Obrazy na stronie
PDF

tam sedulo expressis. Fatetur dein ipse beatus Rhe- A tractatæ, nonnullam mentionem facturum fuisse.

nanus auctorem hujus libri verbis et figuris iisdem uti, et quisquis fuerit, ejus indubie esse sæculi, et Tertulliani studiosissimum ; quidni vero Tertullianum ipsum ? Quis enim alius stylum ejus, certe singularem, et vix a quopiam imitabilem, tam scite expresserit, ut apud S. Pacianum, saec. lV scriptorem , omnesque alios per plusquam undecim sæcula ad Erasmuin usque, pro ipso Tertulliano fefellerit, et nulli unquam ex styli diversitate quidpiam de alio libri hujus auctore suboluerit? Tandem ergo ex illa qualicumque demum slyli discordantia plus argui non posse censemus, quam Tertullianum, cum adhuc vegetiori esset ætate vivaciorique ingenio, hanc scriptionem suscepisse. Solent enim ingenia ejusmodi fervida ac agilia, instar apum per varios flores circumvolitare, atque ex alienis etiam rebus allegorias et metaphoras exsugere, suumque in alveare eas comportare. Solet item ætate sensim provectiori subsidere stilus, temperatiorque et robustior fieri. Et denique haud facile scriptorem quisquam reperiet, qui perpetuo sibi constet, præsertim si non uno continuo opere prolraxerit, sed per varias, neque cohærentes materias, variis temporibus, annisque ipsis interpolatas, circumduxerit calamum. Est enim quædam suapte natura tristior aut humilior, atque exsucca magis, quæ juvenilis quoque ingenii vigorem satis retundat atque deprimat, ét ad quam succulenta cæleroquin virorum eloquentia velut exarescat: est autem alia rursus materia suavior, amœniorque, et ipsius auctoris ingenio accommodatior, quæ languidius cæteroquin ingenium satis excitare ac stimulare queat : est denique ita vivax ac radiosum quidpiam diffundens, quæ scribentem penitus incendere ac inflammare, quem et ex senectute jamjam cinericia diu consopitos igniculos quandoque suscitare valeat. Sunt deinde alia quoque, scribenti aliunde, ac velut per obliquum , advenientia, quæ tamen ad ejus ingenium, ut ita dicam, alterandum quandoque multum possunt. Quid mirum igitur, si neque Tertullianus undequaque sibi constet,*sed, cum primitus, licet jam adultiori ætate, se ad scribendum contulit, nonniliil alacriori stylo usus fuerit, deinceps aliis in ejus operibus nonnihil magis subsidente, majorique eruditionis apparatu ornatum velul compensare. Si jam vero tempus ipsum, quo hunc tractatum exaraverit, paulo propinquius (quamquam id præcise fieri nequeat) designandum sit, ita opinor, hanc tractationem certo ante annum Christi CC et verisimiliter anno CXCVIl aut fortasse malurius, litteris consignatam fuisse, certe autem et hujus, et alterius de Baptismo scripti, tempus haud procul invicem distare. An vero librum de Baptismo huic de Pœnitentia, an hunc illi, scribendi ordine, subjunxerit, vix quidquam determinari polest. Werisimilius tamen mihi quidem videtur, subjunxisse; si enim hunc de Pœnitentia præmisisset, credo, in cap. ult. de Baptismo, ubi de pœnitentia, baptismo instar præ orationis Præmittenda, agit, hujus, ceu jam alibi fusius perTERTULLiANi I.

Certe autem in ipso libro de Baptismo ad finem cap. 15 lectores suos ad alium de eodem tractatum, jam antea graeco sermone exaratum, solerter remiutit. Quis ergo male videtur opinari, si materiam hanc de Pœnitentia, quam ad calcem libri de Bapt. nonnihil brevius perstrinxerat, novo consilio, et in peculiari libro ampliorem 'ejus tractationem postea suscepisse dicatur, et quidem partim in catechumenorum gratiam, ut hi eo majorem de baptismi pretio æstimationem conciperent, quem intelligerent tam laboriosis pœnitentiæ operibus comparandum esse ? Quidni ergo in his se eo ardentiori deinceps studio exercerent, ut tam largiter propositum Baptismi præmium, ejusque gratiam , eo certius consequerentur, eoque tatius deinceps conservarenl? Denique vero præclarum de hoc libro judicium audiendum est, quod ipse Beatus Rhenanus, vir magni judicii , in præmisso ad eumdem argumento tulit, nempe commentarium hunc esse ejusmodi, ut theologi eum debeant ad unguem ediscere; nam egregium, pergit, monumentum est antiquitatis ; tam sancte docet, tam pie suadet, tam instanler urget rem ecclesiasticæ disciplinæ summopore necessariam, ExoMoLoGESIN, hoc est, actum et ministerium pænitentiæ. Certe autem ut passim ex Tertulliano veteris Ecclesiæ traditiones et disciplinam addiscimus, ita etiam hic, insigni , contra novatores nostros utilitate, modum agendæ pœnitentiæ, prout ea primis mox sæculis et utique ex

C. Apostolica institutione, agi consueverat, pulchre soli

deque docemur. LUMP. ARGUMENTUM. Principio generatim de pænitentia pertractat (cap. 1) eamque necessariam adstruit pro om;nibus peccatis et delictis, seu carne, seu spiritu, seu facto, seu voluntate commissis (cap. 4). Dein duo distinguit pænitentiæ genera. Prior est, quæ baplismo debet præmitti a catechumenis, seu quæ agitur ante baptismum (cap. 6); posterior eorum, qui in peccata gravia post baptismum infeliciter lapsi, ex iis exsurgunt operosa pænitentia. In priori parte necessitatem sese probandi urget, et sese præparandi ad baptismi gratiam vera pænitenlia. Baptismum inanem esse non veretur asserere, cum aliquem peccatorum suorum non pænituit, nec vita emendavit,

D et vanam esse fiduciam, sibi fingere, cum quis prave ad

baptismi usque diem vixerit, eum repente in virum sanclum evasurum, et a peccato desiturum, ubi primum illud sacramentum receperit (cap. 6). Tractatus hujus pars posterior est de pænitentia post baptismum, quæ Exomologesis dicitur. Testatur ( cap. 7) illico se ægre de hac posteriore pœnitentia loqui, quæ postrema spes est iis reliqua, qui criminibus, h. e. peccatis atrocibus post baptismum se obstrinxerunt, ne, inquit, de hac nova a peccatis exsurgendi ratione agendo, a Deo nobis oblata, de novo peccandi viam aperire videatur. Illius poslea poenitentiæ publicæ Exomologesis dictæ operosa depingit exercilia (cap. 9), ejus necessitatem demonslrat (cap, !1 ) ac tandem eos objurgat, quos eam amplecti pudebat criminibus post baptismum admissis (cap, 10). (Trente-neuf.)

CAPUT PRIMUM.

' pœnitentiam (a,b) hoc genus hominum, quod et ipsi retro fuimus, cæci, sine Domini lumine, iiatura tenus noruni passionem animi quamdam esse quæ veniat de offensa sententiæ prioris (1). Cæterum a ratione ejus tantum absunt, qnantum ab ipso rationis auctore: quippe res Dei, ratio; quia Deus omnium conditor, nihil non ratione tractari, intelligique voluit. Igitur ignorantes quique Deum rem quoque ejus ignorent necesse est, quia nullus omnino thesaurus extraneis patet. Itaque universam vitæ conversationem sine gubernaculo rationis transfretantes imminentem sæculo procellam (c) vitare non norunt. Quam autem in poenitentiæ actu (d) irrationaliter (2) deversentur, vel uno isto satis erit expedire, eum illam etiam in bonis factis suis adhibent. Poenitet fidei, amoris, simplicitatis, patientiæ, misericordiæ,

LECTIONES WARIANTES.

• (1) Sententiæ pejoris Semler. 2) Irrationabiles Rig. Paris. 3) Patientiæ speciém Semler. 4) In corde figunt. Semler. Leop.

A prout quid in ingratiam cecidit. Semetipsos exse

crantur (e), quia benefecerint, eamque maxime pœnitentiæ (3) speciem, quæ optimis operibus irrogatur, in corde fingunt (4), meminisse curanles, ne quid boni rursus præstent; contra, pœnitentiæ malorum levius incubant (5): denique facilius per eamdem (6) delinquunt, quam per eamdem recte faciunt. CAPUT II.

Quod si Dei ac per hoc rationis quoque compotes agerent, merita primo pœnitentiæ expenderent, nec unquam eam ad (7) argumentum perversæ emendationis adhiberent; modum denique pœnitendi temperarent, quia et delinquendi teneremt ; timentes Dominum scilicet (f). Sed ubi metus nullus, emendatio proinde nulla. Ubi emendatio nulla, pœnitentia necessario vana :*quia caret fructu suo, cui eam Deus sevit, id est, hominis saluti. Nam Deus post tot ac tanta delicta humanæ temeritatis, a principe ge

[ocr errors]
[ocr errors][merged small]

CAP. 1.—{a) Multa fuere olim et recentius doete sapienterque dicia de hujusce libri argumento, multa siimul de multiplici veterum Christianorum pœnitentia, ac præsertim de ea quæ vocatur Exomologesis, cum publiéa criminum satisfactione, perperam ac malesana mente olim et recentius permixta ; nec etiam abfuerit severior nota optimis quibusdam Tertulliani £0mmentatoribus, ac proindè nemini in nos suggillandum erit, dum in liujus libri frgnte pauca perstringámus capiia, præcipuasque stabiliamus conclusiones de C instituíioné, progressu et cessatione pœnitentiæ solemnis. Eamdém fusius breviusve describendam susceperunt provinciam ex veteribus post Tertullianum b. Cyprianus in libris epistolisque de lapsis adversus Novatianum ; item S. Pacianus, lib. et epist. II, ad Sympronianum, ác paraen. ad pœnitentiam ; D. Aml)rosius , lib. II de Pænitentia ; Joh. Chrysostomi ac *«£ Maxwptov Ephrem homiliæ sermonesque de Pænitent. ; Fulgéntius lib. ll de Remissione peccatorum ad Euthymium. — Inter recentiores unus omnium instar esl ac memini ea de re secundus doctiss. Morinus, de Sacrament. lib. IV, eap 9, 40, cujus porro totam doctrinam satis ibi erit ad quædam brévia capita reductam proponere. Cum eo igitur clarissimo viro statuendum est, 1° pœnitentiam ab initio Ecclesiæ usque ad Montani hæresim , id est ad annum circitér A 75 breviorem fuisse et clementius inflictam ; 2° a Montani ;evo, ad Novatum usque, id est ad annum circiter CCL, levem ac brevem fuisse poenitentiam, si cum subsequentis ævi severitate comparetur ; tunc tamen nonnihil crevisse, quoad modum et tempus, etsi istud necdum in specie determinatum fuerit ab Ecclesia ; 5° Post Novatianum schisma graviorem ac diuturniorem fuisse pœnitentiam, quàm prius, eique certa temporis spatia præfixa fuisse, variis in classibus evolvenda, idque in orientali Ecclesia ante viguisse quam in occidenlali ; 4° In Ecclesia orientali post quartum sæculum , in occidentali vero post septimum multopere refriguisse solemnem pœnitentiæ disciplinam , fereque in desuetudineim abiisse prædictæ pœnitentiæ stationes; 5° Non omnia lethalia etiam publica, nec clericos omnes, saltem majores, publice reos, pœnitentiæ soJcmni suhjacuisse; 6° Pœnitentiam publicam, nisi forte quoad crimen hæreseos, nunquam iteratam fuisse, — An vero, sublata peccatori relapso pu

blicæ pœnitentiæ medicina, nihil jam ille in clavibus haberet remedii , anceps agitatur controversia. Affirmat Albaspineus lib. Il, observ. 5; Morinus lib. V, c. 27; Petavius in Epiphan. ad hæresim 59. Contra vero Nat. Alexander disserl. M0 in hist. sœcul. llI, eadem est Tournelii opinio , ac omnino videtur posterior illa tenenda. Cf. theol. Curs. complet. tom. 22, 691. Adisis imprimis Cl. P. Corbiniani Thomæ luculentos de hoc ipsomet libello Tertullii commentarios; quos cum eo loci continuos adserere magnopere juvisset, nimia vero difficultate ac tardiori mora nactos tandem et receptos, ad calceum hujusce editionis Tertullianæ, quo léctorem reimitlimus, seponere oportuit. Edd. . (b) Pænitentiam. llunc librum Erasmus non esse Tertulliani tandem Rhenano persuasit; nullo magis argumento, quam stili, ut ipsis videtur, accuratioris. Cujus argumenti vim sane frivolam esse, mecum sensuros omnes confido, qui Septimio legendo attentius incubuerint. Nam et hic genium plane Tertullianicum agnoscent, et in aliis libris, qui nullam status unquam sui controversiam sunt passi, partes ejnsdem operis longe aliis accuratiores et elegantiores animadvertent. Rig. (c) Imminentem sæculo procellam. Quam in Apologetico dixit, Vim maximam universo orbi imminéntem ipsamque clausulam sæculi acerbitates horrendas comni

[ocr errors]

(d) In pœnitentiæ actu. Nihil aliud quam in agenda pœnitentia. LAc. (e) Paenitet fidei amoris, etc., proul quid in ingratiam cecidit, semetipsos exsecrántur. ' Quintiliaiius, Instit. XI : Jus mortis a senatu quidem vel ob aliquani magnam infelicitatem, vel etiam pænitentiam, pélunt. Rig.—In ingratiam. Nos, attento quod alibi etiàm ingratiæ vocabulo utatur pro ingratiiudine, scripsimus, Prout quid in ingratiam cecidii. Sic in hoc liljro infra. ItheN. CAP. ll. — (f) Timentes Dominum scilicet. Pertinet hoc ad primam pœnitentiæ partem, quæ est contritio, çujus initium timor Domini, sicut infra cap. δ, etAug. lib. de. Pœnit. med. conlràquam sentiuiit nóstri adversarii, dicentes, uti Luthérus, optimam pœnitentiam esse novam vitam, neque ulla contritione opus esse, aut siculi Melancthon, nonnisi scrvili liuiora quodam qui nielum incutiat. PAM.

neris Adam auspicata (Gen. lil ), post condemnatum A inferat (k). IIorum bonorum unus est titulus, salus

hominem cum sæculi dote (a) post ejectum paradiso, mortique subjectum, cum rursus ad $uam misericordiam imaturavisset (b), jam inde in semetipso (c) Pœnitentiam dedicavil (d) , rescissa sententia irarum pristinarum, ignoscere pactus (e) operi et imagini suæ (Gen.VlII el IX). Itaque et populum sibi congregavit, et multis bonitatis suæ largitionibus fovit, e1 ingratissimum totiens expertus, ad pœnitentiam semper hortatus est (Gen. XII ); el prophelando universorum prophetarum emisit ora (f), mox gratiam pollicitus, quam in extremitatibus temporum per Spiritum suum universo orbi illuminaturus esset, præire intinctionem pœnitentiæ jussit (g), si (1) quos per gratiam vocaret ad promissionem semini Abraham destimatam, per pœnitentiæ subsignationem (2) ante componeret (h). Non tacet Joannes, Poenitentiam initote, dicens ( Matth. III ) : jam enim salus nationibus appropinquabit, Dominus scilicet (i), afferens sccundum Dei promissumr, cui præmimistrans, poenitentiam destinabat purgandis mentibus (3) pro• positam, uti quicquid error vetus inquinasset, quicquid in corde hominis ignorantia contaminasset (i), id pœnitentia verrens ct radens, et foras abjiciens mundam pectoris domum superventuro Spiritui Sancto paret, quo se ille cum cœlestibus bonis libens

hominis, criminum pristinorum abolitione præmissa. Hæc pœnitentiæ caussa : hæc opera negotium divinæ misericordiæ curans : quod homini (4) proficit (I), Deo servit. Cæterum ratio ejus, quam cognito Domino discimus, certam formam tenet, ne bonis unquam factis (m) cogitatisve quasi (5) violenta aliqua manus injiciatur (n), Deus enim reprobationem bonorum ratam non (6) habet utpote suorum, quorum cum auctor (7) et defensor sit, necesse est proinde et acceptator ; si aceeptator, eliam remunerator. Widerit ergo ingratia hominum , si etiam bonis factis pœnitentiam cogit. Widerit et gratia, si captatio ejus ad benefaciendum incitamento est, terrena, mortalis utraque. Quantulum enim compendii, si grato bene

B feceris? vel dispendii, si ingrato? Bonum factum (0)

Deum habet debitorem, sicuti et malum : quia judex omnis remunerator est caussæ. Al. cum judex Deus justitiæ carissime sibi exigendæ tuendæque præsideat, et in eam omnem summam disciplinæ (8) suæ sanciat : dubitandum est sicut in universis actibus nostris, ita in pœnitentiæ quoque caussa, justitiam Deo præstandam esse? quod quidem ita impleri licebit, si peccatis solummodo adhibeatur. Porro peccatum, misi malum factum, dici non meretur ; nec quisquam benefaciendo delinquit. Quod si non delili

[merged small][merged small][merged small][ocr errors][ocr errors][ocr errors][merged small]

(a) Post condemnatum hominem cum sæculi dote. Dotem sæculi dicit delicta, per quae homo excidit a divina gratia. RiG.—Cum sæculi dote. Miserias humanas intelligit, quæ post peccatum mortalibus in dotem assignatæ sunt. ALBAsP,

(b) Cum ad suam misericordiam maturavisset. 0ptime explicat Rhenanus, Cum ad suam misericordiam Deus mnature se recepisset. RlG.—Ad suam misericordiam maturavisset. Iloc est nature se recepisset et in tempore. Sic Cyprianus ad Donatum gratiam maturantem dixit. RheN.

. (c) Jam inde in semetipso pænitenliam dedicavit. Quasi Deum poenituerit fecisse hominem : quasi etiam poenituerit damnasse. Rig.

(d) Pænitentiam dedicavit. Punito Adami peccato,

in censum delata. Eo sensu Tertullianus pœnitentiam subsignatam dicit, qua se apud I)eum quis proposito vitie sanctioris obligavit, adhibito intimctionis sive baptismi sacramento, tanquam signaculo. Sic enim lib. I ad Uacor. Viduitatem apud Deum subsignatam. Rig. — Componeret. Componere dicitur praetor quos jurisdictione sua compescit, deque adversariis amicos et quietos reddit. Componit sacramenlis suis Deus homines pessime meritos, et in suorum amicorum numero esse jubet. Rig. (i) Dominus scilicet, elc. Novas tabulas, novum foediis, Novum Testamentum, Evangelium. Itig. (j) Ignorantia contaminasset. Cum Dei legem ignorarent ethnici , quidquid peccarunt ignorantia fecisse videbantur. ALBAsp. (k) Quo se ille cum cœlestibus bonis inferat. Signi

cum mortales novis beneficiis complesset, docuit D ficat dona Spiritus Sancti, velut invecta ét illata præ

prius acta poenitentia emendari posse. AlbAsP. (e) Ignoscere pactus. Quasi icto nomi- foedere. IG. (f) Prophetando emisit. Ad propleui; munuS. IG. (g) Præire inlinctionem. Jussit ut pœnitentia baptismum præcederet : quam eleganter docet pœnitentiam ante baptismum necessariam esse. AlbAsP.—Intinctionem pænitentiæ. Quam hic intinctionem, mox dicet subsignationem. RiG.—Intinctionem pænitentiæ. Significat baptismum Joannis, qui fuit poenitentiæ l)aptismus, præcursor baptismi christiani, qui fuit etiam Spiritus Sancti. Rig. {h) Per pænitentiæ subsignationem ante componeret. Weiba suni e Jure petita fisc. Etenim Juris âuctori})us subsignatæ facültates reo dicuntur, quæ conduc1orum subscriptionibus obligatæ sunt fisco, et subsignata apud ærarium et censQrem prædia quæ sunt

stantissimi inquilini. Eodem seusu libro de Patientia dixit, I{ector animus facile communicat spiritus invecta cum habitaculo suo. RiG. (I) Quod homini proficit, etc. Expendatur hoc, quasi dicat, Deus non eget Pœnitenti;i, sed tu eges. . Et quia res tua agitur, ideo servitium Deo. Tale qüiddam Joan. Chrysost. orat 2. adv. Jud. ubi tractaî locum Malachiæ. LAc. (m) Ne bonis unquam factis. Ut gentiles qui manus injiciunt bonis factis, id est, qui cum de bonis factis dolent, crines aut barbam sibi evellunt. ALbAsp. (n) Quasi violenta aliqua manus injiciatur. Quæ bene facta aut bene cogitata interficiat et slrangulet, convertens in deteriora. Unde illud Ennii : Quo vobis mentes rectæ quæ stare solebant Antehac, dementes, sese flexere vietæ ? Rig.

(0) Bonum factum. Alludit ad formam qua veteres

quit, cur pœnitentiam invadit , delinquentium (1) A tentiæ necessitatem intelligamus impendere. Comprivatum (a) cur malitiæ officium bonitati suæ impo- munis reatus amborum est, communis et judex, Deus nit? ita evenit, ut cum aliquid ubi non oportet adhi- scilicet : communis igitur et pœnitentiæ medela. belur, illic ubi oportet negligatur. Exinde spiritalia et corporalia nominantur, quod deCAPUT III. lictum omne, aut agitur, aut cogitatur, ut corporale Quorum ergo pœnitentia justa et debita videatur, sit, quod in facto est : quia factum, ut corpus, et viid est, quæ delicto deputanda sint, locus quidem ex- deri et contingi habet. Spiritale vero, quod in animo postulat denotare, sed otiosum videri potest (b). est, quia spiritus neque videtur, neque tenetur; per Domino enim cognito, ultro spiritus a suo auctore quod ostenditur non facti solum, verum et voluntatis respectus emergit ad notitiam veritatis, et admissus delicta vitanda, et pœnitentia purganda esse. Neque ad dominica præcepta, ex ipsis statim eruditur, id enim si mediocritas humana, facti (3) solum judipeccato deputandum, a quo Deus arceat. Quoniam cat (c), quia voluntatis latebris par non est, idcirco cum Deum grande quid boni constet esse, utique crimina ejus etiam sub Deo negligamus, Deus in bono nisi malum non displiceret, quod inter contraria omnia sufficit. Nihil a conspectu ejus remotum, unde sibi nulla amicitia est. Perstringere tamen non pige- B omnino delinquitur. Quia non ignorat nec omittit, bit, delictorum quædam esse carnalia, id est, corpora- quominus in judicium decernat. Dissimulator et lia, quædam vero spiritalia. Nam cum ex hac duplicis prævaricator (d) perspicaciæ suæ non est. Quid quod substantiæ congregatione confectus homo sit, non voluntas facti origo est? viderint enim, si qua casui, aliunde delinquit, quam unde constat. Sed non eo aut necessitati, aut ignorantiæ impulantur: quibus inter se differunt, quod corpus et spiritus duo sunt: exceptis jam non nisi voluntate delinquitur. Cum alioquin eo magis paria sunt, quia duo unum effi- ergo facti origo est, non tanto potior ad pœnam est, ciunt : ne quis pro diversitate materiarum peccata quanto principalis ad culpam : quæ ne tunc quidem eorum discernat, ut alterum altero levius aut gravius liberatur, cum aliqua difficultas perpetrationem ejus existimet. Siquidem et caro, et spiritus, Dei res : intercipit. Ipsa cnim sibi imputatur, nec excusari alia, manu ejus expressa; alia afflatu ejus consum- poterit per illam perficiendi infelicitatem (e), operata mata (Gen. II). Cum ergo ex pari ad Dominum perti- quod suum fuerat. Denique Dominus quemadmodum meant : quodcumque eorum deliquerit, ex pari Domi- se adjectionem legi superstruere demonstrat (Mattli. num offendit. An tu discernas actus carnis et spiritus? W), nisi et voluntatis interdicendo delicta? Cum adulquorum et in vita, et in morte, et in resurrectione, C terum non eum solum definit, qui cominus in alietantum communionis atque consortii est (Joan. V), ut “ num matrimonium cecidisset (f), verum etiam illum, pariter tunc aut in vitam aut in judicium suscitentur: quiaspectus concupiscentia contaminasset : adeoquod quia scilicet pariter aut deliquerint, aut (2) innocen- prohibetur administrare, satis periculose (g) animus ter egerint. Hoc eo præmiserimus, ut non minorem sibi repræsentat (h), et temere per voluntatem (i) exalteri quam utrique parti, si quid deliquerit, pœni- pungit effectum. Cujus voluntatis cum vis tanta sil (j),

LECTI0NES WARIANTES,

(1) privatum gbest Latin. delinquentium privatum ? 2) Innocentes Rig. 1, öuver. M. S. Rig. delinquentium peccatum? Jun. delin- 5) Factis Pam. Seml. e factis Leop. • ^ • quentium? Privatum cur malitiæ Semler.

C0MMENTARIUS. caussa boni ominis lignu!!! factum præfari solebaut. boribus ducitur, quæ cum fructus non ferant seu Notavit hoc Turnelyus lib. III, cap. 22. LAc. temporis injuria, seu cultorum negligentia, infelices (a) Cur pœnitenliam invadit, delinquenlium privatum. vocántur. LE PR. Siê íegitur in cod. Ursini. Pœnitentiam dicit esse de- (f) Cominus in alienum matrimonium cecidisset. linqueiitium privatum, hoc est, rem et curan delin- Adultero scilicet concubitu. Rig. quéntium propriam et privatam. Injuste autem facit, (g) Satis periculose. Ipse Tertullianus lib. de Mo

qui privatis utitur tanquam coinmunil)us et publicis: ,, mog. habet secum animi licentiam, qui omnia homini, privatum al)solute, pro agro privato, dixit Ovidius, V I) quæ non habet, imaginario fructu repræsentat. Rig. FaSlOr. (h) Sibi repræsentat. Ex hoc locó Petrus Martyr, et cæteri hæretici aiunt hoc verbum præsentem eihibere, apud Auctorem non significaré; atque adeo cum ait pane Christum corpus suum repræsentasse, non ' CAP. III. — (b) Otiosum videri potest. Superseden- ita accipiendum ut præsens corpus tradiderit : veruin dum esse censeï de pietate et religione cateάhumeno- huic.uni sexcentos opponere possem, ubi præsentem rum, qui cum Dei legem perspectam haberent,ultroque rem; ip$gm exponere significat. AlbAsP, pœniténtiam amplecterentur, illius elogia aut ad illám (i) Et temere per voluntatem. In eamdem senlentiam

Windice seryabat nullo sua publica vulgus :
Jamque in privato pascere inertis erat. Rig.

[ocr errors]
[ocr errors]

ut (1) non solatium sui saturans (a) pro facto cedat, A quibus offendimur (5) non odisse permittimus. Obse

ergo plectetur. Wanissimum est dicere, volui, nec tamen feci. Alquin perficere debes quia vis : aut nec velle, quia nec perficis. Sed ipse conscientiæ tuæ confessionc pronuntias. Nam si bonum concupisceres, perficerc gestisses; porro sicut malum non perficis, nec concupiscere debueras. Quaqua te (2) constitueris, crimine astringeris, quia aut maluum volucris, aut bonum non adimpleveris.

CAPUT IV.

0mnibus ergo delictis (b) seu carne, seu spiritu, seu facto, seu voluntate commissis, qui poenam per judicium destinavit, idem et veniam per pœnitentjam spopondit, dicens ad populum : Pænitere (3), et

quii enim ratio in similitudineanimorum constituta est. De bono pœnitentiæ enumerando, diffusa et per (6) hoc magno eloquio committenda materia est. Nos vero pro nostris angustiis unum inculcamus: bonum atque optimum esse, quod Deus præcepit (7). Audaciam existimo, de bono divini præcepti disputare. Neque enim quia bonum est, idcirco auscultare debemus; sed quia Deus (8) præcepit. Ad exhibitionem obsequii, prior est majestas divinæ potestatis : prior est auctoritas imperantis, quam utilitas servientis. Bonum est pœnitere, annon? Quid revolvis ? Deus præcipit. At enim (9) ille non præcipit tantum; sed etiam hortatur. Invitat (Ezech. XXXIII, 11 ) praemio salutem (10), jurans, etiam vivo dicens, cupit credi

salvum faciam te (Ezech. XVIII, 21, 23). Et iterum, B sibi. O beatos nos (t 1) quorum caussa Deus jurat !

Vivo, inquit Dominus, et pœnitentiam malo quam mortem. Ergo pœnitentia vita est (c), cum præponitur morti. Eam tu peccator, mei similis (imo me minor (d), ego enim præstantiam in delictis meam agnosco), ita invade, ita amplexare, ut naufragus alicujus tabulæ fidem (e). Hæc te peccatorum fluctibus mersum, prolevabit (f) (4) et in portum divinæ clementiæ protelabit. Rape occasionem inopinatae felicitatis, ut ille tu nihil quondam penes Deum, nisi (Is. XL, 15; LXIV, 8; Dan. II; Ps. I, 3; Jer. XIX, 11; Matth. III) stilla situlæ, et areæ pulvis et vasculum figuli, arbor exinde fias illa, quæ penes aquas seritur, et in foliis perennat, et tempore suo fructus agit, quæ non ignem, non securim videbit. Pœniteat errorum, reperia veritate ; pœniteat amasse quæ Deus non amat, quando ne nos quidem ipsi servulis nostris ea

O miserrimos, si nec juranti Domino credimus! Quod igitur Deus tantopere commendat, quod etiam humano more sub dejeratione testatur, summa utique gravitate et aggredi et custodire debemus, ut in asseveratione divinæ gratiæ permanentes, in fructu quoque ejus et emolumento proinde perseverare possimus. CAPUT V.

Hoc enim dico, pœnitentiam quæ per Dei gratiam ostensa et indicta nobis, in gratiam nos Domino revocat, semel cognitam atque susceptam nunquam post hoc iteratione delicti resignari (12) oportere. Jam quidem nullum ignorantiæ prætextum (g) tibi patrocinatur, quod Domino agnito præceptisque ejus admissis, denique pœnitentia delictorum functus, rursus te in delicta restituis (13) (h). Ita in quantum

LECTIONES WARIANTES.

[ocr errors]

8) Præcipit Rigalt.

9) At illé Rig. -
10) Salutis Pet. Ciacconius; salute Rig.
11) Nos omittit Seml.

12) Resignare Venet. -
13) Ita... Leop. Restitues Seml. Fran. Paris. Rig.

COMMENTARIUS.

Præcipit Fran. Paris. Rig. ergo plectetur. Sic autem interpretor : Qui fœminam non suam aspectu concupiscentiae contaminat, imaginaria voluptalis præsentia animo quod concupivit, jám moechatus est in corde suo. Jure igitur voluntas cujus tanta vis est, ut per ipsam aminus imaginario fructu delectetur, pro facto cedit, et pro facto plectitur. Rig. (a) Solatium sui saturans. Animus per voluntatem apud seipsum fecit et adeptus est quod libuit; itaque hoc jam fruitur et saturatur solatio. Nam quod superest non est animi, sed corporis. RiG. CAP. IV.—(b) Omnibus ergo delictis. De prima pœnitentia loquitur, quod non animadvertens Pamelius, nescio quid turbat, aut cur primam cum secunda confundit; nam necesse est mihi det, hoc nihil pro particulari poenitentia facere, atque adeo pro confessione, et remissione omnium peccatorum, cum de prima sit mentio, quia nemo inquam negavit omnia omnino peccata deleri. AlbAsp. (c) Ergo pænitentiæ vita est. Ait Dominus, mitentiam malo quam mortem ; opponens poenitentiam morti. Quid aulem verius opponitur morti quam vita? Ergo opposita morti pœnilem; vita est. 1G• (d) Imo me minor. Quidquid ante lavacrum commeruerant catechumeni aut fecerant, id omne naturæ magis impetu quam volnntate fecisse existima

bantur, ut Auctor de Pudic., D. Cypr., aut qnisqnis libellum de Pedum Ablutione nobis dedit, Iler;mes et Justinus aflirmant : quamobrem ait catechumenum minus se peccasse. AlbAsp. (e) Alicujus tabulæ. Quando aiunt Patres pœnitentiaim esse secundam post naufragium tabulam, de se

D cunda et post baptismum pœnitentia id accipiendum,

non de prima, quæ non erat secunda, sed prima tabula. Alb.—Alicujus tabulæ. Optime monuit Albaspineus secundam tabulam dici tantum: de pœnitentia secunda seu post baptismum suscepta. Prima quippe pœnitentia qua fideles accedebant ad baptismum suscipiendum navis dicebatur, qua scilicet fracta , secunda poenitenlia ceu tabula in muf;£; restabat. E PR. (f) Prolevabit. Sic legitur in antiquis exemplaribus. RlG. CAP. V.— (g) Ignorantiæ prætextum. Gentiles sive audientes hac una ratione peccatis suis ignosci volebant, quod quid optimum esset factu ignorassent: qua excusatione iis non liceret uti qui Christi mandatis imbuti essent, unde etiam constabit totum hoc caput ad audientes et catechumenos pertinere. AlbAsp. (h) Rursus te in delicta restituis. Stultissimus qui pugnans adversus propria commoda, et in deteriorem statum restitui postulas. Ric.

« PoprzedniaDalej »