Obrazy na stronie
PDF

de Civit. cap. 22. pag. 51), atque alii, certe quam plu- A leviora fuerint incommoda, quibus solebant homines rimi, constanter asserunt neutiquam expugnatum a antea affligi ac vexari.

Semopibus Capitolium, sed Romam tantum ab eis Contra vero elhnici, impendente aliqua vel exorta captam? Nihil certe verius. Quamobrem verbum oc- calamitate magis formidanda, Deum verum comescupaverant , ibi accipitur pro tenuerant obsessum. At- sationibus, ebrietate, stupris, adulteriis, et impia falqui tunc Saturnus aliique gentilium dii, uti ait Ter- sorum deorum invocatione irritabant. Tum enim quotulliamus, ab omnibus tam obsidentibus, quam obses- tidie pasti, uti Tertullianus eos allocutus ait, sis colebantur. Christiani igitur, qui tunc non erant,

sta

[merged small][merged small][merged small][ocr errors]

Ethnicis inquirentibus qui, nisi Christiani, deorum hostes infensissimi, publicarum cladium caussa esse poterant, respondet Tertullianus eam in ipsosmet tantum gentiles esse refundendam (Tertul. Apologet. c. 40, p.487). Etenim: Semper humana, inquit, gens male de Deo, vero et unico, meruit, duplicem ob rationem. Ac primo quidem, ut inofficiosa ejus, quem cum intelligeret ex parte, non requisivit (Ibid.), id est, cum solo lumine naturali ex parte saltem cognovisset illum revera existere, nec alium esse posse Deum, non curavit amplius investigare quis ille esset, nec proinde debita illi officia, honoresque debitos persolvere.

Secundo, eadem gens humana alios deos sibi insuper commentata est, quos coleret. Non amplius itaque quærendo magistrum innocentiæ ( Ibid. ) et scelerum vindicem, eo derelieto, in idololatriam et omneflagitiorum genus sese præcipitem dedit. Deum ergo ethnici, quem recognoscendo, ac sicut par erat colendo, propitium habere poterant, sua ob crimina iratum experti sunt. Non Christiani igitur, qui Deum verum cultu debito et piis operibus semper coluere, publicarum calamitatum caussa erant, sed ingrata ipsorummet etlinicorum gens, quæ illum adspernata est, et idololatria, aliisque sceleribus gravissime offendit. Totam autem hanc argumentationem his corroborat, quæ, orta clade aliqua aut imminente, ab utrisque christianis et gentilibus agebantur. Cum enim ab i„,. I) bribus, inquit, aestiva hyberna suspendunt fœcundos, ut paulo antea diximus (Ibid.), ac desideratos maxima imbres; et annus in cura est, sive de illius timetur sus. rilitate, aut sicut alibi ipse loquitur, cum stupet coelum, et aret annus (Tertull., Apolog. loc. cit. et lib. de Jej., c. 16), tum christiani jejuniis aliisque durissimiis pœnitentiæ laboribus, de quibus supra egimus (Supr., cap. 14. art. 1 et 2. cap. 15. art. 1.), infinitam Dei misericordiam grata vi exorabant. Quo quidem factum est, quemadmodum ille jure merito animadvertit ( Tertulliam, Apologet. cap. 40), ut ab eo tempore, quo christiani vitæ sanctimonia et hisce piis operibus iniquitates sæculi temperavere, multo

[ocr errors]

timque pransuri, balneis, et cauponis, et lupanaribus operantibus, aquilicia Jovi immolatis ( Ibid. ). Et haec quidem sunt totidem ejus verba in nostris manuscriptis libris, nisi quod in eis scriptum est, cauponiis, quo nomine Justinus historicus utitur, sed addidit artibus ( Justin. lib. I). Eadem legimus in antiquis ejusdem Apologetici editionibus, nisi quod scriptum est, cauponis operati, sed in aliis melius operantibus, hoc est, operam suam subministrantibus . Verum Rigaltius nullo codice citato, ac propria procul dubio auctoritate penitus delevit priora hæc verba, quotidie

pasti, statimque pransuri. Itane ergo editori licet auc

toris sui textum, nulla ratione allata, corrigere, vel potius corrumpere ? Tertullianus enim christianos opponit ethnicis, ostenditque quam diverso utrique modo ingruentem publicam calamitatem a se deprecarentur. Tum vero christiani, inquit, sacco et cinere sorditati, nulluin totis diebus capiebant cibum. Euh. nici e contrario non exspectata hora prandii, cibos antea prægustabant, mox lautius in cauponis pransuri. Postea balnearum recreabantur voluptate, atque in omni stupro sese in lupanaribus volutabant. • Alio præterea idololatriæ crimine verum irritabant Deum. Nam, eo repudiato, immolabant aquilicia Jovi. Aquilicium autem sive aquælicium, teste Festo, dicitur, cum aqua pluvialis remediis quibusdam elicitur, ut quondam , si creditur, manali lapide in Urbem ducto ( Fest. cap. 20. de verbor. Signif. ad v. Aqualicium ). Quis vero sit manalis ille lapis, si quæras, tibi idem Festus respondebit : Manalem lapidem vocabant petram

* quamdam, quæ erat extra portam Capenam juxta ædem

[blocks in formation]

pus solemni pompa, crematum est : Reliquias, uti A dere obruti gentiles, mira pertinacia cedere nun

narrat Suetonius, legerunt primores 'equestris ordinis tunicati, et discincti, pedibusque nudis, ac in mausoleo condiderunt (Sueton. lib. II, in Vit. August. § 400). Quidam insuper opinati sunt ad hunc ritum spectasse Juvenalem, ubi de gallis Matris deum sacerdotibus hæc cecinit :

[blocks in formation]

serit, qui genibus nixi gradiebantur, quam qui pe. dibus nudis ibant in templum, ubi deos suos precarentur. Magis igitur ad Tertulliani propositum citata Ovidii verba conducunt. Nudis itaque pedibus incedentes ethnici, veniebant in Capitolium, ait Tertullianus, id est, templum Jovis Capitolini, ibique quærebant cælum pluvium, ac nebula fœcundis imbribus gravida exspectabant de laquearibus illius nimirum templi, in quo summum Jovem suum habitare perperam arbitrabantur. - Quamvis autem ibi Auctor noster dixerit hoc ipso calamitoso tempore nullum ab illis prætermissum intemperantiæ libidinisque crimen ; alio nihilominus in libro testificatur quosdam non solum pedibus nudis, verum positis etiam dignitatum insignibus, quamdam præ se tulisse pœnitentiæ speciem. Nam alio in libro: Cum stupet, inquit, coelum, et aret amnus, nudipedalia denuntiantur, magistratus purpuras ponunt, fasces retro averlunt, precem indigitant, hostiam instaurant (Tertull. lib. de Jejun. cap. 16). Verum his idololatriæ operibus nihil plane nec a diis suis, qui nulli erant, nec a vero et omnipotente Deo, qui solus omnium bonorum largitor est, impetrare umquam poterant. Quis autem jam non intelligit quam vera certaque sit Tertulliani nostri, eosdem gentiles alloquentis, conclusio : Vos igitur importuni rebus humanis, vos rei publicorum incommodorum vos malorum illices semper, apud quos Deus spernitur, statuæ adorantur (Idem. Apologet. cap. 41. pag. 488). In quibusdam editionibus : ilices semper. Suumma enimvero impietate falsos deos, statuasque adoratis, ac verum repudiatis Deum, qui impios et sceleratos homines publicis calamitatibus merito castigat. Ipsimet ergo ethnici publicarum calamitatum revera auctores erant, minime vero christiani qui verum Deum adorantes, poterant utique ab eo postulata ob

tinere. ART1CULUS V.

Examinantur allatae a Tertulliano rationes, vb quas Deus patitur Chrislianos publicis calamitalibus affligi, et cur pro ethnicis valere non possint.

Gravissimo tot tantorumque argumentorum pon

quam volebant; sed intorta a Christianis tela in ipsos retorquere quoquo modo conabantur. Si Christiani, inquiebant, publicarum cladium non sunt revera auc. tores, cur illorum Deus, si omnipotens sit et justus, adeo tranquille patitur eos iisdem calamitatibus, ac eæteros homines noxios ac sceleratos, vexari, l;edi et opprimi? Respondet Tertullianus hoc telum retorqueri plumbea plane et hebeti cæcutientium hominum manu, qui æternas summi Dei dispositiones omnino ignorabant (Tertull. Apologet. cap. 41). Nam liic supremo post mundi finem judicio bonos discernet a malis, hosque pro merito sempiternis aut suppliciis aui præmiis afficiet. Interim vero voluit omnibus communia esse hujus vitæ commoda et incommoda : ut pari, inquit, consortio omnes experirentur{lbid.), aut lenitatem ejus aut severitatem, illamque diligerent, et hanc metuerent. Publieæ igitur calamitates Christianis erant in admonitionem officii, ethnicis vero in scelerum castigationem. Nec urgere hi poterant id ab ipsis christianis perperam fictum. Nam hæc, pergit ille, ita didicimus apud ipsum Deum (Ibid.), hoc est, in sacris Veteris et Novi Testamenti libris (Matlh. cap. V. v. 45, et cap. XIII. v. 49, et cap. XXV. v. 32 et seqq.), quorum summam, ut superius vidimus (Supr. cap. 8. art. 1 et 5), demonstraverat auctoritatem. Secundo respondet Chrislianos nullis rebus adversis in hoc mundo afflictari, sed potius lætari (Tertult. loc. cit.); quandoquidem nihil gratius cariusque habebant, quam de hoc mundo exire, ut citius æternam illam consequerentur felicitatem, quam certissimis ac divinis oraculis sibi nec aliis promissam fuisse certo certius noverant. Ethnici vero ncquibant simili modo hujus argumenti , quod in eos solos valebat, vim unquam infirmare. Nam si illorum dii mundum propter Christianos, hostes suos, publicis premebant calamitatibus, non sine ingrati animi vitio patiebantur illos cultores suos iisdem cladibus involvi : Quos, ut recte ait Tertullianus, separare debebant a meritis Christianorum (Tertull. ibid.). Postquam vero expositas a nobis in eorumdem Christianorum gratiam rationes protulit, elhnicos his affatur verbis : Si vero ab eis, quos colitis, omnia vobis mala eveniunt nostri caussa, quid colere perseveratis tam ingratos, tam injustos, qui magis vos in dolorem (MSS. nostri in dolore) Christia

D norum adjuvare et asserere debuerunt, quos separare

deberent a meritis Christianorum (Ibid.). Wides hæc posteriora verba bis repeti, quæ idcirco Rigaltius tanquam præpostere addita, in sua editione contra eodicum omnium, sive editorum, sive manuseriptorum fidem, penitus abstulit. Verum quid, amabo te, prohibuit quominus Tertullianus adversus elhnicos disputando, eadem verba, quibus thesim suam proposuit, post allatas ad eam probandam rationes iterum repeterel ? At hæc, inquiet aliquis, tanti non sunt momenti, quanti scire interest unde ille conficere potuerit deos gentilium, si quis in eis grati et æqui animi sensus fuisset, debuisse illos, in publicis calamitatibus se-tur, quia ethnicis nulla plane certa ratio suppetebat, qua sperare possent fore, ut postquam ex hac vita excessissent, aeternam a diis suis, qui nulli'erant, . acciperenl virtutum suarum mercedem. Christiani vero illam, ut diximus,- ab omnipotente I)eo suo certissime exspectabant. Non debebant igitur ethnici hos deos colere, si persuasum habebant se ab illis ob Christianos publicis calamitatibus vexari. Si enim cultoribus suis, qui aliorum caussa publicas calamitates in hac vita perpessi sunt, nihil post mortem conferre possint, ingrati prorsus et injusti sunt, aut certe infirmi, ac proinde divinitatis prorsus expertes. Tertullianus itaque recte concludit horum deorum cultores, minime vero Christianos, publicarum calamitatum

cernere a Christianis. Sed id inde ab eo recte colligi- A brachmanes, ab aliis hominibus sejuncti, durissimam

esse auctores, Palam vero nos alibi fecimus (Dissert. B

in Arnob. cap. 6. art. 4 et seqq.) quomodo haec criminatio tam saepe, quam insulse ab ethnicis repetita, ab Arnobio confutata fuerit, ac quomodo Minutius Felix et Lactantius demonstrent imbecilla plane et futilia esse illorum argumenta, qui inde divinam providentiam labefactare conati sunt (Dissert. in Minut. cap. 6. art. 5, et in Lactan. cap. 14. art. 3). Sed jam ad ultimum eorumdem gentilium, contra christianæ religionis veritatem, argumentum accedamus.

CAPUT XXIV.

uam absurde ethnici conquerebantur Christianos reiq publicæ esse inutiles, atque idcirco exterminandos.

ARTICULUS PRIMUS.

Quomodo Tertullianus probaverit Christianos non fuisse brachmanas, nec Indorum gymnosophistas, nec sylvicolas, sed reipublicæ plurimum utiles.

Ethaici, nullum non moventes in Christianos lapidem, adhuc objectabant illos reipublicæ prorsus esse inutiles, eoque solo nomine penitus exterminandos. Sed hi, inquit Tertullianus, neque brachmanæ, aut Indorum gymnosophistæ, sylvicolæ, et ersules vitæ sunt (Tertull. Apologet. cap. 42). Sed quinam, inquiet fortasse aliquis, erant illi brachmanæ et gyninosophistæ? Numquid iidem, aut diversi a se invicem populi fuerunt ? Nam Apollonius Tyanæus et Damides, à Philostrato citati (Philost. lib. lII de Vita Apollon. cap. 4. pag. 119. et lib. VI. cap. 4. pag. 265), asseverant brachmanes Indiæ incolas fuisse, eosque, uti alibi dixit, yvpvov; (nudos) seu gymnosophistas collem habitantes parum a Nili ripis distantem. Ab Hieronymo autem alicubi, Indorum brachmanæ, et Ægyptiorum gymnosophistæ ( Hieronym. epist. 57, ad Læt. et lib. I adv. Jovin.), alibi vero, et ab illo, et aliis, quos alia in dissertatione citavimus, gymnosophistæ Indiæ appellantur ( Tom. I Apparat. lib. III. dissert. 2. cap. 19. art. M. pag. 1160 et seqq.). At ibidem insuper annotavimus duplex saltem fuisse illorum genus. Si quis porro probaverit i;los non solum in India, sed Ægypto etiam suas posuisse sedes, is facile Tertullianum aliosque a Philoslrato laudalos inter se conciliabit. Cæterum illi, sicuti et

consectabantur vivcnli , et a cibis abstinendi rationem, a nobis loco jam citato explicatam. Sed longe dissimilis, ut recte Tertullianus noster asseverat, erat abstinentia Christianorum, qui cibos sibi a Deo datos cum gratiarum actione sumebant, sed servalis semper temperantiæ legibus. Neque enim ullum fructum, inquit ille , operum Dei repudiamus; plane temperamus, ne ultra modum, aut perperam utamur (Tertul!. Apologet. cap. 42). Neque etiam iidem Cliristiani erant sylvarum incolæ, ac veluti brachmanes et gymnosophistæ, exsules vitæ communis (lbid.). el a cæterorum hominum consortio plane separati. In oppidis siquidem et urbibus cum ethnicis, sicut jam diximus, commisti habitabant, ac communes cum illis ubique miscebant operas, in foro, macello, mundimis, agris, balneis, tabernis (Ibid.), non quidem vinariis, sed ædificiis, quae, ut ait. Festus (Fest. ad v. Tabernacula), ex tabulis constructa, usui, teste Nonio, erant populari (Nonius ad v. Taber.). Artes etiam suas exercebant in officinis cuilibet patentibus, ac commorabantur in stabulis (Tertull. ibid.), seu diversoriis et hospitiis, ubi hospites et peregrinos excipiebant, seu potius habitationibus, et privatis quorumdam, veluti agricolarum,domibus, de quibus ita canit Wirgilius : Ardua tecta petit stabuli et de culmine summo Pastorale canit signum. (Virgil., lib. vii Æneid. v. 512.)

[blocks in formation]

lumento. Quemlibet itaque gentilem sic compellat: Si A perdere, tam impia festa celebrando. Quamobrem

cæremonias tuas non frequento, attamen et illa die homo sum (Tertull., Apolog., cap. 42), qui quidem, ut mox dictum est, una cum elhnicis vivendo, measque commiscendo artes, tibi aliisque plurima , quæ ad tuam ac cæterorum hominum vitam et socielatem necessaria sunt, ita suppedito, ut maximum ex operibus meis fructum unusquisque percipiat. Nemo est autem, qui mom fateatur hoc cuneo funditus everti insulsam omnino gentilium accusationem. Verumtamen Tertullianus ultra, quam satis sit, manifestum pluribus exemplis cuilibet facit, a Christianis, etiamsi gentilium mysteriis non affuerint, aut nihil inde detrimenti rebus importari publicis, aut si quod importatum, aliunde illud ab iis affatim resarcitum fuisse. Sed illum, si lubet, a saturnalibus ethnicorum festis incipientem audiamus : Non laror, inquit, diluculo saturnalibus, ne ct noctem et diem perdam (Ibid.), Atque ita quidem hæc verba in nostris exemplaribus manuscriptis et editis antiquioribus exhibentur. Verum Rigaltius rejecit adverbium diluculo, et scribi jussit, Lavor sub noctem : sed meras nugas, genuino Auctoris nostri textui (Idemfìib. de Idolol., cap. 10) mentique repugnantes, nobis vendit. Ab omnibus autem , ut facilius id dignosci queat ', observandum est saturnalia festa, ut ipse alibi et Varro (Varr. lib. W. de Ling. lat. p. 51.) ac Festus (Fest. ad v. Saturnia ) testificantur, instituta fuisse in Saturni, agrorum, sicuti opinabantur, praesidis, honorem. Livius vero illorum originem, et statutum eorum celebrandorum diem his pandit verbis : Decembri jam mense ad ædem Saturni Romæ immolatum est, lectisterniumque imperatum, et eum lectum senatores straverunt, et convivium publicum, ac per Urbem Saturnalia diem ac noctem clamatum, populusque eum * diem festum habere ac servare in perpetuum jussus (Liv., lib. II. § 1). Sed Macrobius (Macrob., lib. I Saturnal. c. 8 et 10), ac postea Lipsius (Lips., lib. I Saturn. c. 3, tom. III ) disputarunt utrum haec uno duntaxat, an septem, ut probabilius putant, continuis diebus agerentur. Tuim autem, teste Luciano (Lucian. Dial. Saturn. p. 1021), non licebat serium aliquod privatum aut publicum negotium transigi, sed polare, ineloriari, vociferari, ludere, certare tesseris, nudos canere, saltare lascivo corporis motu , sese vultu fuligine oblito in aquam aliquando dare, ac famulos adliibere in convivium, quemadmodum Accius his a Macrobio transcriptis versibus ceciuit : Maxima pars Graium Saturno, et maxime Athenæ, Couficiuiît sacra, quae Cronia iterantur ab illis; Cumque diem célebrant, per agros, urbesque fere 0mnimes Exercent epulis laeti, famulosque procurant

Quisque suios, noslrisque itidem et nos traditus illinc Iste, ul cum dominis fámuli tum epulentur il)idem.

(Macrob, lib. i Saturnal., cap. 7.) Non mirum itaque si Christiani hos nefarios idololatriæ, lascivi;p, el)rietatis, aliosque, quos ex citatis superius scriptoribus recensuimus , detestandos actus improbaverint, noluerintque noctem et diem

non lavo, inquit Tertullianus, diluculo saturnalibus (Tertullian. Apologet. c. 42. p. 482), ut adilla agenda me praeparem. Quis enim nesciat morem ethnicorum fuisse se ante convivium lavandi ? Sed Christiani fas sibi esse non credebant sese ad illa nefanda convivia et mysteria agenda diluculo, cum hyems sæviehat, in tempestivo balneo præparare. Nullum tamen rebus publicis detrimentum idcirco importabant. Etenim lavo, ait Auctor noster, honesta hora et salubri. Rigaltius vero scribi maluit debita, quam honesta hora : sed contra codicum omnium reclamationem. Nonne autem Auctor noster dicere potuit Christianos non respuisse balneas, sed lavatum abiisse hora honesta et salubri, qua videlicet cum

B honestate et salubritate omnes se lavare consuevo

rant. lIæc autem hyeme, ut ait Plinius, erat nona hora, æstate octava (Plin. lib. III. epist. 1. pag. 90.), aut ut alii observant, a meridie ad vesperam. Horatius autem canebat : Ast ubi me fessnm sol acrior ire lavatum Admonuit, fugio rabiosi tempora signi. (Horat., lib. I, satir. 6, v. 125.) Nonne ergo Tertullianus designmre videtur meridianam horam, quæ mense decembri, quo saturmalia agebanlur, honesta et salubris erat; ut mihi, inquit, calorem, et sanguinem servet. Non his igitur frigidis, pergit ille, impiorum saturnaliorum diebus lavo diluculo, quando quidem rigere et pallere post lavacrum mortuus possum. Quibus ille verbis allulit procul du

C bio ad alium antiquum morem inortua hominum

corpora lavandi, ac forte ad hæc Virgilii de Miseni funere carmina : Pars calidos latices et aliena undanlia flammis Expediunt, corpusque lavant frigentis et ungunt. (Virgil., lib. vi Æneid. v. 217 et scqq.) Servius vero in suis ad irae c carmina animadversio-* iuii)us citat illud ab Ennio conimpositum :

Tarquinii corpus bona foemina lavit, et unxit.

(Serv., pag. 411.] Dicit itaque Tertullianus posse quidem post mortem eo lavacro rigere et pallere, nolle autem dum viveret, illud praevertere intempestivo hyemali balneo, quo saturnalia inchoabantur. Quamvis autem haec ratio sit inere natura!is, eo tamen acrius ethnicos. punge

D bat, quo absurdius objiciebant Christianos ideo rci

publicæ esse inutiles; quia hoc l)alneum, atque inpias cæremonias, illud subsequentes, meriti simo jure fugieljant et exsecrabantur. Ad liberalia deinde, sive ad dies ludosque Libero, sive Baccho, dicatos, sic transit : Non in publico liberalibus discumbo ( Tertullian. Apologet. cap. 42. pag. 492). Rationem ab eo si postules, alio in libro eam his verbis datam videbis : Cum promiscue ludi Liberalia vocarentur, honorem Liberi patris manifeste sonabant. Libero enim a rusticis primo fiebant, ob beneficium quod ei adscribunt, demonstrata gratia vini (1dem, lib. de Spectac. cap. 5). Qua de re non semel quidem disseruimus. Quoniam ergo hæc festa

infalsi dei honorem, non sine idololatriæ aliisque A ac potissimum crapulæ et ebrietatis criminibus, celebrabantur, summo Christianis erant horrori. Addidit Auctor nosler : Non in publico liberalibus discumbo, quod bestiariis supremum coenantibus mos est (Idem, Apologet. loc. cit.). Sic autem legimus in manuscripto Puteano, et primo Colbertino; sed in Harleano et Colbertino secundo, supremam. At Junius scriptum suspicatur, sub primam; quia bestiarii, de quibus antea egimus, meridie, inquit, certabant. Bulengerus vero hanc conjecturam non sine risu ideo explodit (Buleng. lib. de Venat. Circ. cap. 54), quia bestiarii non solum meridie pugnabant, sed tempore etiam matutino. Quid enim his Suetonii de Claudio imperatore verbis clarius : Bestiariis meridianisque

blicæ fructuosos mon esse, quia coronas non emebant, ad spectacula non conveniebant, thura non mercabantur,tametsi plura ac cariora,aSabæis empta, in mortuorum sepulturam insumerent, quam gentiles ad deos suos fumigandos.

Frequens procul dubio erat Tertulliani tempore coronarum usus : quandoquidem ethnici de illo a Christianis rejecto, tanquam magno reipublicae damno, querimoniam singularem habebant. Werum cuilibet ethnico sic ille respondet : Non emo capiti coronam ; sed quid tua interest? Quodnam enim inde rebus publicis detrimentum ? Nullum plane. Emplis siquidem floribus utor, inquit ille, sed iis, ut puto, gratius liberis, et solutis, et undique vagis(Tertullian. Apologet. c. 42. p. 493),nec compactis in coronam. Nullus quippe

adeo delectabatur, ut etiam prima luce ad spectaculum B capillis, sed naribus tantum odor florum percipitur.

descenderet, et meridie dimisso populo, persederet (Sueton. lib. V. in Vita Claud. § 54). Seneca vero : Mane leonibus et ursis homines, meridie spectatoribus suis objiciuntur (Senec. epist. 70. p. 295). Visne et alia non minus perspicua illius verba? En hæc ipsa sunt : Casu in meridianum spectaculum incidi, lusus exspectans.... Mane leonibus, et ursis homines, meridie spectatoribus suis objiciuntur. Interfectores ab interfecturis jubentur objici, et victorem in aliam detinent mortem (Lib. III. de ira, cap. 45, pag. 583). Rursus alibi : Nuper in ludo bestiariorum unus e Germanis cum ad matutina spectacula pararetur, secessit (Idem, epist. 7. pag. 472 ei 473). Denique illa mec semel quidem vocat matutina arenæ spectacula (Lib. de Ira. cap. 45. pag. 585). Nec difficile foret huc plura alia C congerere : sed quia hæc sufficiunt, nihil aliud addemus, nisi hoc Martialis carmem :

In matutina nuper spectatus arena
Mucius. -
(Martial. lib. X, epigr. 25.)

* Nihil ergo mutandum in textu Tertulliani, qui scite

supremam, sive ultimam appellat bestiariorum coenam; quia postridie cum aliis gladiatoriis aut bestiis pugnaturi, necem potius, quam victoriam sperare debebant. Etenim pugnantium, sicuti mouet jam laudatus Seneca, exitus mors est (Senec. epist. 7. p. 173). Si qui enimvero inde iucolumes evadebant, lioc tamen sperare non ausi, supremam cœnam pridie se carpere arbitrabantur. Ab auctore porro Actorum SS. Perpetuae el Felicitatis discimus hanc cœnam D liberam vocitari, haud dubie quia lautissima erat, ac gladiatores cibis ad libitum appositis sese ingurgitabant. Christiani ergo publicas illas coenas merito repudiabant; utpote quæ in Bacchi honorem, ac inlemperanter dabantur. Nullum tamen damnum rebus publicis inde accedebat. Nam ubi ubi, sic Tertullianus quemlibet ethnicum alloquitur, de copiis tuis cœno , id est, cibis, quos a tuis gentilibus in quocumque publico loco, falsis diis non consecrato, emere consuevi. ARTICULUS 111.

Quam insulse ethnici objicerent Christianos ideo reipu

Nos vero hæc fusius prosecuti sumus in alia dissertatione, ubi præterea ostendimus ideo hujuscemodi coronarum usum a Christianis rejeetum ; quia suam ab idololatria traxerat originem (Dissertat. in Minut cap. 15. art. 3).

Urgebant ethnici Christianos magno reipublicæ malo publicis spectaculis non interfuisse (Tertullian. loc. cit.). Grande scilicet malum erat ea fugere, quæ Tertullianus alio in libro orta esse probat de reatu generali idololatriae gemitricis suæ (Idem, lib. de Spectac. cap. 7). Aliis autem in dissertationibus annotavimus hæc spectacula non solo idololatriæ , sed pluribus aliis adhuc coinquinata fuisse criuinibus, quæ Christiani non secus ac pestem publicam jure merito fugiebant. Quæ ergo inde boni publici jactura? Magna quidem, inquiebant gentiles. In longum enimvero tempus spectacula illa producebantur, atque idcirco spectatores in amphitheatri aditu plura eduliorum emebant genera, quibus possent interdum refici. Christiani itaque nullos plane faciebant hujusmodi sumptus.

Sed si nihil, inquit Tertullianus, ibi mercamur , Quae tamen apud illos cælus venditantur, si desideravero, libeuius de propriis locis sumam (Tertullian. Apologet. cap. 42. pag. 493). Quædam antiquæ editiones, sumo : aliæ quædam recentiores, sumentur. Melius in nostris codicibus et cæteris editionibus, sumam. Nihil ergo de bono publico deperditum, si Christiani aliis licitis sibi in locis ea emuebaut, quæ apud ellhnicorum illicilos coetus venditabantur.

Nihil etiam, quidquid adhuc iidem caussarentur, reipublicæ deperit, si thura, inquit Tertullianus, non emimus (Ibid.), quæ ethnici falsis diis adolebant. Nam id nobis omnino vetitum erat, iliurisque pretium minus erat, quam elhnici de hoc detrimento conqueri unquam debuerint. Etenim Arabiæ, pergit ille, potiori jure queruntur. Werum si quæ sil Arabum de cariore suo thure non vendito querimonia, scient, ait, sive pro nobis respondebunt : Sabæi pluris et carioris suus merces christianis sepeliendis profligari, quam diis fumigandis (Ibid.). De Sabæo autem uhure Virgilius :

« PoprzedniaDalej »