulliani ad Montanistas, propterea , quod et fugam in publicis christianorum propter religionem calamitatibus non spernit, et magnam modestiam : adhibet ; tamen illa nequaquam idonea ad hanc rem confirmandam arbitror. Nam de modestia ea non video quare uti Tertullianus non etiam post susceptam iri orthodoxos inimicitiam potuisset, neque enim ea propria est virtus recte sentientium; et illi alteri ne sua quidem veritas constat. Etenim in eo loco, e quo potestatem fugiendi a Tertulliano concessam excitare conatur ( c. 13.) fuga illa nullo modo conceditur, sed ipsam patientiain affirmatur firmitatem humanæ imbecillitatis præstare, ignem etiam et crucem et hestias et gladium ipsa constantia vinci. Atqui sunt etiam in hoc quamvis praeclato libello plura, quæ animum Tertulliani Montanistarum erroribus non leviter tinctum ostendunt, suntque ibi omnes fere Montanistarum errores propositi. Ac significatio illa quidem Paracleti subobscura est , nonn ulla tamen in hoc loco, c. 1, ad capienda et præstanda ea , sola gratia divinæ . inspirationis operatur. Porro præstantia nuptiarum non repetitarum ita fere proponitur c. 15.: Patientia sanctitati quoque procurat continentiam carnis ; hæc, et viduam tenet, et virginem assignat , et volumtarium spadonem ad regna cæli levat. Secundas item nuptias adulterii nomine traducit c. 12. Inediæ ex arbitrio susceptae maxima laus ex h. I. cernitur c. 13.: Afflictatio carnis hostia Domino placatoria per humiliationis sacrificium, quum sordes cum angustia victus Domino libat contenta simplici pa

bulo puroque aquæ potu, quum jejunia conjungit,

§ 1. Liber de Patientia, an. 200 vel 201 scriptus 1)

Qiiam ob rem etiam hos eximamus e librorum

monogamis disponat. Quae omnia ostendunt, Catholicos secundäs sacerdolum nuptias repudiasse , cum ex eorum sententiis colligat, nec laicis fiujusmodi nuptias concedi posse. Ac c. 12. plagissime sic ait catholicos argumentaios: Solos qui suiut in clero monogqmiæ {! adstrinxit; ergo id noii omnibus praescribit. Deinde fiaii£ cotSt tuli0; nem, qua sublatæ sint secundæ nuptiæ, non Paracleto, sed Christo tribuit , et adhibet A$ verba, qui plenius atque instructius (quam in V. Test.) præscrip$erit : unius mätrimonii esse opórtere, qui alleguntur in ordinem sacerdotalem. Tum stätim addit : usqiie adeo memini. I/igamos toco dejectos. Quod de catholicis oportet intelligi, nam Montanistæ ne laicum quidem secundarum nuptiarum reum tulissent. In nostro vero loco sic loquitur : Quantum detrahant fidei, quantum obstrepnnt sanclitati nuptije secundæ, disciplina'Ecclesiae et præscriptio Apostoli declarat, cum digamos non sinit præsidere, cum viduam adlegi in ordinem, nisi univiram, non concedit.

quum cineri et sacco inolescit. De fuga jam dixi. Negata denique semotis a Societate sacra peccatoribus venia nonne est in his verbis c. 12. ubi omnem peccatorum spem non in venia ab Ecclesiæ sodalibus obtinenda ponit, sed in salute ea, quam christiani horum emendationem exspectantes vel exoptarent vel exorarent; praeter quod a collegio sacro Montanistarum exspectandum nihil erat (vide de Pudicitia c. 1. extr.). Qui Montanistarum errores, quamvis non possint nisi per quædam veluti involucra in hoc libro perspici; tamen ex eo nihil efficitur, nisi quod hic libellus sit ex eo tempore, quo illa Tcrtulliani contentio im defendendis Montanistarum scitis vel nondum exarserat, vel restincta aliquo modo erat. AEtas igitur hnjus libelli non satis certa est. Quod imminente jam christianis periculo scriptus sit, non admodum dubitem , etenim aliqua liujus sententiæ non inepta ratio in ipso libri argumento quærenda. At vero scripseritne illum Tertullianus inter metus Scapulæ adversus christianos, imperante Caracallo, excitatos, quod Allixio placuit, an sub initium calamitatum publicarum sub Severo Aug., quo tempore et ille

« PoprzedniaDalej »