Obrazy na stronie
PDF

lib. I ad Nation., cap. 10). Sed utrumqne illud Ter- A adoratis, cum Simonem magum statua et inscriptione

tullianus significare procul dubio videtur. Ait enim. deos publicos in eum locum transferri, ubi, sicut alia proscriptorum bona in tabulario publico primum. descripta, per quinque annos asservabantur, donec venderentur publice, atque ita sub eadem, sicut ille ait, hasta, sub eadem annotatione quæstoris divinitas illorum addicitur. Nonne autem hastarium, et ab ea hasta. et ab annotatione sive registro quæstoris nnncupari potuit ? - Quidquid sit, hi dii non solum venales, sed vecti-, gales quoque, inquit Tertullianus, habebantur ; quia pro quinquennali in hastario mora, aliquod solveba-. tur vectigal, ac tributum (Idem, Apologet., cap. 15, . p. 544). Quanto igitur, aniabo te, dedecore et oppro- .

sancti dei inauguratis (Tertul. Apol., cap. 15. p. 547)? Observatum autem a nobis fuit a Justino mariyre traditum fuisse, Claudio imperante, statuam in insula' Tiberina duos inter pontes huic Simoni mago positam cum illa inscriptione : Simoni sancto deo (Tom. I Apparat., pag. 6). Martyri sanctissimo suffragatur Cyrillus Hierosolymitanus (Cyril., catech. 6, pag. 157), qui illam ab eodem Claudio imperatore, et Eusebius' (Euseb., lib. II Histor. eccles., pag. 52), qui a Romanis collocatam ■fuisse , haud dubitanter affirmant. Alios testes hic citare tam facile esset, quam super-* vacaneum. Omnes enimvero concedunt communem. hanc fuisse veterum Scriptorum ópiiiionem. Verum recentiores critici audacter asseverant il-;

brio miseri illi dii afficiebantur? Quo enim modo ad B lam crasso niti errore, qui ab eodem Justino, latinæ

eos vendendos et emendos illuc itum si quæras: Sic. (.apitolium, respondebit Tertullianus, sic olitorium. forum petitur (Idem, ibid.). Minus bene in quibusdam , editis : Si.... si, pro sic.... sic. In libro quippe ad Nationes legimus : Sic Serapæum, sic Capitolium pe- ! titur (Et lib. I ad Nation., cap. 10, pag. 55), hoc est, eodem modo, similique tributo hastarium ad deos reponendos, ac venumdandos locatur, quomodo Capito-. lium, Serapæum, et forum olitorium. Nulli autem in . haec templa ingredi, quemadmodum nec aliquid in foro olitorio vendere, nisi soluto tributo licebat. Ergo qui magis tributarii, concludit ille, magis sancti, imo. qui magis sancti, magis , tributarii ( Ibid. ), id est, . quo deus falsa ethnicorum opinione sanctior æstimabatur, eo majus pro illius in hastario mora, et illo () venumdando exigebant pretium et tributum.

Quinam porro illi dii publici fuerint, a nobis si quis forsitan sciscitabitur, respondebimus hos triplicis potissimum fuisse generis. Alii enim erant in templis collocati, alii vel fabricati, vel empli, el advecti;, alii tandem per vicos et plateas, ut supra animadvertinus (Supr., cap. 24, art. 4), palam circumfereban-. ur. At primi vel solam ob vetustatem, secundi et tertii ad ellinicorum arbitrium tributa pendere et vendi consueverant. Nonne ergo qui diis suis tantatm, inurebant infamiam, ucc illos, nec eorum simulacra deos, aut divino aliquo honore dignos esse etiam invili palam falebantur.

AnticULUS III.

Quam præpostere gentiles Simonem magun, sicut alios deos suos statua dei sancti inauguraverint, eosque omnes repræsentaverint eodem habitu, iisdemque insignibus, quibus aetas, ars, negotium ante mortem fuerant, ac pares statuas imperatoribus suis, seu mortuis, seu vivis statuerint; nec inde aliquid comfici posse contra sanctas Christianorum imagines.

Ulti:mum Tertulliani adversus insanos simulacrorum cultores argumentum non omni prorsus difficultate caret. Quapropter illum parumper adbuc audiamus, elhnicos his verbis increpaiitem : Qua, inquit, fronte, Junones, Cereres, Diumas, sive illarum, aliavu:nque vestrarum de.urium ac deorum simulacra

linguæ penitus ignaro profectus, cæterorum deiuceps anjmos pervasit. Cum enim ille in mentem, inquiunt, induxissel statuam Semonis Sanci dei Fidii eamdem esse ac Simonis magi, ipsi falsa nominis similitudine decepto, alii omnes incauti subscripserunt. Quid ergo? Numquid omnes noii solùm graece, sed. latine scientes, atque ii etiam, qui Romam post Justinum martyrem venerant ? Numquid hunc errorem nullus ex illis deprehendit, aut illius a se agniti ne ullum quidem admonuit ? Numquid quia postrema ætate Simonis Sanci statua inventa est, inde necessario sequitur Justini tempore nullam fuisse Simonis Magi ? Quid vero, quod Augustinus testatum plane facit effictas ab eodem Simone mago et suam et Helenes meretricis imagines, quas discipulis, inquit,` suis præbebat adorandas, et Romæ tanquam deorum si

mulacra auctoritate publica constituerat (August., lib.

de Hæres., cap. 1, pag. 6). Atqui si has imagines Romæ constituit, nonne Justini adhuc tempore aliqua. exstare poterat ? Quid ergo proliibet quominus sanctus ille martyr et alii deinceps aliquam ex illis ant viderenl, aut ab aliis visam esse facti sint certiores ? - . -

Sed fac, si Deo placet, Justinum, Augustinum, et alios quam plurimos errasse, non minus tamen valida est Tertulliani adversus deorum statuas argumentatio. Cuncti enimvero saltem fatentur positum fuisse Romæ Semonis Sanci simulacrum. At non minus impium erat falsi hujus dei, quam Simonis magi ima

T) ginem ador.ire. Præterea idem erat. in deorum, ait

Tertullianus, slaluis Habitus, eadem insignia, atque ut ætas, ut ars, ut negotium mortui fuit, ita deus est (Tertullian. Apologet., cap. 547). Quid autem absurdius, quam cum senex de Saturno, sicut ille alio in libro scripsit, imberbis de Apollune, virgo de Diana figuratur, et miles in Marte, et in Vulcano faber ferri consecratur (Idem, lib. l ad Nation., cap. 10)? Quis enim ea spectaudo, non illico videbat illos homines fuisse, vilibus etiam arlibus olim occupatos, qui dii idcirco esse nunquam potuerunl? Non summa igitur sine impietate illorum tanquam deorum simulacra et imagines adorabantur. .

_ Denique iidem gentiles non solum his aliisque vetuis, ac quandoque adhuc viventibus, uti paulo post :dicemus, exstruxerant templa, in quibus posita erant eorum simulacra, eaque eodem atque aliorum deorum suorum colebant honore. Qu;e autem niajor impietas, quam viventis hominis, aut mortui, ac dum viveret omni scelerum genere saepius conspurcati, simulacrum tanquam veri dei adorare ac venerari ? At certe non insani imperitique tantum vulgi hæc fuit detestanda superstitio, sed aliorum etiam, qui ingenio et auctoritate maxime pollebant. De se enim ipso et quibusdam, qui se christianos esse nega. °bant, Plinius hæc ad Trajanum imperatorem scripsit 'in verba:Cum præeunte me deos appellarent, et imagini tuæ, quam propter hoc jusseram cum simulacris numimum afferri , thure, ac vino supplicarent, præterea maledicerent Christo, quorum nihil cogi posse dicuntur, qui sunt revera Christiani ( Plin., lib. X, epist. 101 ad Trajan.). Nec mirum profecto si veri Christiani id plane penitusque recusarent, quod'non sine maxiumo idololatriæ crimine fieri poierat.

.teribus diis suis, sed suis etiam imperatoribus mor- A componantur, novam mutuamque lucem sibi afferent

. Non amplius ergo audiendi sunt gentiles, qui nobis 0'j cebant ab hujuscemodi deorum, præsertim antiquorum, statuis, et simulacris, opem sibi ferri, fundi oracula, aut nescio quæ facta miracula. Qu;e enim de hisce diis, seu simulacris diximus, Sole meridiano evidentius demonstrant nihil ab illis, multo minus miracula potuisse fieri ? Deinde vero Tertullianus, ut supra vidimus, plane ostendit si qiiid extra consuetum naturae ordinem ab illis factum videatur, id tribuendum malis artibus, praestigiis atque fraudibus d;emonum, qui delitescenles sub imaginum, uti ille loquitur, prvstitutione, et humanorum nominum consecratione ( Tertullian. Apologet., cap. 27), improvidas gentilium mentes fallebant. Sed de his satis antea disputavimus (Supr., cap. 10, art. 5 et seq.]. ).

INeqiie porro est, quod hæreticus aliquis nobis in aurem obganniat, vel palam clamitet ex his, qu;e hactenus post Tertnllianum enucleata sunt, concludi posse omnes pei;itus sacras Christianorum imagines ab illo condemnari. Non enim de aliis disputavit, quiam falsorum deorum, quæ sine sacrilegæ impietatis vitio, sicut satis probatum est, adorari nequeunt ( Tertulliam. lib. de Idololat., cap. 5). Neque potiori jure alius instabit illum asseveranter alibi affirmasse divina Moysis lege, quaslibet statuas et imagines prohiberi. Nam ibidem ille non minus perspicue asseverat factas Dei jussu ab eodem Moyse serpentis aenei, Cherubinorum, aliasque imagines sive statuas, quae idcirco niliil pravi cultus et idololatriæ secum importabant. Existimavit ergo eas non improbandas esse, quæ nihil impio idolorum cultui affine habent. Sed haec fusius in primo Apparatus nostri tomo, aliisque superioribus nostris dissertationibus T explicata sunt ( Tom. I Apparat., p. 748; Dissertat. in Minut. Oct., cap. 29, art. I et seqq.; Dissertat. in Arnob., cap. 22, art. M et seqq.; et Dissertat. in Lactant., cap. 54, art. 1 et seqq.). Ea vero si cum his quæ retulimus,

[ocr errors]

C

ac recipient. CAPUT xxx.

De gentilium templis, et sacrificiis ARTICULUS PRlMUS.

Quanta impietate ethnici templa et aras diis suis atque

' imperatoribus mortuis et vivis ædificaverint, mercedemque exegerint pro templorum solo, pro aditu, pro ostiis ei stipitibus, ac quam nefundis sceleribus eadem templa contaminarent, quæ Christiani nec interdiu noverant.

Quibus, argumentis Tertullianus falsorum deorum imagines et simulacra, iisdem plane illorum templa veræ religioni repugnare, nec ædificanda esse demonstrat. Nulla quippe falsi dei, multo magis mortui, aut viventis hoininis tanquam veri dei templa construere unquam licuit. Quis igitur æquo aniino ferre poterit ethnicos, qui non modo fictis veteribus diis, sed mortuis etiam ac viventibus imperatoribus suis templa, aut ut Tertullianus loquitür, ædes et aras posuerant ? Quamobrem his illos compellat irridetque verbis : Digne imperatoribus defunctis honorem divinitatis dicatis, quibus et viventibus eùm addicitis, vel sicuti alio in libro adjecit, sacerdotia, sacros apparatus, thensas, currus, solisternia, id est, solia et thronos, atque etiam lectisternia exstruitis (Tertull. Apologet., cap. 13; lib. I ad Nation., cap. 544 ). Ne quis autem dubitaret ea templa novis illis diis consecrari, ipsiinet gentiles eorum liminibus, et aris insignes deorum, quibus dedicabantur, titulos inscribi curaverant. Si quis autein aliqua templorum imperatoribus delictorum exempla sibi proferri velit, en Suetonii de Julio Cæsare verba: Ampliora etiam humano fastigio sibi decerni passus est, templa, aras, simulacra, juxla deos pulvinar, flamines, lupercos (Sueton., lib. I, § 76). Quin etiam eo pr. cessit hæc insana elhnicorum impietas, ut Valerius Maximis ausus sit hunc ipsum Julium Cæsarem his verbis precari : Tuas aras, tuaque sanctissima templa, dive Juli, veneratus oro, ut propitio ac faventi numine tantorum easus virorum sub tui exempli præsidio ac tutela delitescere patiaris ( Vul. Max., lib. I, cap. 6, § 15).

Modestior quidem fuit imperator Augustus, qui, teste adhuc Suetonio, templa quamvis sciret etiam pro

consulibus decerni solere, in nulla tamen provincia,

nisi communi suo Romæque nomine recepit ( Sueton., lib. ll, § 52). Sed h;ec tamen templa recepit, que non sine veri summique Dei injuria recipi poteraut. Alii itaque multo magis damnandi, qui hæc aliaque templa sive imperatoris, sive etiam reipublicæ nomine condidere. Quid ergo dicendum de Domitiai.o aliisque sceleratissimis imperatoribus, qui, ul. l{omanæ historiae scriptores narrant, jusserunt se appellari deos, sibique templa ædificari? Nemo certe sáiii capitis homo hoc summum impietatis scelus esse diffitebitur.

Sed adverte, quæso, quali cæca ct iiidomita fuerit sane ob caussam dei cujuslibet templum, ædesque sacra construitur, nisi ut frequentetur ab omnibus, atque idcirco facilis, voluntarius ac gratuitus cunctis esse debet illius aditus. Werumtamen elhnici, sicut summa iniquitate Christianos ad ea adeunda omni pœnarum genere cogere nitebantur; ita maximo avaritiæ vitio gentiles suos iis nisi dato pretio arcebant. Per eos enimvero nulli prorsus licebat in templum aliquod gratis ingredi, sed a quolibet introeunte exigebant, inquit Tertullianus, mercedem pro solo templi, pro aditu sacri ( Tertullian. Apologet., cap. 13 ), id est, sacræ ædis ingressu. Soli autem nomine ibi designatur locus, in quo hæc sacra ædes constructa erat. Quod quidem Cicero hisce verbis clare expli

gentilium pervicacia, impietas, et avaritia. Non aliam A tyrannus, et alii, quorum alibi fecimns mentionem,

cat: Solum vertunt, hoc est, sedem ac locum m:utant B

( Cicer. orat. 12 pro Cæcim., pag. 241 ). Alibi vero : Civitatem hanc, inquit, ante mutare non potuissent, quam hujus solum civitatis mutatione vertissent (0rat. 36 pro Cornel. Balb., pag. 519, lin. 58). Paulo itaque obscurius Tertullianus in primo ad Nationes libro dixit ab ethnicis extorqueri mercedem , pro stipitibus, pro ostiis templorum cuilibet aperiendis Tertull. lib. I ad Nat., c. 10). Gothofredus autem opinatur corruptum esse hoc nomen stipitibus, ac legendum stipibus ; quia ipse Tertullianus in Apologetico scripsit: Stipes quotus quisque jam jactat ( Hdem, Apologet., cap. 42)? At priora illius verba sunt de templum ingredientibus, posteriora vero de jam ingressis. Non male ergo Rigaltius retinuit nomen sti

plane spoliassent, non quidem sicut illi, avaritiæ caussa, sed propter, scelera ac sacrilegia , quæ in eis patrabantur. Plura vero de ethnicorum atque etiam Christianorum templis in citatis dissertationibus nostris disputavimus ( Dissertat, in Minut., cap. 12, art. 2; in Arnob., cap. 21, art. 1; et in Lactant., cap. 55, art. 1 ).

ARtICULUS II.

Quam scelerata conscientia, quantaque avaritis euhnici diis suis sacrificaverint, et obtulerint grana tliuris unius assis, duas meri guttas, sanguinem reprobi bovis, mori optantis, atque enecta, tabiosa, umgulas, capitula, plumarum setarumque prævulsa, ac debitanu Herculi decimam defraudaverint.

Non major profecto fuit gentilium in sacrificiis suis, quam in templis pietas ac religio, nec minor etiam avaritia, quæstusque avidi!as. Duis enim suis sacrificantes, offerebant post omnia, inquit Tertullianus, inquinamenta etiam conscientiam spurcam (Tertullian. Apologet., cap. 30 ), sive contaminatam omnibus illis criminibus, quæ paulo antea, et passim in hac dissertatione notata sunt. Quale vero ac quantum thuris adolerent, si scire aveas, respondebit tibi Auctor noster, grana thuris unius assis, et arabicæ arboris lacrymas (ibid.), id est, grana thuris, non quidem sabaei, quod majore vendebatur, sed arabici, quod prelio emebatur vilissimo. Quin etiain avari homines non plura hujus thuris, quantumlibet communis gra

pitibus, sed aliquam opinionis suæ rationem reddere C na, sed tribus tantum, ut antea observabamus (Supr.

debebat. Nobis vero facile persuadebitur Tertullianum hoc nomine stipitibus significare voluisse aut lapides, aut forsitan deos Terminales, ante januam templorum positos, qui stipites revera vocabantur, siculi in citatis aliis nostris dissertationibus veterum poetarum versibus ostendimus ( Dissertat. in Minut., cap. 19, art. 2 et 17; et Dissertat. in Lactant., p. 52, art. 2). Nam ibi ille distinguere videtur stipitem, ostium, et aditum templi; ut his distinctis avaritiam impietatemque elhnicorum acrius insectaretur. Quid tamen certo statuere audeas, si corruptum nomen est, nec meliorem codicem manciscaris ? Cæterum ethnici præter has intolerandæ avaritiæ sordes, eadem deorum suorum templa lenociniis et

adulteriis, quemadmodum supra (cap. 26, art. 4) cum D

Tertulliano nostro observatum est ( Tertullian. Apologet., cap. 15), tam impudenter, quam impune polluebant. Qua ergo ratione credere poterant deos suos in his habitare templis, quæ sæpissime tantis dede* corabant flagitiis ac sceleribus? Nihil mirum itaque si Christiani, ait Tertullianus, hæc templa nec interdiu norint ( Tertullian. loc. cit. ), id est, illa non adierint per diem, multoque minus per noctem, tantorum criminum consciam. Si quando tamen ingrederentur, spoliárent forsitan ea, ut ille ait, et ipsi, si ea adorarent, hoc est, si aliquando Christiani haec in templa, quemadmodum gentiles, introire potuissent, illa procul dubio, veluti Dionysius

cap. 24, art. 5, et Dissertat. in Lactant., cap. 55, art. 2 ), apprehensa digitis, quibus paucissima sane capi poterant. Quid vero, arguet aliquis, nonne plurimi plena manu totos incendebant thuris etiam pretiosi acervos, quemadm9dum Tibullus his versibus ceciuit:

Natalis Juno, sanctos cape thuris acervos,
Quos tibi dat tenera docta puella manu.
(Tibull., lib. iv, eleg. 6.)
Nonne etiam Martialis cantabat :
Consumpsi falsasque molas, et thurisacervos;
Decrevere greges, dum cadit agna frequens?,
(Martial., lib. vii, epigr. 55.)

Sed hæc procul dubio poeticæ exaggerationes sunt; et Martialis ibi loquitur de somniorum interpretatione. Quis vero nesciat eos, qui futura scire, et maxime cupita obtinere volunt, nullis parcere sumptibus? Neque minus certum et solos divites, hosquo paucissimos diis suis aut plurima, aut pretiosora thura adolevisse, sed tum quidem cum aliqua premebantur necessitate, aul ut inanis gloriolæ rumusculos aucuparentur. Caeteri autem plerique omnes uria aut quatuor dabant thuris grana, et duas, sicut addit Tertullianus, meri guttas (Tertullian. Apologet., cap. 30), hoc est, quam thuris et vimi poterant minimum. Sed quo animi sensu, disces his Ovidii versibus de anti sacrificante : ■

Vina quoque instillat, vini quodcumque relictum est, Aut ipsa, aut comites, plus tamen ipsa bibit.

«Hostiles linguas, inimicaque vinximus ora,» Dixit discedens, ebriaque exit anus. (0vid., lib. Ilt Fastor. § 15.] Eodem plane avaritiæ vitio ethnici immolabant ho stias, non pingues profecto, aut selectas, aut integras, sed sanguinem, quemadmodum adhuc Tertullianus, reprobi bovis mori optantis ( Tertullian. loc. cit.). At quidam delicatiores critici scriptum ibi vellent non bovis quidem, sed hominis, qui solus mortem optare potest. Verum hæe mera eavillatio est contra communem codicum omnium consensum. Quis namque non videt illud a Tertulliano nostro meta

phorice dictum de bove, senio, macie, et tabe ita con-'

fecto, ut mortem, si ita posset fieri, vit e pr;eferret? Quamobrem ipse adhnc Tertullianus ethnicos antea his verbis compellaverat : Enecta, et tabiosa, et scabiosa quæque mactatis......, quæ dowi quoque pueris, sive servis, vel canibus destinassetis ( Tertullian. Apologet., cap. 14, et lib. I ad Nation., cap. 10). Ilostias tamen integras, optimas, et decoras diis suis mactare hac tenebantur lege, quam Cicero totidem hisce retulit verbis : Quaque cuique divo decoræ graturque sint hostiæ, providento (Cicer. lib. II de legib., pag. 554, lin. 46).-E;e autem, quemadmodum Witruvius, a Macrobio citatus, docet, vocabantur eximiæ, vel quia eximumtur a grege, vel quod eximia specie quasi offerendae numinibus eliguntur (Macrob. lib. III Saturnal., cap. 5). Atque inde, teste Plinio, mos erat hostias probandi ac seligendi. Meminit autem hujus moris Virgilius illo versu : . . . Mactant lectas de more bidentes. (Virgil., lib. Iv Aeneid. v. 57.) Nam sicuti scite ibi annotat Servius: moris fuit ut ad sacrificia eligerentur oves, quibus nihil deesset, ut in sexto, ejusdem nimirum Poetæ, libro, ubi rursum cecinit: Nunc grege de intacto septem mactare juvencos Præstiterit, tolidem lectas de more bidentes. (Idem., lib. v1 v. 58, et seqq.) At sicut Virgilius eadem repetit, ita Servius in hos versus denuo hæc observat : De more antiquo, quem praetermisit, quasi omnibus motum, id est, nec liabeant caudam aculeatam, nec linguam fissam, nec aurem nigram : per quod docet aliud intactum, aliud lectum. Ethnici ergo contra datam legem, ac morem receptiim, pessima quaeque offerebant, et sanguinem , uti dictum est, reprobi bovis, hoc est, veteri eorum lege moreque reprobati ac rejecti. Si qui vero aliquando optimas, prout jussum erat, hostias revera seligerent, non eas profecto integras et intactas præbehant, sed aliquas duntaxat et pejores earum partes, uti capitula, ait Tertullianns, sive capita. Etenim ipse alio in libro vocat chamæleoniis capitulum statim a dorso; nam deficit cervir ( Tertullian. lib. de Pall., cap. 5), quae colli pars est posterior. Capitulum itaque ibi ab illo pro toto chamæleontis capite sumitur. Servatis igitur melioribus hostiarum partibus, caput immolabant, et ungulas , ac plumarum { idem, Apologet., cap. 14), ut alibi aii,

A prævulsa (lib. I ad Nation., cap. 10), atque alia etiam, quæ domini et patres familias servis suis, immo canibus destinavissent. At si quis ibi aliquid a Tertulliano úrsp6oXixâ: dictum evidehter probaverit, huic non multum reluetabimur. Nemo tamen negare potest recte illum ethnicis vitio vertisse mactatas diis deteriores victimas, atque de opimis, atque integris quod melius erat, detractum, suosque servatum in uSuS. Neque hic stetit avara ethnicorum impietas. Debitam siquidem Herculi decimam bonorum suorum partem defraudare non verebantur. Quocirca Tertullianus eos alloquendo his verbis corripit : De decima ~Herculis nec tertiam partem in aram ejus imponitis (Tertulliam. Apologet., cap. 14). At Cicero palam tes

B tificatur totam hanc decimam debuisse ab illis per

solvi (Cicer. lib. III de natur. deor., pag. 255, lin. 22). Quam sane ob causam Plautus Gelusinum quemdam loquentem sic inducit :

Huc venisse opus est, quantum potest, Ut decimam partem Herculi polluceam.

(1 luut. Trucull., act. 2, scen. II.) Nec, quæso, dubites totam bonorum decimam ab hoc poeta designari. Nam alibi dixit inde a servo facile cognosci posse quantum illius dominus auri habebat. Ecce ipsamet ejus carmina :

Sed lubet scire quantum aurum herus sibi dempsit, et quìd suo reddidit patri. Si frugi est, Herculem iecit ex parle; decimam parlein ei Dedit, sibi novem abstulit.

[Idem. Bacchid. ct. iv, scem. 4.)

Hujus autem moris et instituti varias Plutarchus reddidit rationes, quas unusquisque in ejus libris legere facile potest ( Plutarch. Quæst. IRomam., quæst. 15, pag. 267, tom. ll). Verum gentiles de hoc religionis suæ officio parum solliciti, quidquid impune polerant, ex hac decima subtrahentes, nec tertiam quidem solvebant illius partem. Quam autem id verum sit, disces his adhuc ejusdem Plauti versibus:

Non jam de hoc obsonio, de mina una diminui Modò quinque nummos, mihi detraxi, partem Hercu[lamam. (Plaut., Truculi act. II, scen. 7.) Tam lepide igitur quam jure merito Tertullianus ethnicos sic irridet : Laudo magis sapientiam, quod de perdito aliquid eripitis (Tertulliam. Apologet., cap. 14). Perditum autem rite dixit, quod falsis diis ac numinibus dabatur. Qua igitur ratione, qua fronte ethnici christianos ad deorum suorum cultum, eisque sacrificandum majori profecto, quam ferina crudelitate compellere nitebantur? Quamvis enimvero credidissent illos veros esse deos, quamvis eos tam sincero, quam falso cultu honorassent, quamvis illis hostias integras, selectas, et omnium optimas immolassent; nihil tamen iniquius ac perversius, nihil humanis, divinis, 11aturæque ipsius legibus magis adversum erat, quam Christianos nec defensos, nec auditos, sed suum dumtaxat ob nomen condemnare, el exquisitissimis, quæ hominis

[merged small][merged small][merged small][merged small][merged small][merged small][merged small][merged small][merged small][merged small][ocr errors][merged small][merged small][merged small][graphic]
« PoprzedniaDalej »