Obrazy na stronie
PDF

vetustum Ambrosianæ bibliothecae codicem, ubi lege- A Cave, aliisque paucis scriptoribus habemus; imo vix

bantur quae in caeteris desunt, continuo anecdotis meis addidi veluti gemmas litterariæ reipublicæ in primisgratas.Quae cumque enim e Tertulliano, omnium certe sui temporis eruditissimo, litteris consignata 'sunt, eaque præsertim, quæ in castris catholicorum scripsit, quanti sint apud omnes ecclesiasticæ rei culiores, vel ipsis tyronibus patet. Ambrosianus áutem codex non ab orationis dominicæ expositione , .ut in editis habemus, sed ab iis, quae hujusmodi expositionem subsequuntur, opuscnlum exordiebatur cum hocce titulo : Incipit Tertulliani diversarum rerum necessariarum. Tum caput primum, cujus initium est : Compendiis pauculorum verborum , etc., ita prænotabatur : Anacephalæosis. Posse nos superadjicere, titulus erat sequentis capitis. Reliqua etiam capita suos titulos præferebant, quos itidem in hac nostra editio-ne retinendos censuimus. (a) Quod superes* opusculum istud quibus 'am exornare ac illustrare anno.tationibus placuit, ne quod reliquis Tertulliani libris eruditissimi viri præstitere, huic desit, et me tenebras · et ferreum asperumque scriptoris hujus stylum delicatuli quidam caussantes, ab ejus lectione avertantur. Nullum denique inter veteres Christianos auctorem ostendas, cui eruditionis et scholiorum lumina magis adimovenda videantur, quam Tertulliano, a quo obscuritas in dicendo nescio utrum evitari ullo pacto posset an in deliciis liaberetur. Quæ quidem omnia cum digessissem pro viribus meis, subiit non ingratum eruditis futurum , si notis meis illas quoque subjicerem, quas Guido Pancirolus jurisconsultus regiensis in eumdem deOratione librum ' conscripserat. Eoque libentius consilium meum probatum iri sperabam , quod animadverterem potiorem ' clarissimi viri curam in obscuris Tertulliani sensibiis ' exponendis positam , cum cotitra ego historicas po• tius ac eruditas libelli hujus reliquias mihi illuslrandas proposuissem. Dolendum autem est , neminem adhuc in Italia fuisse , qui ad nostræ gentis gloriam

: caeteros Panciroli in Tertullianum commentarios :

edendos curaverit. Vix brevem de iis mentionem a Thomasino in Panciroli Vita , a Dupinio, Guillclmo

iis constabat, eorum quidquam superesse. Meliore profecto sorte dignus erat labor ille Panciroli viri ce' lel)errimi, qui non jurisprudentiæ solum, sed sacræ ctiam et profanæ eruditionis laude eximium inter litteratos sibi comparavit locum. Et quidem opinor, ut 'et Possevinus in Apparatu opinabatur , uberriinos illos in Tertullianum commentarios, quos B. Rhenant s, Pamelius, La Cerda, Salmasius, atque alii doctissimi viri luci mandarunt, obstitisse ne isti prodirent; pulantibus nimirum iis , quibus posthuma Panciroli faiua condifutura erat, se parùm utilem operam lusuros, si easdem dapes eruditorum palato exhibe'rent. Verum non is est Tertullianus, qui paucis con'tentus sit interpretibus; et cum recei:tiores ejus

B interpretes ab antiquiorum coiiatibus minime deter

riti sint, quominus et suos illi producerent, cur

Panciroli studiosos de tam nobili consilio dejicere

debuit inconsultus hic metus? Facile vero est , ut ' coeuntibus in unius auctoris explicationem pluribus .diversisque ingeniis, ejus mens ac scripta clariora in dies fiant, atque a tenebris liberentur aut ex an' tiquitate temporum, aut ex incuria librariorum , 'aut e scriptoris austeritate manantibus. Quæ quan, quam de singulis veteribus vere dici possunt, inprimis tamen de Tertulliano sunt affirmanda , qtiem post tot interpretum curas habemus adhuc obscurum (a). Eodem autem tempore, quo Pamelius in .Tertulliano explicando exercebatur , Pancirolus nobisque plenos reliquit commentarios in omnia illius

C scripta ad mortem usque suam evulgata. Horum au

tem autographon Regii Lepidi in ejus patria latet. : Mihi videre ac describere contigit ejus tantummodo exemplar, quod accuratissime scriptum in sua biblio- theca servat P. Joannes Baptista Cattaneus , Franciscani ordinis, ut vocant, de Observantia, ornamentum. Et quoniam hujus munere factum est, ut quod • mihi de ms. illo opere placet , haurire posseim', hic epistolam quoque dare slatui iisdem commentariis præpositam, inde enim palam fiet, quæ in Terullianum Pamcirolus præstiterit. lta ergo scribit ille :

[merged small][ocr errors]

Felicem milii adventum Patavio Taurinum ex eo D lius Cicero a Q. Mutii Scevolæ latere doctior disce

potissimum fuisse existimo, quod inter alios, quos inveni doctissimos viros, imprimis Vinceutius Laurus Moniisregalis episcopus et S. D. N. Gregorii XIlI Pont. Max. apud Sereniss. Emmanuelem Philibertum Sabaudiæ ducem nuntius apostolicus, ac cardinalis in omni disciplinarum genere versatus occurrit, qui dum me domesticis colloquiis suis dignum putavit, doctrina meliorem semper fecit; et sicut M. Tul

del)at (in Lælio, sive de Amicit.), ita ego ex eruditissimis sermonibus suis non pauca exhauriens locupletior ' abii. Modo enim res ab orbe condito gestas enarrabat, modo philosophiae arcana depromebat, aut obscuros

(a) Hinc novis item editoribus visum est lectoribus fore pergratum annotationibus clarissim. vy. Panciroli et Muratorii selectas ex ltigaltio, Pamelio, Lacerda, Albaspineo, Priorio notas subjungere,

aliquos auctores explicabat, vel mendosam lectio- A auctoritate experiri volui. Inveni antem Tertullianum

nem ex probatis exemplaribus emendabat, vel ex suo pio instituto aliqua ex sacris lilteris interpretabatur. Cum vero Tertulliani scriptis mirifice delectatus (S. Hier., de Script. eccll. in Tertull.), eum velut alter Cyprianus quotidie in manibus haberet, valde dolebat , ita obscurum inveniri , ut nullus quandoque ex illo sensus erui posset. Sed cum multis obrutus negotiis, quæ sibi Montisregalis aniistiti ex sua ditione imminebant, et tanquam summi pontificis legato, vel Roma demandata, vel ex Subalpinis, undique emergentia occurrebant, hunc auctorem explanandi otium non haberet, aliquem alium quærebat, qui tanto oneri subeundo posset sufficere. Widebat ad hominem omnibus disciplinis imbutum, ac linguæ græcæ, historiarumque peritissimum interpretandum opus esse viro, qui plurium rerum, et imprimis juris civilis notitiam haberet, cum Tertullianus ipse, ut scribit Eusebius Hist. eccl., lib. I, cap. 2., jurisconsultus plurima ex jure civili deprompta passim scriptis inserat. Sed etsi alii doctores non deerant, qui id exactius præstare potuissent, plura tamen sibi de me, quam ferre possem , pollicitus ad hoc munus aptum esse existimavit. Dum enim me diu Patavii, et aliquot annis Taurinorum Augustæ jus civile professum esse animadvertit, ac nondum ingenii mei tenuitatem agnoscens, publico profilendi, ut arbitror, mili munere demandato deceptus, ad tantum onus subeundum idoneum judicavit, ut qui ' non modo tanquam juris interpres, hune jurisconsultum , sed etiam plura ejus obscuriora possem C interpretari.

lIanc itaque provinciam mihi primo obtulit, et semel iterumque recusanti institit demum , et pro sua auctoritate impetravit, ut mandata susciperem. Cernebam quidem multa mihi tenuioris doctrinæ homini ad tantum auctorem explanandum deesse , et mediocrem legum cognitionem ad plura, quæ ex reconditis historiis, philosophia , medicina ac sacris litteris accipit , explananda non sufficere ; nec id tempus pluribus fori negotiis implicito permittebat : sed quod me non posse dicebam ille nolle credebat:

Quid facerem? neque servitio me exire licebat,
Nec tam præsenteS fas uom cognoscere divos.
(Virg., Ecl. 1.]

llli itaque resistere non licuit, parendoque malui ab illo ingenium meum , quam voluntatem quæri , et imbecillitatem quam contumaciam reprehendi.

Collum igitur jugo subjeci, et quod nec meæ vires patiebantur, nec tempus commode permittebat, subsecivis horis agere coepi. Sed dum illi morem gero, vereor ne mihi eveniat, quod Sergio Galbæ contigit, qui privatus imperio dignus est judicatus , princeps vero factus ad illud ineptus apparuit (Tacit. lib. I, Hist., seu Annal. l. XVII). Ego quoque dubito, ut qui tacens illi aliquid scire videbar, loquens indoctissimus omnibus delegar. Quidquid tamen futurum sit , jusya capiendo, quid possim sua

[ocr errors]

suo stylo, ut et Lactantius Firmianus, et D. Hieronymus indicant (Lact. Firm., Div. Inst. l. V, c. 1; S. Ilier. ep. 15 ad Paulin.), obscurum , dum aut omissa verl)a vult subaudiri , vel minus usitata usurpat, et novam etiam plnrasim sibi format. Ego ut legentes sublevarem , horum proprium indieem composui , ut in quo sensu dictiones, aut verba aecipiat, cuique appareat. Cum vero majorem depravati codices diflicultatem afferant, plura emendavi , sed ex his tantum , quae idem auctor saepe repetit vel D. llieronymus aliique post eum recitant. Ex meo vero capite præter litteram , aut syllabam nihil mutare sum ausus, maluique ambiguos permanere , quam falsos aut extraneos sensus inducere, et ali

E quid potius desiderari quam corrumpi. Nihil tamen

intactum omisi, ac in magnis obscuritatibus satius esse duxi , ingenium meum periclitari, quam confusos lectores dimitti. Et sicut Protogenes, quanquam cgregius pictor , cum anhelantis equi spumam, rem tamen levem exprimere non posset , indignatus arti, spongia omnibus coloribus impacta , et animantis labiis admota, casu quod optabat perfecit ( Plin., l. XXXV, c. 10): sic jpse, dum mentem pluribus involvo, aliquo conatu evenire posse putavi, ut aliquem forte auctoris sensum assequerer . quod et apud philosophos Averroes in Aristotelem, et apud nostros Angelus Ubaldus in novellis Constitutionibus Justiiiiani explicandis male in aliam linguam versis effecisse censentur. Historias quoque omnes , quas attingit potius quam narrat, ubi opus fuit, ex probatis auctoribus enarravi , ne cui dubitandi scrupulum relinquerem. In quibus liber de Corona militis, ad Martyres, de Cultu fœminarum, de Spectaculis, et Apologeticus, sed imprimis opusculum de Pallio non mediocre mihi negotium exhibuerunt. Quædam ex his aliqui explicarunt; sed quid illi, et ipse præstiterim, aliorum erit judicium. Cælerum levioribus quibuscumque , et iis quæ facilia visa sunt, præterimissis, difficilia lautum explicui, ipsaque opera Tertulliani , mutato ipsius ordine, in Ires partes ingratiam studiosorum pro materiæ varietate distribui.

Si quid autem legentes adjuvero, Deo omnium vero lumini acceptum; si contra meæ imbec, illitati , atque facilitali illins, qui malum interpretem elegit, imputabo. Magnum certe , et antiquorum Ecclesiæ rituum magistrum ab omnibus legendum auctorem habemus, qui et recentiorum h;ercticorum errores contundit , dum saepe eucharistiam verum corpus Christi esse tradit (de quo tamen nemo unquam usque ad Berengarium dubitavit aut dubitare potuit), exomologesim peccatorum faciendam monet, pro defunctis oblationes fieri consuevisse indicat , romanae sedis auctoritatam prædicat, aniinasque defunctorum igne purgari , jejunia, aliaque his similia , quæ longum esset recensere comprobat. Sed insanis non facile est rationibus, aut auctoritatibus persuadere. Has igitur meas lucubratiunculas benigne accipies et æqui bonique consules. Vale.

ARGUME

Aureus ille libellus, a Tertulliamo sane adhuc A catholico descriptus, imo, modo ad martyras adhortatio, nem , si lubet, eaecipias , primus, judice D. Lumpero, tanti hujusce ingenii recenti fide jam reviviscentis fructus, partim de re dogmatica est, partim de moribus et disciplina.

In priore ipsius parte, Orationem dominicam, primus omnium quos moverimus, Septimianus noster luculenter explicat , in eaque totius Evangelii doctrinam velut in cujusdam compendii speculo collectam eaehibet ; multi post eum eamdem tritam habuere viam ac in eam imprimis ejus eae aperto discipulus Cyprianus totus abiit. In posteriori parte, qua præsertim ratione sacris interagendum sit, quive precum ritus sint aut omittendi aut sedulo perficiendi , rara > admodum , pro temporum vestutate, eaepositione indigitat.

Porro hæc sunt praecipua prioris partis capita : Quanta sit oratio illa quam ipsemet tradidit Dei sermo et Dei ratio, sermo ratiomis et ratio sermonis, D. N. J. C. Cap. 1. 2° Subinde deducitur eaeordium in quo agnoscitur Pater, et in Patre Filius invocatur, nec mater quidem Ecclesia præteritur. €ap. 2. 3° Tum singula sigillatim eæplicatur petitio, prima nempe, qua et nos Angelorum candidati, cælestem Dei gloriam ipsiusque in n0bis nomen sanctificatum postulamus. Cap. 3. Secunda vero rogatur ut fiat ejus voluntas in nobis qui cœlum et terra sumus. Cap. *. Tertia autem festinandum est ad spei nostræ C

CAPUT PRIMUM. Dei (a) spiritus et Dei sermo, et Dei ratio (b), et

[ocr errors]

compleacum, ad votum Christianorum, ad

comfusionem matiomum, ad eaeultationem An

gelorum. Cap. 5. Quarta trifariam quidem

habet eaeplicationem, scilicet de pane com

muni, deinde de Christo utpote credentium

pane, postremo de corpore Christi eucha

ristico. Cap. 6. Tum Dei clementiam quinta

implorat. Cap. 7. Seaeta demum et septima

tentationem, malumque deprecatur.Cap.7-9. Pars vero posterior multipleae est, nec tamen aegerrime ad tria hæc reducitur : 1° Qupnam ante orationem fructuose animam præparent, nimirum memoria præceptorum, ac præ omnibus officia charitatis, libera animi intentio qua in enarrabiles spiritus ad Patrem gemitus eliciuntur. Cap. 10-—15. 2° Quænam sive ante sive post orätionem libeat omittere, hoc nempe est vel manus abluere, vel penulam deponere, vel assidere. Cap. 16—17. 3" Quænam vero deceant aut necesse sint per— agenda, scilicet manuum elatio; vultus,vocisque demissio; osculum pacis; statio ad aram, accepto corpore Domini et reservato; habi— tus fæminarum modestus, velamenque virginumi; genua flectendi ritus, locus orandi, horæque solemniores; alternus psalmorum cantus ; agapeque devota, coronata cum pompa operum bonorum, inter psalmos et hymnos ad altare Dei deducta. Cap. 16-28. Confertæ huic ac mirum in modum opimæ veterum rituum copiæ superadditur, coronidis instar, de vi et effectu orationis ornata amplissimaque descriptio. '££; 29.

DD.

[ocr errors]

sermo (c) rationis et ratio sermonis, utrumque Jesus Christus Dominus noster, nobis discipulis

COMMENTARIUS.

(a) Dei spiritus. Non _hic tantum sed et alibi Christus â Tertulliano Dei spiritus appellatur, ut videre cst in Apolog., cap. , 21., et adversus \larcion., lib. I, , cap. 10. , et lib. IlI. , cap 6 et 16. , et lib IV., cap. 21. . et adversus Praxeaiia , cap. 26, Appellatio certe nostris nunc auribus male sonans , ai veteribus quibusdam, hæreses , quæ deinde obortæ sunt, anlè oculos non habentibus, incaute usurpata. In ea potissimum sententia fuit Lactantius Firimianus , teste sancto liieronymo in epistola ad Pammachium et Oceanum de Eíroribus 0rigenis: Ltic. tantius, inquit iHe, in libris suis, et maxime in epistolis ad Deiiuetrianum, Spiritus sancti omnino negat D substantiam, et errore judaico dicit eum rel ad Patrem referri, vel ad Filium, et sanctificationem utriusque personæ sub ejus nomine demonstrari. ldem ab Iliero: hymo repetitùr in comment. ad cap. IV Epist. ad Gùlatas. Quare qnin et hic Tertulli;inus errel, dubitandum non vidérelur. Cum tamen aliis in libris : Patre ac Filio Spiritum sanctum apertissime distinguat, tertium numen divinitatis , et tertium nomen

(1) Inter eximias orationis dominicæ dotes, haec plané est mirabilis atque divina , quod cum ab huimilibus et angustis méntibus capiatur, sublimes nihilominus et capacissimas explet. lllis quidem familiaris et quotidiána precandi formula. liis præterea totius christianæ diséiplinæ breviarium. IIoc coelestis gratiæ pignus Patres antiqui certatim prædicavere.

majestatis appellans, ideo Christum Dei spiritum ab
illo vocatum arbitror, quod generali nomine Deum
dici spiritum crederet Joanne apostolo scribente :
Deus spiritus est. L. A. MuRAT. Dei spiritus. Inter-
pretatúrus orationem dominicam , præmittit quis
illam docuerit. Fuit autem Christus , quem pluribus
appellat nominibus ; est enim spiritus , quo miracula
edidit, et sermo Dei , ratio , seu sapientia, quæ venit
in mundum , ut infra subjicit. Idem Tertullianus in
Apologi;e cap. 17 : Quod colimus , inquit, Deus unus
est, qui totam molem istam cum omui instrumento ele-
mentorum , corporum , spirituum , verbo , quo jussit,
ratione , qua disposuit , virtute , qua potuit , de nihilo
expressit in ornamentum majestatis suæ. G. PANciftol.
(l) Dei sermo et Dei ratio. Agyos proprium Filii Dei
apùd Graecos nomen varias laune. interpretationes
hàbuit, nempe Verbi, Sermonis, IRationis. Latinis
hisce nomiuibus promiscue usi sunt veteres Ecclesiæ
scriptores , ut idem siguificarent. Nunc libentius
Verbum interpretamur. MuRAT.
(c) Sermo rationis, et ratio sermonis. Cur Deum

Nemo Tertulliano doctius explieavit; memo sanctiore cultu posteris colendum demonstravit. Libello titulum, fecit, De 0ratione, tam excellentem quam simplicem cum significet christianam ab ipso I)ei Filio dictatam. Preces imperatori dandæ concipi solebant adiiibito jurisperito.Preces ad Deum nostras gomposuit nobisgœlesiisjurisperitus Dominus noster Jesus Christus.RiG.

[graphic]

novi (1) Testamenti novam orationis formam deter- A tiatur : ex spiritu, (j) quo tantum potest; ex ratione,

[merged small][merged small][merged small][merged small][merged small][merged small][merged small][merged small][ocr errors][ocr errors][merged small][merged small]

Patrem Sermonis quoque et Rationis appellatione hic Tertullianus donet, mirabitur quisquis veterum loquelam e recentiorum sermone metiri velit. At cum ' tov \6yov, vox anceps rationem , cogitationem , mentem, ac intellectionem significet, eo sensu Patri quoque facta est communis et τοδ A6yov, et rationis , et sermonis appeliatio. Quamobrem A6yo; èx Aóyov, Verbum de Verbo a iionnullis Patrum dictus. est Filius ; et sanctus Iren;eus, lib. Il , cap. 38, Patrem λογό», seu verbum , et mentem appellat , ita scribens : Deus autem totus existens mens , et totus existens Logos , quod cogitat, hoc et loquitur, et quod loquitur, hoc et

[ocr errors]

: omniu concludens mcns, ipse est Patcr. Veruiu, quocumque modo appellentur Pater, et Filius, inepla ac

dubia divinitatis vocabula inenarrabilis rei magnitu- ;

dine et imajestate excusantnr, modo in id consentiatur, ut Fìlium a Patre distinguamus, unamque in iis, ac in Spiritu sancto essentiam et maturum pr;edicemus. lia præclárissime sensit sanctus Ambrosius in lib. de Filii divinitate. cap. 5., cujus veri)a producere voluimus, ut pateat, non a Tertulliano duntaxat , sed al) aliis quoque scriptoribus ecclesiasticis . tuum Patrem, tum Fi!ium nominii)us Verbi, seu Ratio

mis, et Sermonis ac Spiritus fuisse designatos. Hæc

est autem , inquit, mominis ratio , ut in Patre, et Filio unitatem substantiæ credas, licet rem ipsam , quæ est inenarrabibis, definire non possis; ut sive lumem de lumi. ne dicas, sive Verbum de Verbo, sive Spiritum de Spiritu , sive Dominum de Domino, quodcunique de eo

[blocks in formation]

gelio Joannis, cap. VI, n. 6, intelliges, ubi Christus,

äivina Sophiâ, sive Sapientia in hujusmodi verba lo

uitur: Et cum oratis, non eriiis sicut hypocritæ, qui dimant in synagogis, et in angulis platearum stantes orare , ut videüniur ab hominibus. En primum praeceptum , videlieet ut ambitionein in orando fugianus, quiasi nos audire , et conspicere in propatulo tantum

ossit Deus, atque ut Dei omnipotentis et conspectum &t auditum sub tectis et in abditis etiam adesse confidamus : quod ad fidem hominis pertinet. Tum qutein .. pergit üicere Christus : cum oraveris, intra in cubiΣulum tuum , et clauso ostio ' ora Patrem tuum in abscondito. En alterum praeceptum , mempe , Tertulliano ita explicante : ut quem ubique audire et videre fidimus. ei soli' religionem îostram offeramus : quod ad fidei modestiam $pectat. 0rantes autem, sequiiur divinus Magister, nolite multum loqui sicut ethnici ; putant enins juod in multiloquio suo eaequdiantur. Tertium hoc est præceptum,scilicet ut cum Tertulliano loquar, me agmihe verborum adeundum putemus ad Dominum, quem ul

dixeris, unius tamen essentiæ Patrem et Filium credas. D tro suis £'j'í certi sumus. MuRAt.— Consideremus

Vide et sanclum Irenæum, lib. II., cap. 48. PAM.. _ (e) Novum vinum. Alludit ad illud quod legitur in Matthaeo, cap. VI., ubi dicitur Novum vinum novis utribus convenire ; et novam plagulam, id est stragulain , novo assui vestimento. Scilicet conveniebat, novæ legis inslilutoreum novam docere orationem. Nonio auctore plagula est linteum tegiuen. G. PANc. (f) Aut demutatum est, ut circumcisio. Qu;e mutata est in haptismo ; et ita quod fuit antea , aut mulatum est ; aut antiquum suppletum , ut reliqua lex , quæ est apud Matthæum : Non concupisces mulierem, vitlendo eam ; item : Diligite inimicos vestros, et alia , qu:e ibi habentur ; aut est impletum , ut prophetia ; aut perfectum , ut fides : in veteri testamento fides dirigel)atur in Christum , in quo nunc perfecta est. Hi h;ec gravis est se;itentia. Ide.n. (g) E.rpunctore. Ab »!i;ore. I d.nu. (h) Spiritus, qua valuit. Edendo miracula. Idem.

itaque. lIoc est tertium , ex quo constat oratio , scilicét Sophia, quæ nos docet modum orandi. Dtio enim in hoc præcipit : primo ut secrete et in abdito 19co oremus'; secundo ut breviter, prout habetur in Matthæi cap. VI : Cum oraveris, intra in cubiculum tunm, et ostio clauso ora Patrem tuum in abscondito, et Pater tuus, qui videt in abscondito, reddet tibi. 0rantes autem molite multum loqui , sicut ethnici faciuut ; putantenim in multiloquio exaudiri. G. PANcirlo. . (I) Secrete adorandi. Ad abundat pro orandi. Ilunc locuim imitatus D. Cyprianns, lib. de Orat. do.nin. , ait : Dominus secrete orare nos præcipit in abditis, et semotis locis, in cubiculis ipsis, quod magis convenit fidei, ut sciamus eum ubique praesentem esse, audire amnes, et majestatis suæ plenitudine in abdita qua que et occulta penetrare. Idem.— De præcepto secreto ador. Intellige iiientem Christi jubentis secreto oratylum. Non abrogat usum sanctissiumum oraudi in publico :

exigebat, nt Dei omnipotentis et conspectum et au- A dicimus pAter qui IN coelis es (f). Nam et Deum

ditum sub tec;is et in abditis etiam adesse confideret : (a) et modestiam ({) fidei desiderabat, ut quem ubique aùdire et videre fideret, ei soli religionem suam offerre, sequente (2) (b) sophia in sequenti præcepto; quod etsi proinde (5) pertineat ad fidem et molestiam (4) fidei, si non agmine verhortim (c) adeundum pulemus ad Dominum , quem ultro suis prospicere certi sumus (5) : attamen (6) (d) brevitas ista, quod ad tertium sophiae gradum faciat, magnae ac beatæ interpretationis substantia fulta est : quantumque substringitur verbis , tantum diffunditur sensibus. Neqiie enim propria tantum orationis officia complexa est, venerationem Dei, aut hominis petitionem, sed omnem pene sermonem Domini, om

[merged small][merged small][ocr errors]

oramus, et (idem commendamus, cujus meritum est haec appellatio. Scriptnm est : Qui in eum crediderint, dedit eis potestatem ut filii Dei vocentur (Joan. , I11 ; 31atth., VII, 9; X et XV). Quanquam frequentissime Dominus patrem nobis pronuntiavit Deum ; imo et pr;ecepit ne quem in terris patrem vocemus, nisi quem habemus in cælis (Matth., XXIII, 9) Itaque sic adoraiules etiam (g) præceptum obiinus. Felices qui patrem agnoscunt. IIoc est, quod Israeli exprobratur, quod (h) coeliim ac “terram Spiritus contestatur : Filios, dicens, genui, et illi me non agnoverunt (Isa., l, 1). Dicendo autem patrem, Deum

' quoque cognominamus. Appellatio ista et.pietatis et : potestatis est. Item in Patre Filius invocatur. Ego

enim , inquit, et Pater unum sumus (Joan., X, 30). Ne mater quidem Ecclesia præteritur (i). Si quidem in filio et patre mater recognoscitur, de qua constat et patris et filii nomen. Uno (j) igitur genere aut v0

[merged small][ocr errors][merged small][merged small][merged small]

nam et Paulus ait in omni loco orandum , et id firmatiim. niultis testimoniis sacri eloquii. Et fideles quidetw pariter in ecclesiis oraiuus , sed vult ut ina- , nem gloriam fugiamus in orando . Itaque qui gloriam tantum Dei quærens, orat, is orat secreto el in cubiculo : coiitrà qui orat in cubiculo , volens tamen ut alii scianl , is certe in plateis orat, et tuba .. - - LAc. (a) Et modestiam fidei desiderabat. Id est breviter oremus, credentes Deum omnia scire , et audire.' Et hoc appellat modestiam fidei. G. PANcirol. (b) Scquente sophia. Quod .sequitur sapientia , in sequente præcepto , ut siinus breviloqui , pertinet ad fidem et modestiam , ut confidamus etiam paucis nos exaudiri. Idem. (c) Agmine verborum. Blateratione. S. Matth. usus. est vocibus aroXXvXoyfa et 3z-roXoyia. Le Pf,

[merged small][merged small][merged small][merged small][ocr errors]

canit. C

[merged small][merged small][merged small][merged small][ocr errors]

(j) Uno igitur genere, etc. 0rationem dominicam ita exorditur Tertullianus : Pater. qui in cœlis es. Vox noster præterilur, qu:e tamen in codice quodam ins. legiiur. Sed a Tertulliano omissam fuisse ejus explicatio su;dere satis videtur ; elenim indefinito hoc nomine non nos tantum filios Dei desiguaios ostendit, sed et ibi invocatum quoque divinum Filium affirmat, cujus momen tacite signific;itur, quando generale vocabulum Patris expriiuitur. Praeterea Patris, ac filiorum uenuiorje facta, Ecclesiae quoque nomen subintelligendum Tertullianus inquit ; non enim est pater sine fiiis, neque filii sine patre ac matre. Quæ quidein argumentandi ratio quaiuquam in divinis sit fallax,

« PoprzedniaDalej »