Obrazy na stronie
PDF

India mittit ebur, molles sua thura Sabæi.

(Virgil., lib. I Georg., v. 57.) Et alio in libro de Wenere:

... . . Ubi templum illi, centumque sabæo
Thure calent aræ.
(Idem, lib. i Æneid., v. 420.]

Quos quidem in versus hæc a Servio notantur : Sabæi populi sunt juxta Syriam et Arabiam, dicti Sabaei 21:3 tov ai6=zfiat, quod apud eos thus nascitur, quo deos placamus.

Neque porro Tertullianus hujus tantum sabæi thuris, de quo plura Plinius memorat (Plin., lib. VI nat. Hist., cap. 28, pag. 726), sermonem fecit, sed dealiis, uti ex mox dicendis patebit, etiam illorum mercibus, seu aromatibus. Tanta enimvero in eorum regione erat horum abundantia, ut iis, sicuti Strabo narrat B (Strab. lib. XVI Geogr., pag. 776), pro sarmentis, alque ignis faciendi materia, cinnamonio, casia, et aliis hujusinodi suave olentibus uterentur. Scriptum quoque a Plinio legimus : Cibos Sabæi coquunt thuris ligno (Plin., lib. XII Ilist. mulur., cap. M7, p. 52). At Tertullianus noster suo non solum in Apologetico, sed alio etiam in libro aperte declarat Sabæorum thus ad sepelienda in primis mortuorum corpora a Christianis adhibitum : Corpora, inquit, medicata condimentis, sepulturæ, mausoleis et monumentis sequestrantur; processura inde ad secundam vitam, cum jusserit Dominus (Tertullian., lib. de Resurrect. carn., cap. 27). Alibi vero magisque ad nostrum propositum : Viderint ethnici, inquit, si eædem merces, thura dico, et cætera peregrinitatis ad sacrificium idolorum, etiam C hominibus ad pigmenta medicinalia, nobis quoque insuper ad solalia sepulturæ usui sunt (Idem, lib. de idolol., cap. 11).

Esto, arguet aliquis, ac meridiana luce clarius de. monstratum habeatur Christianos usos fuisse ad sepelieada mortuorum corpora sabæo thure, cæterorum omnium pretiosissimo; numquid Tertullianus magna sine hyperbole asserere potuit Sabæos thuris sui merces pluris et carioris ad christianorum sepulturam vendidisse, quam gentibus ad deos suos fumigandos ? Nonne plurimi, inquiet, gentiles thus sabæum plena prodigaque manu diis suis incendebant ? Sed qui hæc objectabit, is advertere debet hos aliis ditiores fuisse, et longe minori numero, quam cæteri pauperiores, qui thus adolebant aut tribus tantum D digitis, aut unius assis, quemadmodum infra dicetur (lnfr. cap. 29, art. 2). Ad hæc vero, observavimus majorem fuisse christianorum multitudinem, quam gentilium, Christiani igitur, si thure sab;eo mortuorum condiebant corpora, ad hoe pietatis officium Sabaei debebant plura illis sua thura vendere, quam gentilibus, quorum plurima pars pauca admodum vilioris et communis grana diis suis dare consueverat.

[ocr errors][merged small]

A

sufficiebant, ac vectigalia solvebant tanta cura, quantis dolis ab iisdem ethnicis fraudabantur : neminem de slerilitateChristianorum conqueri potuisse, præter infames lenones, perductores, aquariolos, sicarios, venerarios, magos, aruspices, ariolos, mathematicos; ac si quid forte malum reipublicæ a Christianis illatum fuerat, illud cum fœnore ab illis aliunde resarci•tum.

Quæ hactenus retulimus, quantumvis clara et om. nibus perspicua sint, non potuerunt tamen cæcos comprimere ethnicorum impetus, nec effrænatum in Christianos furorem exstinguere. Magno enim adhuc clamore ubique vociferabantur illos in reipublicæ ort0s esse perniciem. Ex quo enim eorum religio in mundum disseminata est: Templorum, nostrorum, inquiebant, vectigalia quotidie decoquunt (Tertullian. Apologet., cap. 42, p. 493), hoc est, paulatim minuuntur. Cuilibet enim christiano, uti ipsemet Tertullianus fatetur, prohibitum erat, ne curas templorum deleget, aut vectigalia eorum procuret (Idem, lib. de Idololat., cap. 17). Cum major itaque, uti sæpius diximus, esset christianorum, quam ethnicorum numerus, profecto Ionge pauciores templorum vectigalia pendebant. Verum etsi res ita sit, ethnici, non de christianis tantum, sed de suis etiam sectatoribiis expostulare debebant. Ab eis quippe Tertulliahus petit : Stipes quotus quisque jam jactat (Idem, Apologet., loc. cit.) ? Stipes autem nummus erat signatus. Qui euim diis cum thesauris, ait Varro, asses dant, stipem dicunt (Varr., lib. IV de Ling. latin., sub fin.). Quamobrem Ovidius canebat : Contulit aes populus: de quo delubra Metellus Fecit, ait : dandæ mos stipis inde manet. [0vid., lib. IV Faslor. § 3.} Ethnici ergo si stipem templis non dabant, non minus certe quam christiani iis faciebant detriimentum. liistabant gentiles, atque ut ait Arnobius, conjectores, arioli, vates et alii amarissime deplorabant in templis suis raritatem (Arnob., lib. II advers. gent.), ac nec exiguas quidem stipes posse a paucissimis consultoribus extorqueri. Scimus quidem Plinium secundum in sua ad Trajanum imperatorem epistola scripsisse templa et sacra solemnia coepisse suo tempore repeti. Totidem enim hæc illius verba legimus : Certe satis constat prope jam desolata templa cæpisse celebrari, et sacra solemnia diu intermissa repeti passimque venire victimas, quarum adhuc rarissimus emptor inveniebatur (Plin., lib. X, epist. 101, pag. 576). Sed quod fatetur prope desolata fuisse ethnicorum templa et sacra, hoc verissimum est. Quod vero suhjungit illa coepisse repeti, his verbis inepte ndulatus est Trajano, cujus clementiam per fas et nefas extollere volebat. Nam crescente numero christianorum, minus frequentabantur ethnicorum templa minusjue vectigalia solvebantur. Tertullianus itaque id ultro fatetur, et gentilibus christianis abunde restitui. Nos enim non sufficimus, inquit, et hominibus et diis vestris mendicantibus opem ferre (Tertullian., Apologet., cap. 42, p. 494), hnc est, omnia bona nostra omnesque nostræ facultates non sufficiunt, ut mendicantibus vestris, cum diis, tum hominibus, de quibus alibi a nobis actum est (Tom. I Apparat., pag. 784), opem feramus. In ærarium ergo templorum vestrorum, in quæ nos vobiscum convenire nefas est, etsi nullam stipem jactemus, alibi tamen quibuslibet petentibiis saepius et longe abundantius eam impertimur (I)issert. in Minut. 0ctav., cap. 20, art. 30). Plus enimvero, ait ille, nostra misericordia insumit vicatim, seu plura quibuslibet per vicos et vias civitatum niendicantibus largitur, quam vestra religio templatim (Tertulliam., loc. cit.), sive in singulis templis vestris tribuit. Deinde vero vectigalia, ab imperatoribus imposita, Christiani multo majore cura, et meliori fide, quam gentiles solvebant. Quin etiam hæc rectigalia, inquit, gratius agent Christianis eae fide dependentibus debitum, qua alieno fraudando abstinemus (Ibid.). Noverant quippe illud Christi pra'ceptum : Reddite quæ sunt Cæsaris Cæsari (Matth., cap. XXII, 21). Atque inde Justimus martyr ethnicis palam dicebat : φόρους και * izp. p* c rzic èp' ύμ*• r*r*//*£votc : avro zz£ <p> <4vrov τ* p*g. 02 p*p- 1», Vcctigalia sane et collationes eis, qui a vobis sunt ordinati exactoribus præ omnibus ubique in/erre contendimus (Justin. Apolog. ad Anton.). Ea vero ethnici sic fraudabant, ut si ineatur, Tertulliani verba sunt, quantum vectigalibus pereat C fraude et mendacio restrarum professionum , facile ratio haberi possit, unius speciei querela compensata pro commodo caeterarum rationum ( Tertullian., Apologet., cap. 42, pag. 495). Ihi certe professionis nomen accipitur pro publica bonorum omnium, quæ unusquisque possidebat , expositione seu declaratione. Sed non inde tollitur tota dilficultas obscurioris hujusce plirasis, quæ duplici modo a sagacioribus explicatur. Quidam enim putant hunc esse Tertulliani sensum : si perpendatur quantum gentiles malum reipublicæ importent, fraude et mendacio professionum (Ibid.), sive falsa bonorum suorum declaratione, confestim vel liac specie, sive hoc solo exem1lo agnoscetur illud malum esse majus, quam quidquid boni aliis rationibus afferunt. Alii vero Tertulliani mentem sic explicant : Christiani lanta cura tan1aque fide solvunt 11 il)uta, quautis dolis ac mendaciis a gentilibus fraudantur, hocque solo exemplo plane conficitur, iniquissimam esse horum de Christianorum inutilitate querelam ; quia vectigalia cæteris omnibus accuratius pendebant, ac si quid aliunde afferrent detriuenti, cæterarum,-quae indicatæ sunt, rationum commodo affatim compensabatur. At sane si ibi Tertullianus ethnicos non componit cum Christianis, polior videtur prima interpretalio, qua colligitur illos de allato ab his reipublic;e damno prorsus immerito expostulasse; quandoquidem aliud majus bonum conferebant. Si vero ibi utrosque Christianos et gen

respondet quantumcumque fuerit illud damnum, a A tiles inter se contulit, secundam expositionem praefe

ras, per nos licet. Cæterum ut Auctor noster ethnicos pressius urgeat (Idem, ibid.), illis ultro concedit quosdam apud eos reperiri, qui de Christianornm, ut ipse ait, sterilitate conquerebantur. Sed quinam, Deus bone, hi erant ? Non alii profecto, nisi homines perditi, suis vitiis et sceleribus infamcs, quibus nec placere, nec favere summa est reipublic;c utilitas. Triplicem autem e»s distinguit in classem, quorum prima erat turpissimorum nefandæ libidinis ministrorum,qui ab illo appellantur lenones, perductores, aquarioli. Duos autem priores commemorat Cicero, ubi contra Werrem sic invehitur : Sileatur de nocturnis ejus bacchationibus et vigiliis; lenonum, aleatorum perductorum nulla men

[ocr errors]
[blocks in formation]

(Horat. lib. II, satir. 5, v. 75 et seqq.)

Ejusdem farinæ erant aquarioli, qui, Jut ait Festus, dicebantur mulierum impudicarum sordidi asseclæ (Fest. lib. XX de Signific. verb. adv. Aquariol:). Quamobrem ab Apuleio memoratur exacerbatus aquariolus uxoris suæ impudicæ et meretricis (Apulei. Apolog. ante med. pag. 566). Spurcissimi autem hujusmodi homines mulieribus aqu;tm ad sordes abluendas adsportabant. At vide, quæso, utrum huic impurissimo hominum gregi adscribendus sit Commodus imperator, de quo hæc Lanipridius memoriæ prodidit : Gladiatoribus convixit, aquam gessit ut lenonum minister (Lamprid., in Vita Commod.). Quorumdam lamem opinio est aquarioli no mine significari balneatorem, qui lavantium vestes custodiebat ac lenocinabatur. lnde canebat Martialis :

Cum te lucerna balneator exstincta Adiutttat inter busluarias moechas.

(Murtial., lib. 111, epigram. 62.) At talium certe hominum de Christianorum sterilitate et inutilitate expostulatio, horum erat et virtutis et utilitatis commendatio ac præconium.

D Nec aliud sane ferri potest judicium de sicariis, Jam autem praesentis cur deinde ab Auctore nostro A facta fuerant de hoc mathematicorum exilio senatus

venenariis et magis, qui secundam Tertulliani classem conficiunt (Tertullian., Apologet., cap. 45). Nam hi aliorum vitæ insidiabantur, eamque sæpe sæpius eripiebant. Sicarii enim nuncupati sunt a sica, seu gladio l)reviore, quem ad interficiendos ex insidiis homines gerebant. Quam frequenter vero ab his truculentis hominibus alii clam et insidiose necarentur, liis paucis disces Ciceronis verbis: Hæc quotidiana, sicae, vemena (Cic.,lib. III de Natur. Deor., png. 251, lin. 15). Sed ut propius ad Tertulliani accedamus tempora : Inde, inquit Cyprianus, venefici, inde sicarii, tam ad peccandum præcipites,quam impune peccantes (Cyprian., libr. ad Demetr.).

[merged small][merged small][ocr errors]

Tertia demum in classe reponuntur a Tertulliano

aruspices, arioli, mathematici (Tertùllian., Apologet., cap. 43), quos quidem Arnobius, a nobis paulo ante citatus, vanos conjectores nuncupat. Suis enim exsecrandis artibus, dolis atque præstigiis futura se praenunliare posse venditabant. Arioli aulem sive Farioli, de quibus supra egimus fingebant se divino afflatu, et aruspices adspectu victimarum vaticinari. At Terentius utrosque pungit horum versuum aculeis :

Gallima cecinit, interdixit ariolus :

Aruspex vetut ante brumam aliquid novi

Negotii incipere.

Terent., Phorm., act. iv, scen. 4.) Neque his sane aliisque Cicero magis pepercit ubi hæc scribebat : A«»ri«* vestra, quæ latine divinatio dicitur, qua tanta imbueremur superstitione, si vos audire vellemus, aruspices, augures, arioli, vates, comjectores nobis essent colendi (Cicer. lib. I de Natur. Deor., pag. 205, lin. 56). Sed de his alibi dictum, et adhuc postea dicendum. * Scelestum illud ac reipublicæ infestum, omnino

que perniciosum agmen claudunt malhematici. llos autem vulgus, inquit A. Gellius, quos gentilitio vocabulo chaldæos dicere oporlet, mathematicos dicit (A. Gell., lib. I Noct. Attic. cap. 9). Et prius quidem Cicero illorum artem et professionem his verbis explicaverat : Non ex artis, sed gentis vocabulo nominati, diuturna observatione siderum sciéntiam putantur effecisse, ut prædici posset quid unicuique eventurum, et quo quisque fato natus esset (Cicer., lib. I de Divin., init., pag. 255, lin. 4). Unde Juvenalis:

Nota mathematicis genesis tua.

(Juvenal., satir. 14, post med.)

Verum illos eorumque scientiam idem ipse Cicero chaldæorum monstra vocat, nosque monet ab Eudoxo, ipsorum antesignano, scriptis traditum: Chaldæis in prædictione et in notatione cujusque vitae ex natali die minime esse credendum (Cicer., lib. II de Divin., pag. 291. lin. 49). Plura autem ut missa faciamus, alio in libro Tertullianus noster haud dubitaiiter asserit pravos angelos, seu dæmones hujus impiæ artis fuisse magistros, ac deinde hæc subjunxit : Expellantur mathemuatici, sicut angeli eorum : eadem pœna est exsilii discipulis et magistris (Tertull. lib. de Idololat. cap. 9). Narrat autem Suetonius hos mathematicos ab imperatore Wilellio pulsos fuisse Urbe et Italia, ac postea capite damnatos (Sueton., lib. VII, § 14). Sed prius, tesle Tacit0,

consulta (Tacit., lib. II Annal., ante med.). Ulpianus tandein plura de his memorat, quem consulere poteris (Ulpian., lib. VII de 0ffic. prætor.). Atque hi erant triplicis classis homines, qui Christianos reipublicæ inutiles esse idcirco querebantur, quia a nefariis illorum operibus abhorrebant, nullumque eis ferebant fructum. Sed perditissimis hominibus infructuosos esse, ait Tertullianus, magnus procul dubio reipublicæ fructus est (Tertullian. Apologet. cap. 43). Denique Christianos ethnicis maximo esse emolumento hac adhuc ratione demonstrat : Quanti ( editiones veteres, Quantos, Lacerda, Quando ) habetis, non dico qui jam de vobis dæmonia excutiunt, non

B dico jam qui pro vobis quoque vero Deo preces sternant,

quia forte non creditis, sed a quibas nihil timere possitis (Ibid.). Itigaltius vero propria auctoritate, et contra exemplarium manuscriptorum atque editorum fidem, hæc verba , quia forte mom creditis , tamquam supervacua, aut sibi non placita sustulit. Sed quid, amabo te, nocebant ea verba, quibus Auctor significat ethnicis persuasum omnino non fuisse Christianos pio ipsis Deum verum precari ? At id tamen, inquit, tam erat certum, quam plane constabat dæmonia ab illis ex eorumdem genlilium ejecta fuisse corporibus, sicuti a nobis evidentissime probatum est. Quanti ergo, arguit Tertullianus, vos ethnici habetis, hoc est, quanto pretio æstimatis hoc maximum certe beneficium, quod Christiani vobis impertiuntur?

C Nonne eo solo nomine vobis summæ profecto, ut

supra diximus (Supr., cap. 22, art. 1), erant utilitali ? Werum instat adhuc ille, et intortum ab ethnicis telum in illos retorquendo, plane demonstrat ab illis summum reipublicæ detrimentum fieri. Nam cum longe major, sicut haud semel diximus, esset christianorum, quam illorum numerus, nonne respublica damnum certe maximum ab his ipsis accipiebat, quorum crudelitate tot jusli christiani, sicut Auctor noster ait, impendimur, id est, consumimur et occidimur. Eo enim sensu scripsit latinus epistolarum Pauli interpres : Ego autem lubentissime impendam, et superimpendar ipse pro animabus vestris (Paul., Epist. II ad Corinth., cap. XII, 15). Addit vero Ter

D tullianus : Cum innocentes erogamur (Tertull., lib. de

Praescrip., cap. 2). Pamelius vero mallet erodimur : sed sæpius Auctor noster verbo erogare utitur, quam ut, invitis manuscriptis omnibus, credatur illud ibi corruptum esse. Eodeiu itaque significatu ibi accipitur, quo alibi dixit, Febrem erogando homini deputatam. Et revera homo erogatur febri, cujus mortiferi sunt exitus. Alibi etiam scripsit gladiatores, qui occidi didicerant, edicto die inferiarum erogari (lib. de Spectac., cap. 12). Denique de inferni igne, uti animadvertimus (supr., cap. 11, art.4), ab eo dictum: Dum erogat, reparat. Porro autem quid, quæso, in majus reipublicæ damnum verti potuit, quam contra humanas divinas

que leges innumeros christianos non solum suo nu- A
mero reipublicæ utiles, sed cives etiam optimos, m0-
rum vitaeque integritate venerandos, nullius hostes,
nullius criminis reos, suum, sicut superius ostendi-
mus (Supr., cap. 14, art. 5), dumtaxat ob nomen
vexare, ac quibuslibet exquisitissimis cruciatibus ex-
carnificare et occidere ? Ethnici ergo vel hanc solam
propter rationem magnum utique toti reipublicæ in-
ferebant malum. Contra vero Christiani nullum pro-
fecto importabant; aut si quid ab eis unquam factum
designari potuerit, illud certe magno cum fœtiore ab
ipsis aliunde, el vario modo resarciebatur.
Atque hactenus quidem exposuimus et emucleavi-
mus omnia ac singula argumentä, quibus Tertullianus
christianæ religionis veritatem, sanctitatem, sincera

si fieri poterat, omnino pùderet, variis adhuc ratio-
mum nomentis manifestissimum cuilibet facit tam
apertas falsæ illius religionis notas deprehendi, ut
qui eas non perspiciat, se ipsum penitus excaecare
velit.
Primo itaque ipsammet gentilium conscientiam
testem appellat, qua constricti, fateri, ut supra vidi-
mus, cogebantur unicum esse Deum, eosque omnes,
quos vocabant colebantque deos, revera fuisse homi-
nes. Si quis vero sceleratus certissimo conscientiæ
suæ testimonio repugnare ausus fuisset, is plane re-
vincebatur elingui quidem, sed eloquentissimo civita-
tum omnium clamore, in quibus hi dii, sicuti haud
semel observavimus (Sup., cap. 7, art. 1), nati, ver-
sati, mortui et sepulti sunt. Quoniam vero infinita

ejus documenta, et iniquissimam Christianorum vexa- B erat illorum multitudo, ac singulos recensere vel

uionem demonstrat. Jam itaque examinandum superest, quomodo probaverit falsam esse gentilium religionem.

CAPUT XXV.

Quibus argumentis Tertullianus demonstret falsam esse gentilium religionem, ac falsos omnes illorum deos.

AnticulUS PRIMUS.

Quam aperte falsitas religionis ethnicorum demonstre

, tur ex christiana veritate, ejectis ex obsessorum corpore dæmonibus, certa hominum conscienlia; potiori et notiori, sed plane [alsa divinitate Saturni, qui homo fuit, et a Jano in Italia exceptus, suum momen dedit civitali, quam depalaverat, totique Italiæ, quæ prius OEnotria vocabatur; item Tliulli, Cassii, et Nepotis testimonio, ac proinde falsam esse ipsam quoque Jovis aliorumque, venditatam ab ethnicis, divinitatem.

[ocr errors]

Quibus rationum momentis invictissime assertam vindicatamque a Tertulliano vidimus christianæ religionis veritatem, iisdem funditus evertuntur omnes gentilium dii, et superstitiosæ religiones. Nam si vera est Christi divinitas, sicuti Tertullianus noster scite observat, sequitur ut falsa renuntietur quævis alia contraria reperta (Tertullian., Apologet., cap. 21, pag. 404). Praeterea manifestissime cum illo ostendimus (Supr., cap. 7, art. 1) unum tantummodo esse posse Deum, ac proinde falsos alios omnes, quotquot ab ethnicis fingi potuerunt.

Nec minus perspicue a nobis demonstratum est D (Supr., cap. 8, art.4) dæmones a christianis ejectos fuisse ab eorum, quæ obsidebant, corporibus, illosque tum coactos palam fateri se non deos sicuti putabant ethnici, sed immundos esse spiritus ; unicum vero, quem Christiani prædicabant, esse Deum, ac Christum hujus esse Virtutem,Sapientiam, Rationem, ct Filium, cujus nomine ac virtute fugabantur. Nihil ergo necesse erat alia plura a Tertulliano (Tertul. Apologet., cap. 25) eongeri argumenta, quibus amplius comprobaret plane commentitios fictosque esse ethnicorum deos, ac proinde falsam illorum religionem. Werum ut eosdem ethnicos impii deorum suorum cultus, ac perversae religionis tandem aliquando,

etiam nominibus suis appellare longius foret, ipsum Tertullianus petit illorum caput, et magis notam ommibus originem (Ibid., cap. 11, pag. 12 et seq., cap. 29, pag. 438; et lib. II ad Nation., cap. H). Ethnicos itaque sic urget, et alloquitur : Ante Saturnum Deus penes vos nemo est : ab illo census totius, vel potioris, vel notioris divinitatis (Tertullian. Apologet., cap. 11, pag. 532; et lib. I ad Nation., cap. 12, pag. 578). Dixitautem potioris vel notioris (Ibid.), aut ut in manu exaratis nostris exemplaribus, et n otioris, nec prorsus quidem male. Significat eleuim se deorum primordia non a prima idololatriæ origine, quam alibi obscuram esse, nec a cunctis eamdem assignari vidimus (Tom. I Apparat., pag. 717 et seqq.; et dissert. super., cap. 50 et seqq.); sed ab ipsa divinitate Saturni, qui omnibus aliis diis potior et notior habebatur. Quid vero mirum, si ab illo ordiatur, cum Warro, qui tot libros de diis suis composuerat, omnium deorum antiquissimos venditet Jovem, Junonem, et Minervam (Tertullian., lib. II ad Nation., cap. 12). At Jupiter genitus ferebatur a Saturno, qui proinde illo antiquior erat. Ab hujus autem parentibus Coelo, sive Chrono, et Terra, incipiendum esse non censuit, tum quia Saturnus, unicus eorum filius, his ac cæteris omnibus diis notior erat, et potior credebatur, tum quia hæc ridicula poetarum de illius ex Coelo et Terra ortu commenta et fabulæ sunt. Natus siquidem ex illis fingebatur, quoniam parentes ejus ignoti fuerunt. Nam er consuetudine hunana, ait Tertullianus, ignoti, vel ex inopinato apparentes, de cælo supervenisse dicuntur (Tertullian. Apologet., cap. 10, pag. 551 ; et lib. II ad Nation., cap. 12), sicut et vulgus filios terræ vocat, quorum incertum erat genus. Sed hæc omnia in superioribus nostris dissertationibus explanavimus (Dissertat. in Minut., Octav. cap. 15, art. 1 ; et dissert. in Lactant., cap. 30, art. M, et cap. 51, art. 2). Praeterea cuilibet perspicuum ibidem fecimus quam recte ille asseruerit hominem fuisse Saturnutu, qui post multas expeditiones in Italiam appulit, ac postquam ibi a Jano susceptus fuisset, mons, inquit, quem incoluit, Saturnius diclus; civitas, quam depalaverat, Saturnia usque nunc est. ln antiqua, et al

tera recentiori editione legimus Tertullianeum verbum est depalaverat (Tertulliam., loc. cit.); Ubi enim de mundi creatione adversus Hermogenem disputat : 0mnia, inquit, opera sua Deus ordine consummavit, incultis primo elementis depalans quodammodo mundum (Idem , lib. adv. Hermog., cap. 20). Rursus vero contra Marcionem : Quod architectum se prudentem affirmat, hoc invenimus significari depalatorem disciplinæ divinæ a creatore (Idem, lib. W advers. Marcion., cap. 6). Itaque dixit a Saturno depalatam civitatem, id est conditam, vel positis palis fumdatua, sive ut aliis placet, palis instruetam. Et hi quidem explicationem suam firmare conantur his Hermæ verbis: Cum depalasset vineam (Herm., lib. III, similit. 5, § 2, pag. 61). Tum deinde Tertullianus : Consedit Saturnus, ea:ceptus ab Jano, vel Jane (Tertullian. Apologet., cap. 10) : MSS. nostri, Janæ ut Salii volunt. In duobus alitem manu recentiori exaratis exemplaribus nostris, et in primo ad Nationes libro, ubi eadem repetuntur : Etsi alii vocant (Lib. I ad Nation., cap. 12, p. 578): melius forsitam, sicut alii. Quorsum enim ibi Saliorum mentio? Numquid ab illis aut solis, aut primis Saturnus dictus est a Jane, non autem Jano exceptus? Sed haec aliorum judicio permittimus. Postquam vero Saturuus datam sibi a Jano sedem fixisset : Tota Italia, ait Auctor noster, post 0Enotriam Saturnia cognominabatur (Tertull., ibid) : et in libro ad Nationes : Tota Italia de Saturno vocabatur. Italiæ autem primum OEnotriæ nomem fuisse aperte docet Wirgilius his versibus :

Est locus, Hesperiam Graii cognomine dicunt, Terra antiqua, polens armis atque ubere glebæ, OEuotrii coluere viri, nunc fama minores Italiam dixisse ducis de nomine gentem.

(Virgil., lib. 1 Æneid., p. 554 et seqq.) Nec id semel cecinisse contentus, iisdem verbis alio in libro repetit (lib. III, v. 165 et seqq.). Videsis Servii in hæc carmina annotationes, Antiochum a Strabone citatum (Strab., lib. IlI Geogr., p. 254), et alios. Italia itaque a Saturno nuncupata prius fuit Saturnia, ut liquet his 0vidii carminibus :

Hac ego Saturnum memini tellure receptum;
Cœlitibus regnis à Jove pulsus erat.

Inde diu genti mansit Satúruia nomen;
Dicta quoque est Latium terra, latente Deo.

(0vid., lib. ii Faslor. § 5, v. 235.) Quamobrem a poetis ut vidimus (Dissertat. in Minut., c. 16, art. 1), vocatur tellus terraque Saturnia, et a Wirgilio, ubi cecinit : Salve, magna parens frugum, Saturnia tellus ? (Virgil., lib. li Georg., v. 174.) Nonne autem ea omnia satis evidenter probant Saturnum fuisse hominem ? Quod quidem Tertullianus tam in Apologetico, quam in secundo ad Nationes libro adhuc confirmat testimonio Diodori, Thalli, Cassii Severi et Cornelii Nepotis, de quibus alibi egimus (Dissertat. in Minut., cap. ult., art. 2, et in Lactant., c. 51, art. 3). Non sine aliqua tamen observatione præmittere possumus in priore libro scriptum Cas

debellaverat; sed A sius Severus. Duo antem eo nomine insigniti fiierunt :

alter, uti in Eusebiano Chronico legimus, orator egregius (Chron. Euseb., ad ann. 2047), qui Augusti imperatoris tempore in exilium missus est; alter vero poeta parmensis, qui ex iis unus fuit, qui cum Bruto Julium Cæsarem interfecerunt, de quo plura Lilius Giraldus (Girald., Dial. IV, de Poet. Hist., p. 160), Vossius (Voss., de Poet. latin., c. 2), Scaliger (Scalig., in cit. Chron. Euseb.), et alii (Fabius, lib. X, et Senec, epist. 79). Uterque porro a nonnullis Cornelius Severus vocatur. Sed in Tertulliani texiu forsitam additum est cognomen Severus, a M nutio Felice et Lactanlio, sicut alibi vidimus, omissum. Nam quæ ille de Saturno narrat, haec potius a Cassio IIemina, quemadmodum etiam annotavimus, quam a Cassio B Severo scriptis tradita videntur. In illius quoque ad Nationes libro ab oscitante librario scriptum est : Cornelios Nepotes et Tacitum. Ad quid enim ibi Taciti mentio, cujus nulla in Apologetico, neque a Minutio et Lactantio facta est (Dissertat. in Minut., cap. ult., art. 2)? Nonne ibi sicut in illorum libris legendum esl Graecum Thallum ? Quidquid autem ea de re peritiores pronuntient, quorum judicio semper stabimus, haud dubitanter Tertullianus aflirmat nullum ab ullo gentili inveniri aut citari posse auctorem, qui unquam negaverit Saturnum fuisse hominem, qui ab alio homine et vitam accepit et regnum, ac proinde Deus esse non potest Tertullian. Apologet., c. 10, p. 551, ell. II ad Nation., c. 12, p. 578). Verus enim Deus, ut saepius diximus

C (Dissert. in Minut., cap. ult., art. 2), a se ipso solo est,

et ideo omnipotens, qui homines cæteraque omnia creavit, qui omnibus dominatur, qui omnia regna dispensat. Post hæc ille : Satis jam, inquit, de Saturno (Tert., Apologet., c. 10, p. 581), ad cuilibet hebetiori atque obstinatiori demonstrandum falsam omninoesse illius divinitatem. Data autem opera ibi adjecii licet paucis. Nam in secundo ad Nationes libro falsitatem ejus variis demonstrat argumentis (lib. II ad Nation., c. 7, et rap. {6), quæ in superioribus nostris dissertationibus explicata, non amplius hic repetenda Sunl. Saturnus porro si detis nec fuit, nec esse potuit, quia homo erat, cæteris hominibiis similis; multo

D magis divinitate carent Jupiter, ejus filius, totaque

aliorum pene innumerabilium caterva, quos ab eodem Saturno, aut saltem post illum ortos esse constat (Idem, Apologet., c. 10, p. 355). Quis enim aesciat Jovem, quem ethnici deum optimum, maximum vocabant, ex ejusdem Saturni cum 0pe, seu Rhea sorore sua connubio, sive potius incestu, natum perhiberi? Adultus autem, pulso patre stio, in illius invasit regnum, atque assumptis, uti ait Tertullianus, squammati, cornuti, plumati, iiubris aurei figuris, filios infamibus stupris et adulteriis procreavit (Tertull., Apologet., c. 21, p. 596, et l. II ad Nat., c. 13):

Quis ergo expensis his ominibus, quæ aliis nostris if dissertationibtis enucleavimus ( Dissertat. in

« PoprzedniaDalej »