Obrazy na stronie
PDF

plane penitusque fugiebant et detestabantur. Non A esse voluit se hanc emendationem ab iis collegisse,

aliam quippe illa habent originem, nisi de superstitione, uli ait, sive impio falsorum numinum cultu, sicut alio ipse in libro fusius et singulatim demonstrat. Recte ergo in Apologelico suo hanc inde elicit comclusionem : Nihil est nobis dictu, visu, auditu, cum insania circi, cum impudicitia theatri, cum atrocitate arenæ, cum Xysti vanitate. Atque ita in omnibus manuscriptis codicibus, et antiquis editionibus : sed a Rigaltio ejusque sequacibus hæc verba dictu, visu, auditu, sublata sunt, an recte, te judicem appello. Ea enim genuina et consultissime ab illo addita sunt, ut ostenderet hæc spectacula ideo aChristianis devitari, quia præter idololatriæ crimen nefas ducebant illicitas dictu, visu, et auditu capere voluptates (Tertullian. loc. cit. et lib. de Spectac., cap. 6 et 7 et seqq.) Quam autem istæ noxiæ ac pestiferæ essent, his disces ejus verbis, quibus illas alibi appellat: Solemnes voluptates circi furentis, et caveæ sævientis, et scenæ lascivientis (Idem, lib. I advers. Marcion., cap. 27). Alibi vero : Perit, et fidelis elapsus in spectaculum quadrigarii furoris et gladiatorii cyioris, et scenicæ fæditatis, et arysticæ vanitatis (Idem, lib. de Pudicit., cap. 7). Sed de his plura in libro de Spectaculis, nosque in hac et aliis dissertationibus nostris. Objiciebant tamen gentiles vel eo ipso nomine prohibendam damnandamque Christianorum sectam, quod illi cæterorum hominum coetus adspernarentur, ac publicorum spectaculoruin oblectamenta, quibus im, eratores, antiquioresque humanæ leges favebant, non secus ac pestem publicam devitarenl. Sed his C Tertullianus respondet:Esto tam licitæ, quam nefariæ, sint hæ voluptates : Quo vos, inquit, offendimus, si alias præsumimus sectamurque voluptates? Quid vero, si oblectari novisse nolumus, ac omne respuimus voluptalis genus? Certe nostra iniuria est, si forte non veslra (Idem, Apologet., cap. 38, pag. 467), hoc est, nobis tantummodo damnum inferimus, nequaquam autem vobis, nisi forte et vestrum damnum sit tam nefuriis vos totos dedere voluptatibus. Neque urgeatis ea nos reprobare, quæ placent vobis (lbid.). Non diflitemur enim, imo inde gloriainur. Sed quid vestra illud interest? Nonne etiam nec vos nostra delectant ? Si ergo nostras licitas castasque delectationes repudiatis, cur vestras plane libidino

qui Fuldensem codicem viderant. Sed etsi res ita se habeat, numquid idcirco unius Foldensis libri auctoritas cæteris omnibus, quorum plures longe vetustiores sunt, debuit anteferri? Nonne ea verba, si nomen christianæ, quemadmodum diximus, tanquam superfluum ademeris, Auctoris nostri proposito ac menti satis belle conveniunl ? Eum enimvero in modum argumentatur : Cur cliristianis non liceat, quam honestam existimant, sequi voluptatem , cum epicureis licuerit il!am seligere, quæ præstat animi æquitatem, sive potius æquabilitatem et tranquillitatem, quæ nullo inotu injucundo, nec amplis negotiis turbelur? Nam summa, inquiebat Cicero, voluptas est, ut Epicuro placet, nihil

B dolere (Cicer., lib. I de Finib., pag. 45, lin. 28), vel

siculi tradidit Theodoretus, ea voluptas, quæ omne curarum fastidiique genus ac proinde ampla negotia excludit (Theodoret., serm. 12 de Vit. Beat., pag. 675). Si autem hic ipse est Tertulliani sensus, in ejus textu scribi debet nec, non vero, et ampla negotia, nisi hoc nomine ea negotia intellexerit, quæ amplitudine sua nullam commovent animi perturbationem. De illa porro Epicuri sectatorumque ejus opinione alibi, nec semel disputavimus. Tertullianus porro ex his omnibus rationum momentis recte concludit Christianorum, qui illicitas gentilium voluptates repudiabant, sectam non esse factionem illicitam ac prohibendam, sed optimam sane et aliis omnibus præstantiorem. Contra vero factiosi plane et seditiosi erant gentiles, qui, ut articulis superioribns vidimus, imperatores suos scurrili dicacitate, conviciis ac contumeliis palam insequebantur, mortem eorum optabant, coutra illos conspirabant, violentasque eis iuferebant manus.

{CAPUT XXIII. Christianos publicarum cladium non esse caussam.

ARTICULUS PRIMUS. Quæ sint publicæ clades, quarum Christianos auctores esse tam sæpe quam falso elhnici conquerebantur, ac quomodo Tertullianus eos refellat.

Observatum a nobis fuit in superioribus dissertationibus nostris (Dissertat, in Arnob. cap. 6, art. 1 et 2), nullam fuisse criminationem ea sæpius repetitam,qua etlinici conquerebantur Cbristianos omnis, sicut ait

sas, atque homine rationis compote prorsus indignas, D Tertullianus publicæ cladis, omnis popularis incomascendit ad mænia (Ibidem), aut ut alio in libro : Si A sit ? Ubi tunc Christiani, eum res Romana tot historias

rejicere nobis non licebit ? Prosequitur Tertullianus, illudque confirmat Epicureorum exemplo, quod his totidem codicum nostrorum verbis proponit : Licuit Epicureis aliquam decernere voluptatis veritatem, id est, animi æquitatem, et ampla negotia christianæ (Ibid.). Eadem quoque in antiquis editionibus habentur, si tamen excipias ultinium nomen christianæ; quod quidem librariorum oscitantia adjectum nemo sane negaverit. Verum Rigaltius, .uti supra monuimus (cap. 5, art. 1), hæc tanlum retinuit : Licuit epicureis aliquam decernere voluptatis veritatem, eaque loco suo mota istis præp0suit : Quo vos offendimus. Nos autem ibi monitos TERTULLiANi I.

modi esse caussam. Tæderet nos sane cramben tam sæpe recoctam, iterum recoquere, hanc rursus refellendo iusulsam omnino argumentationem, si elhnicos illam tam inepte obtrudere aliquando pœnituisset. Sed homines vesani, immanique in Christianos odio furentes, vix aliud ad perdendos Christianos hac calumnia aplius excogitasse arbitrabantur (Tertullian. Apologet., cap. 40, pag. 479, et lib. I ad Nation., cap. 9, pag. 571). Quamobrem Tertullianum nostrum sequamur, ac quid eam exponendo, atque evertendo, aut singulare, aut paulo obscurius dixerit, enucleare tei)lcinuS. A Romanis autem sic ille ordilur : Si Tiberis (Trente-quatre.)

Tiberis redundaverit, id est, si nimium exundans, Urbis moenibus, ac terrarum etiam ferlilitati mocuerit; contra vero, Si Nilus non ascendit ad arva, nec agros solita inundatione, sive ut canit Virgilius: Nigra non fœeundat arena. - (Virgil., lib. iv Georg. v. 290.) Præterea si cælum, addit Auctor noster, stetit, sive ut postea, cum ab imbribus æstiva hiberna suspendunt (Tertullian., loc. cit.); et ibi cœli homine quid denotet, si postules, tibi respondebimus his Tullii verbis: Cælum hoc, in, quo nubes, imbres ventique coguntur (Cicer., lib. II Tuscul., pag. 122, lin. 14); ex hoc coelo si imbres opporttino hyemis vel æstatis tempore non effluant, terramque non reddant fertilem ; quod

Cyprianus Tertullianum secutus, hoc ita expressit : B

Cum dicas plurimos conqueri quod imbres et pluvias serena longa suspendunt; et alibi : quando imbrem nubila serena suspendunt (Cyprian. tract. ad Demetr.; et libr. de Mortalit. ), item si terra movit, ejusque insolito motu oppida corruerint, aut ejus hiatu absorpti sint homines, uti panlo post videbimus; denique si fames et lues (ibi supplendum viant, atque grassentur); aut ut alibi elarius : Si fames afflixit (Tertullian. Apologet., cap. 40, p. 480 et lib. I ad Nation., cap. 9, pag. 571); in his, imquit Tertullianus, omnibus publicis calamitatibus, ama omnitim gentilium „ voce, Christianos ad leonem, acclamatur (Idem., Apologet., ibid.). Sed hoe ultimum verbum, quod in nostris codicibus manuscriptis et antiquis

editionibus reperitur, a Rigaltio amputatum est. At C

etiamsi absit, subaudiri utique debet. Illa vero acclamatio, de qua nos supra egimus, in circo potissimum fieri consueverat. Verum ea sola, quamtumvis iniquissima, rapiebantur christiani, ae confestim leonibus aliisque belluis devorandi exponebantur. Tertullianus vero illam tribus tantum his verbis irridendo, explodit : Tantos ad unum (Ibid.), perinde ac si dixisset : Papae ! Numquid putatis infinitam propemodum, sicut antea observabamus, christianorum multitudinem exponi potuisse leoni unico, atque ab illo devorari ? Tum post hæc ille gravibus rationum momentis demonstrat nihil falsius fingi potuisse, quam Christianos publicarum, aut aliarum calamitatum esse auctores : Nam ante Tiberium, inquit, id est ante Christi adventum , quantæ clades orbem et urbes ceciderunt (Ibid.)? Non eo autem sensu dixit ante Tiberium, quo significet Christum non antea in hune mundum venisse, sed adveiitum ejus mundo patefactum cum ille, regnante Tiberio, edidit miracula, suamque Ecclesiam fundavit. Nam in libro ad Nationes: Principe, ait, Augusto nomen hoc ortum est; Tiberio disciplina ejus illuxit (Idem, lib. I ad Nation., cap. 7, pag, 567). Quocirca ille postea dixit : Ætatis nostræ nondum anni trecenti, quantæ clades ante id spatium supra universum orbem ad singulas urbes et provincias ceciderunt ? Quanta bella externa et intestina ? Quot pestes, fames, ignes, hiatus motusque terrarum sæculum diges

laborum suorum subministravit (Ibid., cap. 9, p. 571)? Quibus autem exemplis haec demonstraverit, cum sine aliqna explicatione præterire non possimus, ad ea singillatim exponenda, si placet, aggrediamur.

Anticulus ii.

Quomodo Tertulliamus demonstret Christianos ideo publicarum cladium non esse auctores, quia ante Christi ortum plurimis terrarum inundationibus ac

, motibus pessum abierunt Hiera, Anaphe, Delos, Rhodos, Co, item major Asiæ, vel Africæ pars, et epotum mare Corinthium, atque eae I.ucania Italiæ abscissa facta est Sicilia, omnesque homines cataclysmo non tantum campestri, sed universali perierunt.

Nullo certe validiori argumento probari potest Christianos auctores non esse publiearum cladium, quam plurimarum exemplis, quæ ante Christi ortum eonligerunt. Atqui nullus, qui vel prim6ribus digitis historias veterum temporum attigit, ignorare potest, " quam frequentem illarum mentionem seriptores plerique omnes fecerint. Parum itafjue necesse videbatur plura hujusmodi exempla a TertulHiano congeri, nisi ad conterendam gentilium pervicaeiam proferenda esse censuisset. Ea itaque a nobis discutienda sunt, tum propter diversas codicum fectiones, quibus propria nomina deformantur, tum propter quasdam difficultates, quæ nonnulis negotium facessere posStnnt.

Primum autem exemplum his in Rigaltii editione verbis proponitur : Legimus Hierannapen, et Delon, et Rhodon, et Co insulas multis eum millibus hominum pessum abiisse ( Tertnlliam. Apologet., cap. 45 , pag. 56). At in nostris exemplaribus seriptum est : Hieranampeam, et Delon, et Rhodon, et Cho, excepto tamen uno exemplari, in quo habetur, Hierant pean, in Bongarsiano Iherrapean, in uno Vaticano Hieramapeam, et in altero itidem Watieano Hiera Niepaeam, in Fuldensi Hierearranda penes, in editis ante Rigaltium Hierapolis, sed mendose. Non enim haec urbs cecidisse perhibetnr ante ehristianæ religionis primordia, Cernis certe quantùm et quam a longo tempore hic locus corruptns fuerit. In libro tamen ad Nationes aperte legitur, Hierennape, et Del

D phos, et Rhodos, et Creta insulæ multis rum millibus

hominum pessum ierunt (Idem , lib. I ad Nation., c. 9, pag. 54, ed. Rig.). Sed hæc verba difficultatem neque tollunt, neque etiam minuunt. Nec magis sana sunt hæc ejusdem Tertulliani alio in libro verba : Nulla jam Delos, Rhene, Samos (Idem, lib. de Pall., cap. 2). Plures quippe ibi pro Rhene, legendum volunt, Harenæ, tametsi Plinius (Plin., lib. IV Natur. Hist., cap. 12, pag. 456) aliique Rhene insulæ memimerint. Videamus igitur utrum aliunde ad explieandom illum obscurum et eorruptum Tertulliani loeum luminis aliquid mutuari possimus. Primus autem nobis occurrit Plinius, mox citatus, ubi de locis, unde maria reeesserant, et enatis inet Rhodos memoriæ produntur enatæ. Postea minores ullra Melon Anaphe; inter Lemnum et Hellespontum, Nea; inter Lebedon et Teon, Hanelo; inter Cycladas olympiadis 155, anno quarto, Thera et Theresia; inter easdem post annos 150, Hiera eademque Automdte (Plin., lib. II ibid., cap. 87, pag. 236). Huc etiam accedit Ammianus Marcellinus, ubi motuum terrae causas investigat : Brasmatiæ, ait, qui humum molestius suscitantes propellunt immanissimus moles, ut in Asia Delos emersit, et Hiera , et Anaphune (Marcell., lib. XVII, cap. 7, pag. 456). Widesne in his locis memorari Delon, et Rliodon, quemadmodum ab ipsomet Tertulliano? Nonne autem suspicioni locus datur ex duabus aliis insulis fliera et Anaphe, sicuti Plinius, vel Hiera et Anaphane, ut Marcellinus scribit, factum fuisse ab imperitis librariis corruptum illud vocabulum Hierannapen. Verum iis facile cedemus, qui meliora suggesserint. . Superest ultima insula a Tertulliano nominata Co, vel Cho, ut in nostris codicibus, ac jam citato libro priino ad Nationes, aut Coro, veluti in antiquis editionibus, vel Coon, sicut in editione Heraldi. At Pamelius eorrigendum autumat Coo; quia in Eusebii Chronico legimus: in insula Coo terræ motu plurima conciderunt (Chron. Euseb., ad. 38 ann. August.). Non omnino forsitan male; nam Strabo mentionem facit insulæ Kö; (Strab., lib. II Geogr., pag. 124, et lib. X, pag. 489), sicut et alii. Werum quidam nos monuerunt in Eusebiani Chronici textu scriptum, in Cypro, idque Senecæ testimonio confirmare nituntur. C Denique quidam suspicati suntTertullianum scripsisse Cea, hancque emendationem probari posse putant his Plinii verbis, ex insula Cea amplius triginta millia passuum abrupta subito cum plurimis mortalium rapuit (Plin., lib. II Natur. Hist., cap. 92, pag. 239). Nonne autem huic conjecturæ roboris aliquid inde accedet, quod postea idem Plinius observat Cos, a Staphylo Ceam appellari (Ibid., lib. W, cap. 9)? Sed certius procul dubio id stabilietur, si probari possit Tertullianum ad Plinii respexisse libros. At certe ad eum collineasse videtur cum dixit : Memorat Plato majorem Asiæ vel Africæ terram Atlantico mari ereptam (Tertullian., Apologet., cap. 40, pag. 481). Et alio rursus in libro: Plato memorat ma

sulis disserit: Claræ, inquit, jam pridem insulæ Delos A jam probatum dixeris Cliristianos publicarum calami

[ocr errors]

tatum caussam non fuisse, teque aliis adhuc probari non tædeat. Pergit autem ille, et ait : Mare Corinthium terræ motus ebibit (Tertullian., lib. de Pall., cap. 2 ); et in libro ad Nationes : Terræ motu mare Corinthium ereptum est. 0pinantur nonnulli eum ibi allusisse ad urbium Elices et Buræ ruinam, de qui- . bus rursum Plinius : Pontus abstulit Elicem et Buram in sinu Corinthio, quarum in alto vestigia apparent (Plin., lib. II Natur. IIist., cap. 92, pag. 259). Plura si velis, consule Strabonem (Strab., lib. I Geogr., pag. 59), Pausaniam (Pausam. , lib. VII, pag. 212 et 251), Senecam (Senec., lib. VI Natur. Quæst., cap. 25, pag. 895), ac missis aliis, Ovidium, qui canebat : Si quæras Helicem et Buram, Acheidas urbes,

Invenies sub aquis; et adhuc ostendere nautæ Inclinata solent cum moenibus oppida summis.

[ocr errors]

At paulo antea ille non quidem de urbibus, sed de terris, quas Auctor noster nominavit, hosce fecit VerSuS : Vidi ego, quod fuerat quondam solidissima tellus, Esse fretum, vidi factas ex æquore terras; Et procul a pelago conchæ jacuere marinæ, Et vetus inventa est in moiilibus anchora summis. Videsis quæ in superiore dissertatione a nobis in Arnobium annotata sunt (Dissertat. in Arnob., cap. 6, art. 5). Sed arguet aliquis haec ad Tertulliani propositum non sufficere, nisi ratione aliqua ostendatur mare Corinthium, sicut ille ait, motu terræ ereptum, et epotum. At huic plene satisfaciet jam citatus a nobis post Senecam Callisthenes, qui docet urbes terrasque ab exundantibus aquis posse faeile absorberi, cum spiritus per occulta foramina illapsus, terram concutit (Senec., lib. VI natur. Quæst., cap. 85, pag. 895). Tum etenim fit hiatus, quo omnia absumuntur. Quapropter idem Seneca rursus dixit ': Vasta concussio duas suppressit urbes Helicem et Burim. At Buris et Helice isthmi Peloponnesiaci, seu Corinthii, urbes erant, quæ aquis mergi non potuerunt, quin simili casu mare Corinthiuin absorptum fuerit. Non totum tamen absorptum est, sed duplex effecit mare de quo Ovidius : Quique maris gemini distinet isthmus aquas. - (0vid. epist. 12, v. 104.)

jorem Asiam aut Africam in Atlantico mari mersum 1) Et Lucanus :

(lib. I ad Nation., cap. 9, pag. 571). Scriptum siquidem ab eodem Plinio vidimus : In totum: abstulit terras, primum omnium, ubi Atlanticum mare est, si Platoni credimus, immenso spatio (Plin., lib. II Hist. natur., cap. 90, pag. 238). Citatus porro ab utroque Platonis locus in ejus Timæo invenitur (Plato., Tim., tom. III, pag. 25), quemadmodum alibi observavimus (Dissertat. in Arnob., cap. 6, art. 5). Caeterum etsi Tertullianus nihil unquam de Plinio haec scribendo cogitasset, non minus tamen inde confirmatur, quod ille alibi adhuc repetit in Atlantico mari adæquatam Libyam aut Asiam. ' Sed eum adhuc sequamur, nisi tot exemplis satis

. . . . . Qualiter undas
Qui secat, et geminum graciles mare separat isthmos,
Nec patitur conferre fretum, si terra recedat
Ionicum Ægæo franget mare. . . . .

(Lucan. lib. II, v. 99.)

Omnibus porro ea cognitu longe faciliora sunt, quæ Tertullianus subjunxit : Vis undarum Lucaniam Italiæ abscissam, in Siciliæ nomen relegavit (Tertullian. Apologet. cap. 40, pag. 481). Paulo autem fusius alio in libro : Italiæ quondam latus, Adria Tyrrhenoque quassantibus, mediotemus interceptum, reliquias Siciliam facit, cum tota illa plaga discidii contentiosos aequorum coitus angustis retorquens, novum vitii muari induit, non exspuentis naufragia, sed devorantis (Idem,

[merged small][ocr errors][merged small]

Hesperium Siculo latus abscidit, arvaque et urbes, Litlore deductas angusto interluit æstu.

(Virgil., lib. iii Æneid., v. 414 et seqq.)

Citatis autem his versibus Seneca addidit: Sic hac inundatione, quam poetarum maximi celebrant, ab Italia Sicilia rejecta est (Senec., lib. IV natur. Quæst., cap. 29, pag. 898). Videsis Plinium (Plin., lib. II natur. Hist. cap. 87, pag. 255), Statium (Stat., lib. III Thebaid. et lib. I Sylvar.), Silium Ita!icium, Cluverium et alios.

Quid plura ! Ante Saturnum aliosque omnes gentilium deos evenerat is, qui totum orbem, sicut ail Tertullianus, cataclysmus abolevit, vel, ut Plato putavit, campestre solummodo (Tertullian. Apologet., cap. 40, p. 481 ). Brevius in libro ad Naliones : Totum orbem cataclysmus abolevit (lib. I ad Nation. cap. 9, p. 571); sed uberius alio in libro: Adhuc maris conchæ, inquit, et buccinæ peregrinantur in montibus, cupientes Platoni probare etiam ardua fluitasse ( Idem, lib. de Pall. cap. 2). Nemo est autem, qui non intelligat illum ibi loqui de diluvio universali, quod in sacro Geneseos libro describitur (Genes., cap. VI et \ II). Platonem vero ibi corripit, qui arbitratus est hujus diluvii aquas ad summa non pervenisse montium cacumina, in quæ, uti ille somniaverat, pastores plurimi convolantes, cuin aliis non fecere naufragium (Platon. tom. II, lib. III de legib. pag. 077; et tom. III Tim. pag. 22). Falsam vero hanc opinionem inde Auctor noster refellit, quod in montibus inventæ fuerint conchæ et huccinæ, sive buccina, ut ait Plinius, qui ibidem observat hoc minus esse concharum genus, in ])uccini seu tubæ similitudinem(Plin., lib. IX natur. Hist. cap.

lib. de Pall. cap. 2). Quæ quidem a compluribus A

excitatæ sunt igne coelesti, et hominum armis : de Sodoma et Gomorrha exustis, atque illorum terra, quæ conantur poma, ac deinde contacta cinerescunt; de Volsiniis, Pompeiis, seu Tarpeiis igne absumptis; de clade Cannensi post quam Annibal Romanorum cædes raptorum annulorum modio mensus est, ac de Capitolio a Senonibus occupato. Ad alias clades igne coelesti, et hominum armis excitatas venit Tertullianus, ac Sodoma, inquit, et Gomorrha igneus imber exussit (Tertullian. Apologet. cap. 40, p. 482), antequam Israelitae ex Ægypto migrasscnt in Palæstinam, ac proiiide longe pluribus sæculis, prius quam Christiani, ex illis orti,venissent in mundum. Utriusque aulem hujus urbis ruina certissimo sacræ Scripturæ testimonio comprobatur

B (Genes. cap. XlX, v. 24). Sed quamvis illud nobis de

C

esset, cladis illius iudicium haud dubium ipsa etiam daret, quæ uti Tertullianus loqui amat : 0let adhuc incendio terra; et si qua illic arborum poma conantur oculis tenus, cæterum contacta cinerescunt (Tertullian., loc. cit.). Ita quidem in manuscriptis nostris codicibus et aliis. Male vero in quibusdam, oriuntur et cernuntur. Nam ellipsis est, et ibi subaudiendum maturescere conantur. Alio autem in libro : Impietas inquit, ignium meruit imbres. Hactenus Sodoma, et nulla Gomorrha, et cimis omnia, et propinquitus maris, juxta cum solo mortem vivit (Idem, lib. de Pall. cap. 2). Werumeuimvero harral Joseplius ibi adhuc videri reliquias ignis divini, et quinque oppidorum imagines cineresque renascentes ex fructibus,*qui tametsi edulibus similes, manibus tamen attacii , in fumum et cinerem dissolvuntur (Joseph. lib. W de Bello Judaico. cap. 5, pag. 892). Quin etiam Augustinus asserit illud geutiliuin scriptorum auc

toritate corroborari (August. lib. XXI, de Civit. cap. 5, pag. 629). Si quis vero aliquem sibi citari velit, cito quidem dabimus Cornelium Tacitum,

cujus haec sunt verba : Haud procul inde, a Mortuo scilicet mari, campi quos [erunt olim uberes, muagnisque urbibus habitatos, fulminum jactu arsisse, et manere vestigia, terramque specie torridam vim frugiferam perdidisse , nam cuncta sponte edita, aut manu sata, sive herba tenus, aut flore, seu solitam in speciem adolevere, atra et inania velut in cinerem vanescunt (Tacit. lib. V Histor. paulo post init.). Sed ellhnicus homo, et sacræ

36, pag. 340, et cap. 55, pag. 528). At paulo antea D Scripturæ ignarus, hanc fructuum immaturitatem Postea vero Tertullianus : Sed nec Tuscia, inquit, A Minor porro difficultas cst de Vulsiniis, sive Wolsi

Ovidium citavimus, qui conchas et anchoram in summis montibus inventas fuisse testificatur. Atqui generalis illius diluvii tempore nondum erant Saturnus aliique dii ab ethnicis deinceps conficti, uti plane demonstrant urbes ab iis conditæ, aut in quibus nati et mortui, vel sicuti in libro ad Nationes, nati, 'morati et sepulti sunt (Tertullian. loc. cit.). De his porro,ac de deorum et idololatriæ origine, in superioribus dissertationibtis disputavimus, et adhuc aliqua inferius dicentur.

ARTICUlUS III.

De cladibus, quae ante christianæ religionis primordiu

oriri suspicatur ex lacus halitu, quo superfusus terræ spiritus, primum corrumpitur, terramque deinde corrumpit. Nec minus erravit Solinus, qui similiter hunc divinæ vindictæ effectum soli tribuit coelesti, quo terram hanc tactam fuisse sic enarrat: Longo ab Hierosolymis recessu, tristis sinus panditur, quem de caelo tactum testatur humus nigra, et in cinerem soluta. Duo ibi oppida Sodomum nominatum, alterum Gomorrhum, apud quæ pomum quod gignitur, habeat licet speciem maturitatis, mandi tamen non potest, fuliginem intrinsecus favillaciam ambitio tantum extimæ cutis cohibet, quæ, vel levi pressa tactu, fumum exhalat et fatiscit in vagum pulverem (Solin. Polyhist., cap. 35, pag. 65).

jam tunc atque Campania de Christiamis querebatur, cum Vulsinios de cælo, Pompeios de suo monte perfudit ignis ( Tertulliam. Apologet., cap. 40, p. 485). Rursus autem alio in libro : Ev hujusmodi nubilo, et Tuscia Vulsinios pristinos deusta, quo magis de montibus suis Campania speret, erepta Pompeios (lib. de Pallio, cap. 2). Sed hæc difficultate siia non carent. Nam in libro ad Nationes legimus : Vulsinios de caelo, Tarpeios de suo monte perfudit ignis ( Idem, lib. I ad Natio. cap. 9. pag. 54). Qui enim ibi Tar. peii, hi in aliis duobus libris Pompeii vocantur; tametsi Tertullianus videatur de iisdem populis facere sermonem. At Pompeii non parum distabant a Tarpeiis, qui Tarpeium ex septem Romæ montibus unum incolebant. De hoc autem monte canii Virgilius: Hinc ad Tarpeiam sedem et Capitolia ducit, Aurea nunc, olim sylvestribus horrida dumis. (Virgil., lib. vii Æneid. v. 547.) Et rursum postea : In summo custos Tarpeiæ Manlius arcis

Stabat pro templo, et Capitolia celsa tenebat. (Ibid. v. 652.)

Ovidium (0vid. lib. I Fastor., v. 79) aliosque in re satis nota citare nihil necesse est.

Pompeii vero oppidum erat in ora Campani;e : Jlaud procul, inquit Plinius, adspectante monte Vesuvio, alluente vero Sarno amne ( Plin. lib. III natur. IIist. cap. 4. pag. 527). Plinio suffragatur hisce verhis Pomponius Mlela : Vesuvii montis adspectus Pompeii, Neapolis, Puteoli ( Mel. de Sit. orb. lib. II. cap. 4, § 65 ). Eadem etiam tradunt Strabo ( Strab. lib. V Geogr., pag. 247) aliique geographi. Seneca autem non solum hujus urbis situm, sed illius quoque ruinam sic descripsit : Pompeios celebrem Campaniæ urbem, in quam ab altera parte Surentinum Sabinianumque littus, ab altera Herculamense conveniunt, mareque ex aperto conductum cingit, desedisse terræ motu, veratis quæcumque adjacebant regionibus, audivimus, et quidem diebus hybernis nomis februarii motus hic, l{egulo et Virginio consulibus ( Senec., lib. VI natural. Quæst. cap. 1. pag. 881 ). Paucioribus tandem verbis Cornelius Tacitus, u!)i de Nerone imperatore : Motu terræ celebre Campaniæ oppidum Pompeii magna ex

niis, quos alibi (Tertullian. Apologet. c. 24, p. 421) uti infra dicemus ( Infr. cap. 27. art. 2), Wolsinienses nominavit. De his siquidem canit Juvenalis :

Quis timet aut timuit gelida Præneste ruinam, Aut positis nemorosa inter juga Volsiniis.

Juvenal.. satir. 3, v. 181.)

Oppidum autem illorum a Strabone appellaturo})at, •, quod, sicut ait Tertullianus, igne perfusum his Plinius totidemque verbis memorat : Volsinii oppidum Tuscorum nobilissimum concrematum est fulmine. (Plin., lib. II natur. Hist., cap. 52. pag. 207 ). Tacet tamen ibi quo tempore id contigerit : sed persuasum plerique omnes habent utrumque de eodem inlelligendum incendio, quod ante ortos christianos contigit.

Instat adhuc Tertnllianus, alioque notissimo omnibus exemplo ethnicos sic urget : Nemo adhuc Roma; Deum verum adorabat, cum Annibal apud Cannas per Romanos ammulos caedes suas modio metiebatur (Tertull. Apologel., c. 40, p. 485). Eccui enim ignota est Cannensis pugna, post quam victor Annibal, uti narral Livius, effundi in vestibulo curiæ jussit annulos aureos, qui tantus acervus fuit, ut metientibus dimidium super tres modios explesse sint quidam auctores. Fama tenuit, quæ propior vero est, haud plus fuisse modio ( Liv., lib. XXIII, § 12). Sed etsi unùm tantummodo modium fuisset, id haud dubie sulficit, ut hos annulos, sicut ait Auctor noster, modio metirentur. Plinius tamen scribit trimodia annulorum ab Annibale missa Carthagineiu ( Plin., lib. XXXIII natur. IIist., cap.

C 1. pag. 12), totidemque Augustinus ( August., lib. III

de Civit. cap. 19). At hic lacere omnino non possumus in Rigaltii cditione contra codicum nostrorum, et antiquorum editorum auctoritatein in Tertulliani textu omissum per, et scriptum cæde sua. Qua autem ratione, penitus ille siluit. Quam enim habere poterat ? Nonne satis il)i deprehenditur Tertulliani stylus, et hic ejus seusus : Annibal post victoriam numerum Romanorum in prælio occisorum singulatim non recensuit, sed modio per eorum annulos metiebatur? Quapropter jam laudatus a uobis Augustinus : Tres modios annulorum aureorum, inquit, Carthaginem misit, quo intelligereut tantum in illo prælio dignitatem cecidisse romanam , ut facilius eam caperet mensura, quam numerus : atque

parte proruit ( Tacit., lib. XV Annal. long. post init. ). D hinc strages turba, cæteræ tanto utique numerosioris,

Verum hæc non plane conducunt ad Tertulliani propositum, qui hujus urbis excidium non terræ motu, sed igiie; nec regnante Nerone, sed ante Christi tempora contigisse asserit. Quapropter si quis illum non de hoc Pompeiorum oppido, sed de Tarpeia arce, cœlesti igne eversa, locutum esse demoustraverit, non multum quidem reclamabimus. Sed ol)serva, quaeso, Pompeiorum urbem in altero, quam Vesuvio monte fuisse positam. Atqui si erumpentibus ex illo Vesuvio monte flammis, ante divulgatam christianam religionem aliquando exusta est, nonne hoc tanquam extraordinarium factum a Tertulliano nostro notari poluit?

quanto infimioris, videlicet hominum, quæ sine ammulis jacebat, conjicienda potius, quam numeranda putaretur ( August., lec. cit. ). Sed te non pigeat hunc Angustini adire libi um, ubi ex hac et aliis cladibus in ethnicos, quemadmodum Auctor noster, argumentatur. Antiquior sane, sed non minus celebris notaque omnibus fuit alia Romanorum clades, cum Capitolium, ut rursum Tertullianus scribit, Semones cccupaverunt ( Tertullian. Apologet., cap. 40), sive ut in codicibus nostris legimus occupaverant. Sed quid sibi, inquies, vult cum dixit, occupaverunt ? Nonne Livius (Liv. lib. W, § 41 et seq.), Augustinus ( August., lib. li

« PoprzedniaDalej »