Obrazy na stronie
PDF

II, cap. 14), nosque alibi etiam annotavimus (Disser- A cui titulum Catinenses praefixerat. Paulo post vero

tat. in Arnob., cap. 14, art. 1), dii exhibentur in scenis, tragoediis ludisque ethnicorum. Quibus enim, obsecro te, conviciis et contumeliis al) comoediarum tragœdiarum:que actoribus vexati non fuerunt? Soli earum tituli, solaque argumenta satis hoc manifestum omnibus faciebant. Ex iis autem pauca recenset Tertullianus (Tertullian. Apologet., c. 15, p. 358), videlicet moechum Anubim, Dianam flagellatam, Jovis mortui testamentum, tres famelicos Hercules irrisos, et masculum Lunam. Quid ergo, inquies? Numquid inter comoediarum titulos Luna masculini generis? Ita sane. Nam plures profecto elhnici persuasum stulte habebant quosdam saltem deos suos mares simul esse et foeminas (Dissertnt. in Lactant., cap. 27, art. 3 et 4, et aliis ibi cit.). Servius siquidem in hunc Virgilii versum, quo Æneam, ardenle Ilio, loquentem sic inducit:

Descendo, ac ducente deo flammam inter et hostes Expedior.

(Virgil. Æneid. lib II, v. 632.) haec animadverlit: Secundum eos (Virgil., lib. II, AEneid., 652), qui dicunt utriusque sexus participationem habere numina. Nam Calvus : Pollentemque Deum Venerem. Item Wirgilius: Nec dextræ erranti Deus abfuit, cum aut Juno fuerit, aut Alecto. Est etiam in Cypro simulacrum Veneris barbatæ ( Serv., pag. 252). Alios si testes desideras, plures tibi dabit Macrobius, qui ohservat in citato Virgilii carmine legendum deo non

autem dea (Macrob., lib. III Saturnal., cap. 8, p. c

529). Quod quidem ille probat non solum jam citatis a Servio Calvi verbis, ac Veneris barbalæ simulacro, verum etiam testimonio Aristophanis, qui eam &pe£êvrov vocat, et Levini, qui illam adorabat, sive mas, sive femina sit. Addit vero Philochorum asseruisse eamdem esse Lunam, cui viri cum veste muliebri, mulieres autem virili sacrificium faciunt. Quod vero ad Tertulliani propositum propius adhuc accedit, Spartianus narrat Caracallam imperatorem venisse Carras Luni Dei gratia (Spartian. in Vita Caracall.). Atque ibi nos moiiet memoriæ a doctissimis quibusque illud mandatum, quod a Carrenis praecipue observabatur, illiim, qui lunam fœminam esse arbitrabatur, mulieribus semper inservire ; qui vero marem deum crede

Auctor noster citat Lentuli anguris consulua (Tertull., lib. de Pall., cap. 4). Sed hic a mimograplio diversus fuit. Major itaque ambigendi ratio est utrum is sit mimographus poeta, qui a Juvenale duobus his carminibus acriter castigatur:

[aureolam velox etiam bene Lentulus egit, Judice me dignus vera cruce.

(Juvenal., Satir.viii, v. 184.) Quamvis enim nemo diffiteatur laureolam fabulam fuisse; noi;nilli tamen suspicantur verbo egit significari illam actam potius a Lentulo histrione, quam ab hujus nominis poeta litteris consignatam. QuiJ vero, si ille et histrio et poeta hanc scripserit et egerit? Deinde vero ea fabula noti ab uno tantum

p histrione acta est. Cur ergo Lentulus solus nomina

tur, nisi illam scripto quoque tradidisset? Cæterum minus adhuc freqnens Hostilii mimographi in aliorum libris commemoratio. Prisciano tamen si fidem habeas, Hostilius, Ennii exemplum secutus, annales Romani populi stricto sermone ediderat. Potuit ergo scribere etiam comoedias. Si quis porro de illo ét Lentulo meliora suggesserit, pergratum nobis faciet. AnTICUlUS m. Quam perspicue Tertullianus demonstret falsos esse gentilium deos ex litteris histrionum, a quibus voce, gestu, motu, cantu repræsentabantur Sol lugens filium, Cybele pastorem suspirans, Jovis elogia, Junonis, Veneris et Minervæ judicium, atque ignominiosa Minervæ et Herculis imago. Ad histriones transit Tertullianus, palamque facit

ab his deos suos non minori quam a poetis ludibrio haberi. Nam histrionum litteræ, ait ille, omnem faeditatem eorum designant (Tertulliam. Apolog., cap. 15, p. 359), illamque voce, facie, corporis motibus, veste et insignibus exprimunt. Quis enim vero nescit histriones, de quibus plura Walerius Maximus tradidit (Val. Mar., lib. II, cap. 4, § 4), actores fuisse tragoediarum ac comoediarum, qui deorum aliorumque repræsentabant personas? At cur, inquiet aliquis, Ter

tullianus non hoc tantum, sed alio adhuc in libro,

non dixit histriones, sed histrionum litteras (Terlull., lib. I, ad Nat., cap. 10, p. 576)? Quæ sunt hae histrio

num litterae? Quidam vero opinali sunt ibi legendum latera: sed mera suspicio est, nullius codicis fulta auc

bat, hunc dominari uxori suæ, neque ullas pati mu- D toritate. Quid autem, si litterarum nomine significare

[blocks in formation]

xv, p. 559). In membranis nostris, et antiquioribus A autem sanæ mentis homo non videat jactatam ab

I{igaltio editionibus, jactatum de cælo, haud dubie Phaetontem, cujus nota est fabula. ln primo nihilominus ad Nationes libro legimus: Sol luget filium fulniinc extinctum (Idem, lib. 1 ad Nation., c. X, p. 576). Quod quidem Æsculapio convenit, quemadmodum in superiore articulo annotavimus. Verumtamen quia ibidem vidimns mentionem hujus in Apologetico faetam, inde colligi polest ibi Phaetoiilem, et in libro ad Nauiones Æsculapium notari. AI, histrione adhuc repræsentabatur Cybele pastorem suspirans fastidiosum, scilicet Alydem. Quam fabulam descriptam vidimus a Minutio Felice (Dissertat. in Minut. 0ctav., cap, XX, art. 2, et Dissertat. in Arnob., cap. 26, art. 1 ), et ab Arnobio , qui idcirco ethnicos sic exagitat: Tranquillior, lenior mater magna efficitur, si Agdis conspexerit priscam refricari ab histrionibus fabulam (Arnob., lib. VII, advers. Gent.)? Antea vero : Mater eum dilexit magna : si nepolem, ut avia, res simplex: sin theatra ut percrepant , infamis et perniciosa dilectio est (Id. l. V). Pergit Tertullianus, atque ethnicos his iiucrepat verbis: Sustinetis Jovis elogia cantari (Tertullian. Apotoget., cap. XV, pag. 359), et in libro ad Nationes, elogia modulari (uib. 1 ad Nation., cap. X, pag. 576), sive Jovis vituperationes, et ignominias exprimi histrionum vocibus ac gestibus, et tibiarum modulatione in comœdiis, sicuti Amphitryonis, et aliis certe quam plurimis similibus decantari. Sustinetis quoque Junonem, Venerem, Minervam a pastore judicari (idem,

Apologet. ibid.), nimirum Paride, in monte Ida edu- c

cato inter pastores, et pastore nuncupato, cujus de his deabus judicium nulli incompertum est. Nihil itaque adjiciemus, nisi quod scite et omnino ad rem nostram apposite Augustinus dixit: Tamelsi falsa sint, litigia vel judicia de pluribus diis, et tribus illis deabus, quæ pro malo aureo adipiscendo apud judicem Paridem de pulchritudinis excellentia certasse narrantur, et ad placandos ludis deos, qui delectantur seu veris, seu falsis istis criminibus; inter thealricos tamen plausus cantantur atque saltantur(August. lib. XVIII de Civit., cap. X, pag. 495). Atque ita, ait Auctor noster, deorum majestas, ethnicis non modo non erubescentibus (Tertultian. Apologet., cap. XV, pag. 559), sed etiam, sicuti jn editione Regaltii legitur, plaudentibus, in nostris vero membranis, et antiquis editionibus, ac libro ad Nationes lætantibus (lib. I ad Nation., c. X, p. 576), violabatur et consluprabatur. Urget Tertullianus (ibid.): Quid, quod ( nostri codices manuscripti et antiquæ editiones, ipsum) imago dei vestri ignominiosissimum (idem alii codices, ignominiosum ) caput et famosum vestit. In libro autem ad Nationes : Famosum et diminutum caput imago cujuslibet dei vestit; id est, histrio ignominiosus, et flagitiis famosus, repræsentat cujuslibet dei imaginem. Addit adhuc: Corpus impurum, et ad istam artem effæminatione productum, sive mima impudens Minervam aliquam, vel petulantior mimus Herculem (ibid.), id est, turpia utriusque facta in scena exhibet. Quis

ethnicis horum numinum divinitatem plane penitusque everti his histrionum actibus, illo spectantium plausu ac gaudio, omnibusque illis tragœdiis et comoediis, de quibus plura in superiori dissertatione et aliis locis ibi citatis disputavimus (Dissertat. in Lactant., cap. XXWII, art. 5)? ARtiCuluS 111. Quantum gentiles, personam deorum in cavea induti, divinitatem illorum pessumdederint, repræsentantes castratum Atym, vel Herculem vivum ardenlem , vel Mercurium cauterio mortuos examinantem, vel Jovis fratrem cadavera gladiatorum cum malleo deducentem, aliique in templis adulteria et lemocinia compomentes, quibus deorum majestatem obsoletant.

B Ab histrionum theatro descendit Tertullianus in

caveam, ut ipse loquitur, nec ethnicos ibi religiosiores invenit (Tertullian. Apologet., c. 15, p. 561, et lib. I ad Nation., c. 10, p. 576). Triplicem vero distinguunt caveam, sive potius tres ejus partes, quemadmodum ex Cicerone (Cicer., lib de Senect., p. 412, lin. 57, et lib. de Amicit., p. 422, lin. 15), Suetonio (Sueton., lib. II, §44), Servio (Servius in lib. V, Æneid., v. 540, et lib.VIII,v. 655), aliisque discimus. Summa erat, ubi fœminæ, media ubi populus, tertia ubi mobiliores viri sedebant, spectabantque publicos ludos. Tertullianus tamen, quemadmodum Ammianus Marcellinus (Marcell., lib. XIX, p. 550 ), caveæ nomine designant amphitheatri arenam , in qua pugnabant gladiatores. In suo quippe ad Nationes libro scripsit: Religiosiores estis in gladiatorum cavea, ubi super sanguinem humanum, super inquinam^nta pænarum proinde saltant dii vestri, argumenta et historias nocentibus erogandis, aut in ipsis deis nocentes puniuntur ( Tertull. lib. I ad Nat., cap. X, p. 576). In Apologetico autem simili modo: In cavea, inquit, ubi super sanguinem humanum, super inquinamenta pœnarum proinde saltant dii vestri, argumenta et historias noaciis ministrantes, nisi quod et ipsos deos vestros sæpe noxii induunt (Idem, Apolog., c. XV, p. 361, et lib. I ad Nat. loc. cit.). Quibus ille verbis significat post gladiatorum certamen, pantomimum, sumpta dei alicujus larva ac persona, descendisse in arenam, et saluasse supra corpora occisorum, aut animam exhalantium, noxiorum, id est, illorum qui, ob crimina sua condemnati, cum bestiis decertare cogebantur. Dic ergo, quam pulchrum ac pium erat deum personatum carnificis fungi officio, aut reorum a bestiis occisorum cadaveribus illudere. Nemo autem illud ab Auctore nostro fictum vel exaggeratum putaverit, quod ipse suismet oculis sæpius vidisse testificatur : Vidimus, ait, aliquando ( Tertullian., ibidem); et in libro ad Nationes : Vidimus sæpe castratum Atym, illum deum ex Pessinunte, urbe videlicet in Phrygiæ magnæ confinio, sub Agdesti monte sita, in qua Atys, teste Pausania, tumulatus ferebatur. Præterea : Qui vivus, ait ille, ardebat, Herculem induerat (Pausam. lib. I, p. 4). Quid autem hisce verbis sibi voluit, nisi in crudelibus illis spectaculis noxios homines et sceleratos sumpta vel Atydis,

[ocr errors]

vel Herculis forma, repræsentasse castratum Atym, A cap. 15), seu exprimi, atque expleri. Nec tibi, quæso,

et vivum Herculem combustum. De utroque egimus in nostra de Arnobii libris dissertatione ( Dissertat. in Arnob., cap. 14, art. 2, et cap. 18, art. 1 ). Quid plura ? Risimus, inquit adhuc Tertullianus, et inter ludicras meridianorum ( Tertullian. loc. cit.), gladiatorum, de quibus nos supra egimus, crudelitates Mercurium, id est, hominem larvam Mercurii præ se ferentem, mortuos, sive occisos gladiatores, cauterio, seu ferro candente examinantem utrum fraus aliqua non lateret, ac illi revera mortui essent. Vidimus, pergit ille (ibid.), et Jovis fratrem, nimirum Plutonem, gladiatorum cadavera cum malleo, sive, ut in libro ad Nationes legitur, exequias cum malleo deducentem, in spoliarium videlicel , ubi gladiatores victi, et lethali vulnere accepto, si quid reliqui foret spiritus, interimebantur. Quamobrcm scribebat Seneca : Numquid aliquem esse tam cupidum vitæ putas, ut jugulari in spoliario, quam in arena malit ( Semec. Epist. 94, sub fin., pag. 584)? Plura aulem ille alibi (Epist. VII, pag. 172), de gladiatoribus meridianis, atque etiam Suetoiiius (Sueton. in vita Claud., § ö4 , et Caligul., § 26 et seqq.), quos videsis sicut Lampridium (Lamprid, in vita Commod. imperator.), de spoliario, in quod gladiatores unco trallebantur. Quosdam porro admirari subit, qui iii hoc Tertulliani textu scriptum volunt : Vidimus et ad Jovis fratrem ( Johan. Argol. Not. in 0nuphr., Panuin. de lud. Circens., cap. 2 ), quasi dixerit : Vidimus eumdem Mercurium, qui gladiatorum cadavera non solum

[blocks in formation]

cauterio examinabat, sed qui eos etiam cum malleo C Primo Auctoris nostri ad Nationes libro scriptum :

deducebat ad Plutonem, Jovis fratrem, sive ad inferos. Non enim animum satis advertisse videntur ad hæc ejusdem Tertulliani in libro ad Nationes verba : Dispater, Jovis frater, gladiatoriim exsequias cum malleo deducit, quo Mercurius, in calvitio pennatulus, in caducæo ignitulus, corpora eranimata jam, mortemve simulantia, e cauterio probat (Tertull. lib. I ad Nat., cap. 10, p. 576). Utriusque igitur officium distinguit, et Mercurii quidem, qui examinabat utrum gladiatores mortui essent; et Plutonis, qui mortuos, sive eorum exsequias deducebat in spoliarium. De his siquidem ille loquitur, quæ in gladiatorum ludis fieri consueverant. Alias vero Mercurius ferebatur caduceo, seu virga deducere ad tartara, quemadmodum de iilo canii Virgilius : Tum virgam coepit, hac animas ille evocat Orco Pallentes , alias sub tristia Tartara mittit, Dat somnos, adimitque, et lumina morte resignat. (Virgil. Æneid. lib. iv, v. 242, et seqq.) Suos porro deos ethnici non in publicis tantum spectaculis et cavea irridebant, sed in illorum etiam templis, ubi sane illis, sicubi unquam , divini honores habendi erant. In iis enimvero videre erat, inquit Tertullianus, adulteria componi, inter aras lenocinia tractari, in ipsis plerumque ædituorum ac sacerdotum tabernaculis, non secus atque in lupanaribus, sub iisdem vittis ipsorum, et apicibus, et purpuris, thure flagrante, libidinem expungi ( Tertullian. Apologet.,

Majestatis fastigium adsolant ( Tertullian. loc. cit. ); at quid prohibet quominns hoc verbum uno in libro, el aliud in altero adhibuerit? Verbi autem obsoletant

ineptissimam esse significationem qni objicit, is certe

satis non attendit eumdem Tertullianum alil)i dixisse: Perituros plerosque rursum post salutem, qui vestitum obsoletassent nuptialem ( Idem, Scorpiac., cap. 6). Nonne in hoc libro idem est hujus verbi atque in Apologetico sensus? Si ergo ineptissimus videatur, cur, obsecro te, Rigaltius illud, in hoc libro mutatum, in alio servavit? Non ergo immutari debuit unius, si in illo reperiatur, Fuldensis codicis testimonio, cui tot alia antiquioris meliorisque notæ exemplaria apertissime repugnant. Satis quippe esl si genuinum Tertulliani verbum sit obsoletant, quo etiam Fortunatus usus est eodem plane significatu ( Fortunat. in vita s. Albini, § 1), atque abrogant, antiquant, obsoletum faciunt. Sensus igitur Auctoris nostri hic est : Ethnici, cum deos suos tantis contumeliis, probris, injuriis in quibusque locis et sacris et profanis vexant, eosque nihilominus coli et adorari volunt, illorum divinitatem una manu antiquant et destruunt, quam altera adstruere frustra nitebantur. ARTICULUS IV. Quibus argumcntis Tertullianus patefecerit ethnicorum deos a philosophis, ac nominatim a Socrate, Diogene, et Varrone irrisos atque explosos.

Nemo sane, quisquis sit, objicere nobis potest

majorem fuisse philosophorum gentilium, quam cæte- A pag. 5t 1). Werum nonne Tertullianus dicere potuit

rorum plebeiorum hominum, in deos suos religionem (Tertullian. Apologet., c. 14, p. 555). Nam plerique omnes a veri Dei agnitione , aut agniti prædicatione sic abalienabantur , ut illos Tertullianus nunc nominibus suis appellari supervacaneum esse putaverit. Missos autem illos hic fecisse videtur, quia alibi, sicut ostendimus (Supr., cap. 5, art. 4), vanas absurdissimasque illorum de Deo opiniones satis aperte demonstraverat. Socratem nihilominus nominatim hoc ipso in loco appellat, nec immerito quidem. Omnium quippe mortalium, quemadmodum antea annotavimus (Dissert. in Minut. 0ctav., cap. 5, art. 2), sapientissimus oraculo Apollìiis declaratus est. Sed ille quantumvis sapiens habitus, in deorum contumeliam, ait Tertullianus, quercum, et hircum, et camem dejerabat (Tertull., loc. cit.). Nos vero Rigaltius ibi monitos esse voluit in codice Fuldei;si haec verba et canem abesse : sed sufficit profeclo ea in aliis omnibus reperiri. ln libro aulem ad Nationes erravit librarius heram pro hircum scribendo (Idem, l. ad Nat. c. 10, p. 576). Plura autem nos alibi retulimus de illo Socratis jurejurando, palamque fecimus illud a variis scriptoribus varie quidem, sed nunquam sine deorum contemptu et injuria referri (Dissertat. in Lactant. c. 30 art. M). Addit praeterea Tertullianus Socratem ab Atheniensibus morte idcirco damnatum , quia deos destruebat; sed eos tandem iniquæ damnationis pœnitentia sic actos, ut criminatores Socratis, inquit, postea

[ocr errors]

veritatem olim, nimirum Socratis, de quo loquebatur, tempore, et suo etiam atque adeo semper odio hominibus fuisse. Quidquid autem pronunties, inde ille concludit tantum esse odium veritatis, ut Athenienses eam in Socrate fictitios deos evertente odio habuerint. De illius autem condemnatione et morte supra in superioribus dissertationibus ibi citatis disputavimus (Supr. c. 25, art. 3). Socrati duos alios philosophos Tertullianus conjungit (Tertull. Apolog. c. 14, p. 555), græcum unum Diogenem , alterum romanum Varronem. At mirum fortasse pluribus erit cur priori testimoi;io adversus ethnicos in hoc et primo ad Nationes libro sic disputet : Diogenes , inquit, nescio quid in Herculem ludit; in alio libro lusit (l. I. ad Nation. c. 10, p. 576). Nam tantine, arguent, ponderis est h;vc argumcntatio, ut repeti meruerit ? Si nesciebat enim Tertulliaiius quid Diogenes lusit in Herculem , quid inde contra falsos gentilium deos conficere poterat? Quis vero iste est Diogenes? Dictu cum id difficile sit, quidam suspicantur legendum Diagoras , qui quidem quia ad coquendam coenam igne carebat, ab Herculis simulacro petiisse perhibetur, ut pro decimo tertio certamine illam excoquerel. Sed huic emendationi adversantur omnes omnino codices. Nobis itaque , horum auctoritati cedentibus', facile persuadebitur ab illo Diogeném Cynicum, sicut ibidem Warronem cynicum appellari. Quis enim nescit quantum in Luciani Dialogis Hercules ab hoc ipso Diogene cynico derideatur

afflixerint ( Tertull. Apologet., c. 14, p. 554), vide- C (Lucian. Dialog., mort. 56, p. 137. et veter auct.

licet Melitum morte, atque exilio Anytum, et imaginem ejus Socratis auream in templo collocarint (Plato. Apolog. Socrat., tom. llI, pag. 390). Werum a Laertio scriptis traditum legimus : Xz)xz* six6voc ârugyaravro, aerea, non aurea, imagine honoraverunt (Laert., lib. II, in vita Socrat., § 45). Quapropter Casaubonus et Menagius in Tertulliani textu restitui volunt æream, hicque miratur lûigaltium , qui hujus emendationis monitum fecerit neminem. Sed minus certe mirandus ibi Rigaltius, ubi vulgatam sequitur codicum omnium lectionem , quam aliis plurimis in locis , ubi contra manifestam illorum fidem sincerum Tertulfiani textum immutavit, et corrupit. Quia ergo Socrates, deos genlilium negando, Athe

[merged small][merged small][ocr errors][merged small]

niensium odium in se concitaverat, hinc Tertullianus D erat, hinc adversus illorum deos recte argumentatur quot nomina. Videsis quæ in haec verba alibi animad- A p. 39 et seqq.), regiae Pharaonis familio adscriptum

continenter adjecit: Plane olim, id est, semper veritas odio est. Sed in dubium haud prorsns immerito a!iquis vocabit utrum hæc verba, id est, semper, huic texlui postea inserta sint. Quorsum enim, inquiet , fìis Tertullianus verbis adverbium olim explicavisset? Nonne simplicius dicere poterat : Semper veritas odio est ? Quid quod adverbium olim pro quovis tempore significando a Virgilio sumitur, ubi canit : Jam tibi prævalidas olim (Virgil. lib. II, Georg. v. 100. et lib. VIII, AEneid. v. 591); id est, inquit Servius, omni tempore. Posthaec vero idem poeta : Non secus atque olim tonitru, hoc est, ut adhuc observat Servius : Fore ut solet. Nam non est adverbium temporis (Serv,,

(Dissert. in Lact. c. 24, art. 4). Dubitabit forsitan aliquis utrum alter philosophus, qui ab eo vocatur Varro cynicus, is sit, cujus eruditionem tantis, ut vidimus, laudibus ethnici cumulant, totque de religionibus libros composuerat. Numquid enim ille etiam de diis jocari ausus est? Quidni? Nonne in Auctoris nostri ad Nationes libris legimus romani styli Diogenes Varro trecentos Joves, sive Jupiteres (manuscripti nostri codices, Jupiteros) dicendum est. sine capitibus inducit (Tert., lib. I, ad Nation. c. 10 , p. 576). At quomodo sine irrisione tot Joves inducere potuit? Nonne Minutius Felix, Tertullianum nostrum haud dubie secutus, dixit esse tot Jovis monstra , vertimus (Dissertat. in Minut.* Octav. cap. 15, art. 2). Cæterum quidam putant hæc a Varrone dicta in satiris Menippeis ; cur non in aliis ejus de ethnicorum religione libris, quorum tantus fuit numerus? Sed

• ubicunque ab eo dicta sint, inde et Jovis et aliorum falsa divinitas manifestissime demonstratur. Persuasum vero illud adeo fuit iis , in quibus aliqua adhuc supererat probitatis et æquitatis scintilla, ut Liberum patrem, sicut supra vidimus (supr. cap. 18, art. 9), Serapidem et Ilarpocratem cum Cynocephalo suo penitus rejecerint. At unum profecto, sublatis aliis omnibus falsis numinibus, Deum omnipotentem colere debebant.

[ocr errors][merged small][merged small][merged small]

Aliud evidentissimum profecto falsæ religionis argumentnm est data civitatibus et populis licentia quemlibet deum, cæteris sæpius incognitum , sibi adoptandi ac colendi. At multæ gentilium provinciæ et civitales sumptos pro libidine , ait Tertullianus noster, non pro notitia veritatis, deos, aut ab aliis rejectos, aut illis incognitos vemerabantur (Terlullian. Apolog., cap. 24, p. 417 et lib. II, ad Nation. c. 8). Ægyptios autem ibi praecipue redarguit, qui sicut in aliis nostris dissertationibus ostendimus (Dissert. in Lactant., c. 54, art. 2. et loc. ibi cit.), tam impia quam absurda superstitione non solum oves aliasque bestias cousecrabant , sed illos etiam capite damnabant, qui aliquem hujusinodi deum occidissent. Accepta autem hac eos adoptandi libertate, Ægyptii, inquit Tertullianiis, sic abusi sunt, ut Josephum Patriarcham Serapidis nomine deum fecerint (Tertul.,

fuisse probaveris, falsa videtur hæc Tertulliani opinio. Nec verius est quod suhjunxit, eum a regina minus pudica desideratum, atque in carcerem idcirco regis jussu contrusum. Non enim a regina, sed a Putipharis uxore, uti in eodem sacro libro narratur, ad stuprum sollicitatus fuit, et a decepto Putiphare conjectus in vincula. Asseverat insuper Tertullianus Joseplum accepisse in matrimonium filiam regis Pharaonis, cujus somnia explicaverat. Sacra vero Scriptura (Genes., c. 41, v. 50), et Josephus historiciis (Joseph, , loc. cit.) certiores nos faciunt ab illo Josepho patriarcha ductam Aseneth, filiam Putipharis IIeliopolitani sacerdotis.

£. Denique nonnulli veritati , in iisdem Geneseos et

B Josephi libris traditæ, illud repugnare censent, quod

Auctor noster adjecit : Joseph expedimenta de carcere edocuit, somnium Regi aperit (Tertul. Lib. II, ad Nat. c. 8). Emissus siquidem ex carcere fuerat , cum regis somnia interpretatus est. Nonne tamen his verbis indicare potuit duorum Pharaonis eunuchorum somnia, quæ revera explicavit in carcere, atque explicandorum postea ejusdem Pharaonis somniorum dederunt occasionem ? Quæ porro sacræ Scripturæ contraria Tertullianus refert, haec scripsit in solo ad Nationes libro, et in Apologetico penitus omisit. Quæ si! autem hujus prætermissionis caussa, utrum quia omnino vera non esse animadvertit, quis definire audeat? Cæterum ea forsitan hauserat ex corruptis fontibus, nisi librarios propria nomina, uti alia saepius, in hoc

C libro describendo, errasse demonstraveris.

Vero itaque similius Vossio illud videtur (Voss., lib. I, de orgin. et progres. idolol. c. 29) quod ille adhuc enarrat AEgyptios, post fruges sibi a Josepho famis tempore subministratas, jussisse in tanti beneficii memoriam ac symbolum ali a sacerdotibus bovem, quem primum civili, et deinde divino cultu honoraverunt. At constat sane bovem ab iisdem AEgyptiis factum esse deum Apim, et exinde Serapim , de quo Ruflinus (Ruffin., lib, II, Histor. Eccl., c. 25), et nos alibi (tom. I Apparat., p. 1090). Celeberrimum quoque Alexandriæ fabricatum est hujus Serapidis simulacrum, de quo idem Rufinus : Cujus, inquit, capiti modius superpositus, et quidem in honorem nostri Joseph formatum perhibent, ob dimensionem frumenti ,

loc. cit.). Scd multa ibi ille turbat atque ita sane', ut D quo famis tempore subvenit Ægyptiis. Ituflino suffra

mirum videatur quomodo vir in sacris Scripturis apprime versatus, plura illis sane opposita, nobis venditet.

p Primum enim Josephus, inquit ille (Tertull., lib. II, ad Nat., c. 8), cæteris fratribus ( Benjaminum excipere debebat) junior in AEgypto venumdatus, in Pharaonis Ægyptiorum regis familia scrviebat. At in libro Geneseos (Genes., c. 57, v. 18 et 56 et c. 50. v. M, et seqq.) legimus illum venditum fuisse Madianitis, et ab his Putiphari, eunucho Pharaonis et militum magistro, cui revera servivit , donec in carcerem mitteretur. Nisi ergo hunc Putipharem, qui a Josepho πετεμp; c vccatur (Joseph., l. II. antiquit. Judaic., c. 5,

gatur Suidas (Suidas, ad. v. Σαρχτες), nec uterque tamen diffiteri potuit alias fuisse aliorum opiniones. Ab Ægyptiis Auctor noster ad alios delabitur populos, qui non minore licentia deos peculiares, aliis ac praesertim Romanis incognitos, sibi adsciverant : Quanti enimvero sunt, inquit, qui norint visu vel auditu qitis unicuique provinciæ et civitati suus est deus, ul Syriæ Astartes (Tertull. Apo!og. c. 24, p. 418) (ima. nuscripti nostri codices Adstartes ) in libro ad Naliones, Atagartis Syrorum (Lib. II, ad Nation. c. 8)? Quae lectio confirmari potest his Plinii verbis : Syris vero Magog. Ibi prodigiosa Atagartis, græcis autem Derceto dicta (Plin., lib. W natur. hist. cap. 25,

« PoprzedniaDalej »