Obrazy na stronie
PDF

Minut., c. 15, art. M, et dissertat. in Arnob., c. 11, art. 4, et in Lactant., c. 5, art. M et seqq.), dilfiteri unquam poterit illum deum non esse, sed sceleratum homitem qui omnem humanitatis, et pudoris semsum exuerat ?

*. ARTICULUS 11.

[Quam præpostere ethnici venditarent suos post mortalem lanc vitam factos esse deos ab alio superiore mancipe divinitatis; unum duntaxat esse deum , qui mundum ante omnes gentilium deos, ac fruges, et ante Cererem, Bacchum et Minervam creaverat; nec magis deos dici posse illarum frugum inventores, quam Lucullum, qui cerasa, et Gatonem, qui ficum viridem in Italiam primi attulerunt.

Fatebantur quidem ethnici, quod negare numquam potuerunt, Saturnum, aliosque, quos deos esse somniaverant, reipsa fuisse homines : sed cum Varrone contendebant illis, hujus vitæ mortalis munere rite functis, datam divinitatem (Tertullian., Apologet., c. 11, p. 335). Verum absurdam opinionem suam alio absurdiori commento tueri frustra conabantur. Neque enim homines post mortem suam dii fieri potuerunt, misi vel a se ipsis, aut alio aliquo iis polentiore deo. Atqui utrumque falsum est. Non ipsi siquidem pote statem habuerunt divinitatem sibi mortuis conferendi. Si quando namque id potuissent, nunquam fuissent homines, mortalium infirmitalibus et vitiis obnoxii. Cujus hauc Auctor noster rationem reddit : Nunquam homines fuissent, possidentes scilicet melioris,quam fragilis humanæ conditionis potestatem (lbid.). Solus quippe Dei Filius, ab æterno Deus, assum pta quidem, sed modo prorsus admirabili, et absque ulla vitii aut peccati labe, nalura hominis, mortalem vitam egit.

Neque etiam ficli genuilium dii ab ul lo alio divinitatem accipere potuerunt, nisi illis major potem tiorque fuerit; aut ut Tertulliani ad ethnicos verbis utan:ur : Necesse est concedatis esse aliquem sublimiorem Deum, et mancipem quemdam divinitatis (lbid.). Nomen autem manceps a politioris latinitalis scriptoribus pro eo sumitur, qui aliquid publice conducit, vendit et redimit. At nunc ab Auctore nostro accipi potius videtur pro aliquo divinitatis custode, curalore ac præfecto (Idem, lib. de Idolol., c. { , et

A tantum hæc caussa esse vel potius excogitari potuit.
Ac primo quidem, quia Deus horum indiguerit offi-
ciis el auxilio : secundo, quia illi eximiis suis factis
et virtutibus divinitatem meruerunt. At utrumque
falso falsius esse convincitur.
Qua enim aut mortuorum, aut etiam vivorum ho-
minum ope Deus omnipolens unquam indiguit ? Num-
quid ad condendum mundum? At quicumque genti-
les id asseruerint, re pugnantem habebunt Pylhago-
ram (Ibid., p. 15), qui, ut supra vidimus (Dissertat.
in Lactant., c. 21, art. 2), mundum increatum præ-
dicabat. Tametsi vero mundus, ut Plato aliique phi-
losophi, quemadmodum adhuc annotatum est, recte
docuerunt, reipsa creatus sit; veriis mihilominus
Deus, cujus infinita potestas esl, nullius plane ad il-
B lum fabricandum subsidio eguit.
Quid vero, quod constat ante Saturnum ac quosli-
bet alios gentilium deos, pluvias, sicut ait Tertullia-
nus, de cælo ruisse, et sidera (Tertullian., loc. cit.), puta
solem ac lunam, radiasse , et lumina, videlicet slel-
larum, floruisse? Alio siquidem in libro scripsit : Cæ-
lum luminibus floruisset, miagis sol radiis insultasset
(lib. IV adv. Marciom., c. 42). Quain igitur opem
ad mundum creandum Deo ferre Saturnus aut
quilibet alius poterant, qui longo post solem, lunam
et stellas tempore orti sunt ? Addit Tertullianus anle
omnes gentilium deos, tonitrua mugisse et ipsum Jo-
vem, quæ in manu ejus ponitis(sive, ut in antiquioribus
editis et ineditis codicibus, imponitis) fulgura timuisse
(Terlullian., Apologet., c. 1 I, p. 554). Et vero cum
certum sit tonitrua mugisse, autequam Jupiter exsti-
tisset, dubium nemini esse debet, quin, insito omni-
bus hominibus timore, fulmina nunquam audita pri-
mum saltem timuerit. Quamobrem Terlullianus jure
merito ridet ethnicos, qui fulgura et fulmina in ejus
manu esse, et ab eo, licel non facta, vibrari effu-
tiebant.
Sed acrius adhuc urget nihil imperfectum ab omni-
potente fieri, atque idcirco mundum, omnibus abso-
lutum numeris, al) eo conditum fuisse. Omnia igitur,
quæ ad sustentandam homiuis vitam necessaria sunt,
ante quoslibet geutilium deos omnesque homines
creaverat. Itaque nihil, ait ipse Tertullianus, conti-
nendo, id est, conservando homini, ac cohibendo ne
moreretur, et sustinendo, sive sustentando, alendo,

[ocr errors]

lib. de Pudicit., c. 14); quo sensu in codice Theo- D reficiendo, prospectum, ac datum post hominem crea

dosiano therimarum aliarumque rerum mancipes vo-
cantur (Cod. Theodos. leg. Un. de Mancipib., t. W,
p. 183). At quicumque dixerint Saturnum aliosque
mortuos homines suam diviuitatem accepisse ab alio
illius mancipe, hoc ipso non esse deos palam confi-
tentur. Verus siquìdem Deus a se solo et æternus sit,
necesse omnino est.
Præterea nullus unquam, nisi plane desipiat, dixe-
rit ab omnipotente ac sapientissimo Deo aliquid in-
considerate , temere ac sine caussa factum. Atqui
nulla prorsus caussa assignari potest cur ille suam
cum mortuis hominibus communicaret divinitatem
(Tertullian., Apologet., c, 11, p. 533). Duplex quippe

tum potuit inferri (Ibid.). Sed hæc ejus verba non ila
ad vivum resecanda sunt, ut dixisse credatur nihil
post condituim hominem potuisse a Deo creari, quo
vita hominis contineretur et sustineretur. Non enim
sibi aliud voluit, nisi cuncta, sine quibus humana vita
conservari non potest, a Deo creata fuisse ante con-
ditos quoscumque homines, ac multo magis ante Sa-
turnum ac Jovem, aliosque omnes ellhnicorum deos.
Tam certo igitur, quam evidenter ille inde concludit
Deum verum nullius ad mundum faciendum indi-
guisse auxilio. Non ergo dii aliqui hanc ob caussam
facii sunt.
Instat adhuc de terra exuberasse omnem frugem ante

[merged small][merged small][ocr errors]

Liberum, et Cererem, et Minervam, imo ante illum A nibus beneficia, deos post mortem suam factos

eSSe garriebant. - ARticulus iii. Quanta insulsitate gentiles venditabant Saturnum, Jovem, aliosque ob merita, præclaraque facinora, factos esse deos, et alios, illis præstantiores, relictos in inferis, nimirum Socratem , Aristidem, Themistoclem, Alexandrum Magnum, Pompeium, Polycratem, Syllam , Craesum, Crassum, Demosthenem, Ciceronem : atque ostenditur divinitatem a gentilibus eadem, qua diis suis, ratione tribuendam Laidi, Phrynae, Larentiæ, atque ipsis sive mortuis sive vivis Cæsaribus. Altera tribuendæ mortuis hominibus divinitatis ratio ab ethnicis desumebatur ex illorum meritis fac

Poeta enim ibi de his loquitur, quæ aliquorum arte et B tisque eximiis, quibus eam assecutos esse audacter

ingenio reperta fuerant. Werbum ergo instituisse, non alio quam invenisse, sensu accepit. Si quis vero contendat ab illo instituisse dictum, quia Bacchus et Ceres panis ex frugibus, vinique ex uvis conficiendi modum docuisse ferebantur, hon multum repugnabimus. Werum is ne hilum quidem inde proficiet. Nobis enim plane sufficit certo certius esse nullas fruges a Baccho, Cerere, et Minerva crea tas. Nemò quippe ob eas aut indicalas, aut repertas, aut fieri, aut esse deus potest. Neque alius deinceps audiendus, qui objicere audeat frugum inventionem tantæ hominibus esse utilitati, ut propter solum hoc beneficium Ceres, Bacchus et Minerva in deorum grege annumerari me

venditabant. At quicunque id serio asseverabant, hi, ut recte observat Tertullianus, fateri cogebantur aliquem esse Deum deificum (Tertullian., Apologet., cap. 11, p. 555), id est qui alios ob quaedam præclara facta deos faciat. Præcellens ergo ille Deus debuit æquissima justitiæ lance aliorum merita ponderare, el oninipotentia sua illos debito præmio remu

nerari. Atqui huic soli æquissimo et omnipotenti

competit divinitas, quam nulli alteri, aut natura, aut quibuslibet meritis a se distincto dare potest. Suprema enim divinitas dividi nequit, atque, ul s;epius diximus, Deus aut unus aut nullus est. Sed age, dicque nobis, obsecro, quænam fuerint Saturni, Jovis, Junonis, aliorumque virtutes, eximia

ruerint. Jam enim hæc ratio satis confutata est. C que merita, quibus potuerint divinitatem emereri?

Deinde vero si alicujus ea esset momenti, Lucullus debuit etiam deus fieri, qui primus, uti Tertullianus ait cerasa (MSS. cerasia) ex Ponto Italiæ promulgavit (Tertullian., ibid.). Ex Plinio autem discimus anno urbis conditæ 680, post victoriam Mithridaticam cerasa ab hoc Lucullo transportata fuisse in lualiam eae Ponto (Plin., lib. XV natur. Hist., c. 25, p. 207), sive ut ait Hieronymus, de Cerapunto (Hieronym. epist. 25. ad Eustoc. pag. 60), unde nomen suum traxerunt. Horum itaque præstantium virorum auctoritate corrigendus est alius Tertulliani in secundo ad Nationes libro locus, ubi scriptum legimus : Cn. Pompeius de Ponto..... Italiæ promulgavit (Tertull. lib. II ad Nat. cap. 16).

Nonne gentiles palam prædicabant, . insolenterque gloriabantur illos vitam vixisse stupris, adulteriis, ac quibuslibet, ut alibi ostendimus (Dissertat. in Arnob. cap. 12, art M et seqq.), maxim:is sceleribus et flagitiis infamem, ac contaminatam ? Fac tamen eos tot tantisque virtutibus cumulatos fuisse, quol quantisque vitiis coinquinabantur; cur ergo his, ait Tertullianus, in coelum sublatis, ac divinitate donatis, alii virtute pares, atque etiam præstantiores, apud inferos relicti sunt (Tertull. ibid.)? Nullus enim gentilis quantumvis ad audendum projectus, id negare poterat, quod manifestissime probatur illustrium exemplis virorum quorum egregias singularesque virtutes ipsimet ethnici summis extulerunt laudibus.

Instat ille ficum viridem Romæ cognitam non D Nam ut proposita a Tertulliano (1bud.) exempla M099 Apologet. cap. 11, p. 536) vùlerius Maximus, juslitia censetur (Val. Max., lib. W, cap.5, § 5, extern.). Quamobrem a Cicerone per antonomasiam Aristides justus (Cicer., lib. III, de Olfic., p. 559, lin. 7), ac graece a Plutarcbo Αρ ιττεά^c à êí..... cognominatur (Plut. tom. I, p. 518, et tom. lI, p. 186). Verumtamen ethnici non solum datam aliis jniquissimis divinitatem ei negaverunt, sed improb0mum factione, ut idem Valerius Alaximus teslatur, patria excedere jussus est. Continenter vero adjecit : Felices Athenas, quæ post illius exilium invenire aliquem potuerunt aut virum bonum, aut amantem sui, cum qu0 tunc ipsa sanctitas migravit (Val. Mar. loc cit.). Quis ex bellicosis diis militari gloria magis quam Themistocles claruit (Tertullian., Apolog. cap. 11, p. 556)? At ille nihilominus multis, quæ Thucydides (Thucid., lib. I Hist., p. 62 et seqq.), et Plutarchus (Plutarch. in Vit. Themistoc. p. 115 et seqq.) mem0riæ prodiderunt, bello præclare gestis, cum patriam claram, incolumem, ut ait adhuc Walerius Maximus, opulentam, principem Græciæ reddidisset (Val. Maac., lib. V, cap. 5, eater. § 3), plane ingratam expertus est. Proditionis enim falso accusatus , primum Argos, inde Corcyram, postea ad Admetum, Colossoruum regem, ac deinde ad Artaxerxem, filium Xerxis confugit; exul tandem, hausto sanguiue bovis, ut qui laiu putant, sive ut alii plures narrant, veneno, ex corporis vinculis tanquam ex quodam evolavit carcere. Quis gentilium deus, pergit Auctor noster, Alexandro et Pompeio sublimior? Utrique enium res armis belloque gestæ cognomen magni pepererunt. Quam autem infelici exitu ambo ex hac vita migraverint, nemo certe ignorare potest, qui libros a Quinto Curtio et Plutarcho de illorum vita couscriptos levi manu attigerit ? Non minus tamen, quam Mars, Romulus et alii , divinitatis præmium eximiis rebus gestis meruerant. Quis praeterea gentilium deus græco Polycrate, et Sylla Romano felicior (Tertullian. loc. cit.)? Multi siquidem, ut ait Sallustius, dubitaverunt fortior an felicior esset Sylla (Sallustius, de bello Jugurth. cap. 17). Testatum insuper Plutarchus facit illuum, transacto triumpho, cum pro concione res a se tam fortiter, quam feliciter gestas recensuisset, jussisse se felicem

fuisse, antequam Cato eam senatui intulit (ibid.). Tota autem hæc historia a Plinio jam citato descripta est (Plin., lib. XV natur. Ilist., cap. 18, pag. 198), et ex illa, sicut ex superiori, Tertullianus concludit iniquos esse gentiles, qui Cererem, Bacchum, el Minervam ob fruges inventas in deorum suorum reposuere numero, et Lucullum ac Catonem, qui alias hactenus incognitas in Italiam Romamque attulerant, apud inferos reliquerunt. Sed hæc fusius proseculi sumus in aliis nostris dissertationibus (Dissertat. in Minut. 0ct., cap. 14, art. 2, in Arnob., cap. 9, art. 2, et dissert. in Lactant. cap. 50, art. 5), ubi refellimus eosdem gentiles, qui homines, ob collata aliis homiTERTUlliANi I.

percurramus, quis genlilium deus sapientior Socrate, qui Apollinis oraculo, a nobis alibi citato (Dissert. in Minut. 0ctav., cap. 5, art. 2), mortalium omnium sapientissimus renuntiatus est? At tantum abest, ut deus dictus sit, quin Atheniensium judicio fuerit condemnatus, ac cujus morti, inquiel)at Cicero, illacrymari soleo, Platonem legens (Cicer., lib. III de Nat. deor. p. 252, lin. 29). De illa autem Socratis morte disputavimus in superioribus nostris dissertationibus (Dissertat. in Minut., c. 5, art. 2, et in Lactant., cap. 14, art. 1), et paulo post adhuc aliquid dicendum (Infr. cap. 26, art. 4). Quis gentilium deus justior Aristide (Tertullian. (Trente-cinq.)

IN TERTULLIANI AP0L0GETICUM

[ocr errors]

59 et seqq.), et alios quamplures. At tot tantarum

que prosperitatum cnrsum non accepto divinitatis ti-
tulo, sed uti Walerius Maximus adhuc memorat,
crucis supplicio absolvit.
Quid plura? Nullus fuit deus gentilis Crœso Cras-
soqueditior (Tertullian. Apologet. cap. 11, p. 557). De
primo namque Ovidius cecinit :

Divitis audita est cui non opulentia Crœsi?
(0vid. lib. 4, de Pont.)
De Crasso autem Tullius : Negabat, inquit, nllam sa-
tis magnam pecuniam esse ei, qui in republica prin-
ceps esse vellet, qui suis fructibus exercitum alere non
posset (Cicer. lib. I, de offic. p. 554, lin. 5). Atque
ortum iude illud adagium : Crœso et Crasso ditior, de
quo plura apud Erasmum legere poteris (Erasm.,
adag. Chil. M, Centur. 6, adag. 74). Wictus tamen a
Cyro captusque Croesus servitutem, postremum, in-
quii Cicero, malorum omniuiii, illi servire coactus
est (Cicer., Philipp. II, p. 606, lin. 12). Willesis Hero-
dolum (Herodot., lib. I, § 86 et seq.), Thucydidem,
Justinum historicum et alios. Quis etiam ignorat in-
felicem Crassi caedem, qui postquam a Parthis cum
majore Romani exercitus parte fusus ac profligatus
fuisset, ipsi amputato capite illusum esl? Multa de
illo Plutarchus in ejus vita (Plutarch. in vita Crassi.
tom. 1, p. 564 et seqq.), quem sicuti Florum, Wel-
leium Paterculum, Justinum historicum, aliosque
I{omanæ historiæ scriptores adire poteris.
Quis porro gentilium deus græcum Demosthenem,

Ciceronem latinum, eloquentia, ait Tertullianus, unquam superavit ? Sed quale fuit tantæ græcæ, latinæ

- que eloquentiæ, nemini prorsus incognitæ præmium? Non divinitas sane, sed infelicissimus crudeli nece interitus? Verum hæc omnibus satis comperta, jam probasse sufficiat quinque Juvenalis, post decantatos Crassum et Pompeium, hisce carminibus :

Eloquium ac famam Demosthenis aut Ciceronis
Incijit 9ptare, et tolis quinquatribus gytat,
Quisquis adliuc uno pariam colitasse Minervam,

Ëloquio,'sed uterque perit orator, utfumque I.argus et exundahs léllio dedit ingemiifoiis. [Juvenal. Salir. 10, v. 115, et seqq.) Ethnicis ergo, arguit Tertullianus, quis non succeiiseat, qui cum tot viros virtute et meritis adeo excellentes in inferis reliquerunt, ac tot alios scelestos et improbis:imos post eorum morlem ob quædam

cognominari (Plutarcli., in Vita Syllæ, t. I, p. 455 b egregia facinora deos renuntiatos esse garriebant

et seqq.). Sed hæc illum ad divinitatem non perduxerunt. Deliciis enim corruptus, pediculari morbo vitam finivit. Polycratis vero felicitas luis Valerii Maximi describitur verbis : 0mnes conatus ejus placido accipiebantur itinere; spes certum cupitæ rei fructum apprehendebant,vota nuncupabantur,simul et solvebantur, velle ac posse ex æquo positum erat (Val. Max., lib. VI, cap. 8, § 5. Extern.). Et vero secundis rebus ita utel)atur, ut maximi pretii annulum, cum in mare ad felicitatis suæ experimentum projecisset, in capto postea pisce repertus fuerit. Testem hujus aliarumque ejus prosperitatum habes Strabonem (Strab., lib. XIV, Geogr. p. 657), lIerodotum (IIerodot. lib. III,

(Tertullian. Apologet. cap. 11, p. 537)?
Urget adhuc ille (Ibid. cap. 13, p. 547), ac : Quæ,
inquit, fuerunt deae Larentinae virtutes et merita?
Nonne publicum scortum erat? Satis profecto id alibi
probavimus (Dissertat, in Minuc., cap. 18, art. 1, et
in Lactant. cap. 52, art. 1). Numquid aulem magis
pudicas dixeris Junones, Cereres, ac [Dianas? Sed
ipsimet gentiles, sicuti in superioribus dissertationi-
bus ostendimus, effrænatam illarum libidinem et im-
pudicitiam promulgaverum? Quamobrem Auctor no-
ster insanam gentilium impietatem, qui has deas
adorabant, sic irridet: Velim saltem Laidem ac Phry_
nen inler Junones, et Cereres, et Dianas adoretis (Ter.

tullian., Apologet. cap. 15, p. 547). Meretriciam vero A seu deorum genus; et primum quidem phy$icum,

artem Lais publice exercebat, de qua Propertius :

Non ita complebant Ephireæ Laidis ædes
Ad cujus jacuit Graecia tota fores.
(Propert. lib. II. Eleg. 6, v. 1 et 2.)

Nullum autem illa admittebat, nisi accepta, quam poscebat, pecuniæ summa. Quia vero Corinthi commorabatur, inde factum illud adagium, Horatii expressum carmine :

Non cuivis homini contingit adire Corinthum. (Horat. lib. 1, epist. 17, v. 56.)

Sotion porro, ab A. Gellio citatus (Gell. lib. I, Noct. Atti. cap. 8, p. 37), carrat Demosthenem respondisse se tanti non emere pœnitentiam. De ea nos aliquid alibi aunolavimus (Tom. I Apparat. p. 124!), ac plura si velis, adi Pausamiam (Pausan. lib. II, p. 42), Athenæum (Athen. lib. XlII, cap. 6, p. 587), Ovidium (0vid., lib. I, Amor. Eleg. 5, v. 12) aliosque. Callistratus vero ab eodem Athenæo laudatus, nos admonuit memoratam adhuc a Tertulliano * Phrynen adeo fuisse divitem, ut pollicita sit 'se Thebarum mœnia constructuram, si adscriberetur : ÂÃs;avâ; 3; με, «zt £aaa#s» , άνάπτησε δε Φpuvá % £ta pa. Alexander quidem fecit, Phryne autem scortum refecit (Athen.). Sed de illa nos plura alibi observavimus (Tom. M. Apparat. p. 550, et 744. et Dissert. in Arnob. c. 22, art. 3).

Denique Auctor noster, ut acriori stimulo confodiat ethnicos, ab eis sciscitatur cur pessimos homines, et aliis, quos recensuimus, illustribus viris longe pejores, deos fecerint. Numquid aliquando clausum, inquit, fuit coelum, ut illud optimi viri non potuerint

deinceps ingredi? Cur ergo illud postea aperuerunt C

suis Cæsaribus, non modo mortuis, sed etiam viventibus, omnique flagitiorum genere perditis ac dissolutis? Numquid, pergit ille, vobis, o ethnici, accepto ferent dii vestri, imo gratulabuntur, quod pares fiant. eis domini sui (Tertullian. Apologet. cap. 13, p. 347)? Jocari eum profecto sentis, et imperatores ab illo deorum dominos appellari ; quia ineorum, ut jam diximus, potestate erat aut novos facere deos , aut jam factos tollere de medio. Nec minus perspicuum est quam validis ille rationibus demonstrel nihil ab etlinicis fingi potuisse insulsius, quam homines ob quaedam merita, aut nonnulla eximia facinora factos esse deos, ARtICULUS IV.

sive naturale, quod philosophi gentiles in scholis suis, innumerisque pene in commentationibus asserere frustra conati sunt. Nam hæc sunt hujusce Varronis citata ab Augustiiio verba : Multos libros philosophi reliquerunt, in quibus est : Dii qui sint, ubi sint, quod genus, quale, a quonam tempore, an a sempitermo fuerint, an eae igne sint, ut credit Heraclitus; an ex numeris, ut Pythagoras; an ex atomis, ut Epicurus, sic alia quæ facilius intra parietes in schola, quam extra in foro ferre possunt aures (August, lib. VI, de civit. cap. ö, p. 150). Sed hæ philosophorum de diis dissensiones et controversiæ apertissime demonstrant falsas absurdasque penitus fuisse illorum de diis suis opiniones.

B Secundum deorum genus Varro mythicum, seu

fabulosum vocavit : A fabulis enim, ait Augustinus, mythicom dictum est; quoniam μύβος græce fabula dicitur (Ibid.). At fictum illud fuerat a poetis, qui deorum generationes, stupra, adulteria, ac quælibel alia nefanda facinora decantavere. Verumtamen ipse Varro, teste adhuc Augustino (Idem. lib. IV, cap. 32, . p. 142), palam confessus est majores seu veleres Romanos illis, horrenda illa deorum flagitia ac conjugia venditantibus, fidem habuisse; quia imperitæ plebis multitudo ad hos poetas magis inclinabatur, quam ad physieos. Quis at;tem maximam profecto utramque impietatem non delestetur ? Nam populi hos quantumvis infames ridiculosque deos serio colebant. Alii vero iis sapientiores, malis dæmonum dolis ac fraudibus incitati, incautos vulgi animos in sua ipsa religione, quæ summa rerum est, fallebant, aut falli patiebantur. Tertium porro theologiæ seu deorum gentis appellatur civile, seu civium et populorum, id est, illorum deorum, quos populi sibi pro arbitrio et libidine adoplaverant. Sed præterquam quod hoc deorum genus ad secundum et fabulosum, uti jam laudatus a nobis Augustinus docet ( Idem, lib. VI, cap. 7, pag. 155), plane refertur, quid absurdius quam deos illos credere, quos cæcum insanumque vulgus, post vitæ hujus mortalis tempus omni scelerum genere, uti sæpius diximus, decursum, numero deorum adscribi finxerant? Triplex autem illud deorum genus Tertullianus

Refellitur fictum a Varrone triplex deorum genus : phy- D noster variis rationum momentis, ac postea Augusti

sicum, seu naturale; mythicum, sive fabulosum; et gentile, sive civile et populare. Gentilium: de diis suis errores, ut Tertullianus radicitus evellat, in secundo suo ad Nationes libro (Tertull. lib. II ad Nati. cap. 1 et seqq., p. 64 et seqq.) ea omnia refellit, quæ de illis a Varrone in citatis ab Augustiuo sexdecim de divinis rebus libris tradita fuerant (August., lib. IV, de civit. cap. 2, p. 147). Illum autem nominatim confutandum esse arbitratus est; quia omnium scriptorum, ut suo loco ostendimus (Dissertat. in Lactant. cap. ult., art. 3), acutis. simus doctissimisque existimabatur. Triplex autem ille distinxerat gentilis theologiæ,

nus funditus evertunt (ldem, lib. VI, cap. 5 et seq., pag. 150 et seqq.). Necesse igitur non est, ut ea quæ ab hoc tanto doctore examinata enucleataque sunt (Idem, lib. IV, cap. 51 et seqq., et lib. VllI, cap. 1 et seqq., pag. 162 et seqq.), singillatim a nobis nunc explicentur. Deinde vero si quid in eis difficultatis occurrit, id in hac aliisque nostris dissertationibus pro virili parte nostra complanatum est. CAPUT XXVI. Quam luculenter Tertullianus ethnicorum litteris, scriptisque ostendat falsos esse omnes illorum deos. ARtiCUlUS PRIMUS. Quomodo Tertullianus demonstret falsos esse gentilium

deos ex litteris, quibus ad prudentiam et liberalia offi- A scriptor est, tum quia scripta illius tanti faciebant, ut

cia informabantur, atque docebantur varias deorum inter se pugnas, Venerem sauciatam, Martem vinculis diu adstrictum, Jovem a monstro liberatum, vel casum Sarpedonis flentem, vel subantem in sororis amorem ; item Apollinis et Neptuni servitutem, judicatum fulmine AEsculapium, ac tragædiis poetarum, nominatim vero Lentuli et Hostilii, aliisque masculum lunam irridentibus.

Ea est erroris natura, ut diu sibi ipsi non constet, seque ipsum tum etiam destruat, cum audacius caput attollit. Non mirum itaque, si elhnici datam mortuis hominibus divinitatem ibi everterint, ubi eam firmius stabilire debebant. Nullibi enim clarius et enodatius exponenda erat, quam in iis litteris, quibus

adolescentes iis ad prudenliam, sicut mox dicebamus, et liberalia officia erudirentur. Si quis tamen sagacior alium a Tertulliano indicari ostendat, hunc lubenter audiemus. Animadverte tamen, quæso, ipsum Ilomerum nominatiim appellari his subsequeulibus Auctoris nostri verbis: Adhuc meminimus Homeri, ille opinor est, qui divinam majestatem humana conditione tractavit, casibus et passionibus humanis deos imbuens (1bid.), id est, omnibus etiam fœdissimis humanis affectibus ac vitiis corruptos. Et certe ille græcorum poetarum coryphæus libros suos hisce deorum infamiis passium ubique fœdavit. Nonnulla autem Auctor noster, ne foret longior, selegit exempla, ac illud quidem prinium, quo decantat

adolescentes informabantur, uti ait Tertulliamus, ad B deos inter se propter Trojanos et Achivos, ut gladia

prudentiam (Tertullian. Apologet., cap. 14, pag. 551), quæ, teste Cicerone, constat ex scientia rerum bonarum et malarum, et mec bonarum nec malarum; et liberalia officia (Cicer., lib. lll, de Natur. deor., pag. 245, lin. M5), quæ videlicet liberum, inquit Terentius, et ingenuum hominem scire omnino æquum est (Terent. Eunuch., act. III, scen. 2, v. 24). At in his litleris quanta, ut loquitur Auctor noster, invenio ludibria, quibus nunuinum suorum infaniabant divinitatem? ' Si quis vero inquirat quæ sint eæ litteræ et commentationes, respondebimus eo nomine poemata Homeri designari. Quæ enim Auctor noster ibidem narrat, haec ab eodem poeta delibavit. Sibi autem illud si quis alicujus auctoritate firmari velit, en præsto est Minutius Felix, qui postquam varia illa deorum ludiJ)ria ex Homeri, suo nomine appellaui, carminibus recensuit, sic prosequitur: Ilis atque hujusmodi figmentis, et mendaciis dulcioribus corrumpuntur ingenia puerorum, et iisdem fubulis inhærentibus ad usque summæ ætatis robur adolescunt, et in iisdem opinionibus miseri consenescunt. Sed hæc in superiori de hoc Minutii libro dissertatione fusius explicare conati sumus (Dissertat. in Minut., cap. 17, art. 4). Quo autem modo hæc a Tertulliano probentur, jam si placet consideremus: Ab ipso, inquit, exordi... vestro, ejus unde oma , et omne æquore, cui quantum honorem additis, tantum deis vestris derogastis; magnificando qui de eis lusit (Tertull., lib. I, ad Nat., cap. 40, p. 575). Et hæc quidem verba sic descripta sunt in Agobardi codice, et in editione Golhofredi, quideleta ibi verba sic supplenda opinatur: Ab ipso exordiar studio vestro, unde omnis materia et omne æquor. Rigaltius vero, nulla reddita ratione, ac tanquam de vera Tertulliani lectione securus, in ejus textu scrip. tum voluit: Ab ipso exordiar Homero vestro, ejus undu et omne æquor. Sed hæc conjectura debuit aliqua saltem ratione fulciri. Nobis tanen probabile satis videtur a Tertul. liano, qui de gentilium litteris loquitur, quemdam citari celeberrimum illorum scriptorem, cui quantum honorem ethnici tribuebant, tantum diis suis, eum laudando, detrahebant. At is procul dubio est Ho. merus, tum quia omnium vetustior, ut alibi vidimus,

torum paria, congressos depugnasse (Idem, Apologet., cap. 14, p. 351); sive sicut in libro ad Nationes: Qui de illis favore diversis gladiatoria quodam modo paria commisit (et lib. I ad Nation., cap. 10, p. 575). Sed quis nescit quam saepius ille in lliade cecinerit hasce deorum pugnas, et Wemerem, sicuti pergit Tertullianus (Ibid.), humana sagitta sauciatam, Martem in vinculis pene consumptum, Jovem muiic cujusdam moustri opera liberalum, modo flentem Sarpedonis casum, nunc obscenissimo porcorum more subantem prurientemque libidine in sororem uxoremque suam Junonem, dum illi turpem suum in amicas aumorem commeinorabat. At ibi obiter observandum in Rigaltii editione simpliciter scriptum: Venerem humana sa

C gitta sauciatam. ln nostris vero manuscriptis, et anti

quioribus editis codicibus legi : Venerem sautciatam, quod filium suum AEneam pene interfcctum ab eodem Diomede rapere voluerit. Martem, etc. Tacet quidem Rigaltius cur hæc verba abstulerit, sed arbitratus est haud dubie hæc explicationis causa ab aliquo librario adjecta fuisse, et post hæc intrusa in textuni. Nam haec in libro ad Nationes, ubi eadem repetuntur, non occurrunt. Neque etiam dictu facile est cur ibi adjecta sint illa verba, ab eodem Diomede, cujus nulla prius mentio facta fuerat? Verum quia hæc in plurimis antiquissimis manuscriptis exemplaribus habentur, non siue prævia, ul supra diximus (Dissertat. in Minut. 0ctav., cap. 17, art. 4), admonitione amputari debebant. Cæterum alibi Homeri loca indicavimus et ex

D planavimus (et Dissertat. in Arnob., cap. 12, art. 1 et

3), quæ Tertulliauus de illa Venere, de Jove, ac Marte citasse haud immerito videtur. Simili etiam modo in iisdem dissertationibus ostendiimus quantis alii quoque poetæ probris ac contumeliis deos suos insecuti sunt. Non magno enim sine illorum dedecore finxerant, uli notat adhuc Tertullianus (Tertullian. Apologet., c. 14, p. 352), Apollinem greges pascentem Admeti regis, Neptunum structorias operas Laomedonti locantem, atque AEsculapium fulmine Jovis ictum, quemadmodum Pindarus etiam cecinit. Majore adhuc ludibrio probroque, uti pergit Tertullianus (et lib. 1 ad Nation., cap. 10, p. 576, ét lib.

« PoprzedniaDalej »