Obrazy na stronie
PDF

ebrietate, impudicitia, lascivia, libidine aliisque fla- A ne nares interim cessent, odoribus variis inficitur locus

gitiis contaminabantur ? Sed ipsummet, si lubet, Tertullianum audiamus: Grande, inquit, ethnicorum illa principum solemnia agentium, videlicet officium focos et toros in publicum educere (Ibid.). In antiquioribus editionibus legitur choros, sed melius haud dubie toros. Nam ibi ille loquitur de publicis conviviis, quibus ethnici ad mensam accumbebant. Quamobrem paulo post adjecit: Quam cultissimis et superbissimis toris forum sibi dividebant (Ibid.). Tanta igitur magnificentia tantoque numero lectos sternebant in foro, ut illud inter se divisisse et implevisse videreiitur. Sed quia forum, tantum quantum esset, omnibus non sufiiciebat, alii vicatim (Ibid.), hoc est, in civi

ipse, in quo luxuriæ parentatur (Senec., lib. de Vit. beat., cap. 11, pag. 624). Nam si talia erant privata illorum convivia, quanto magis publica in honorem imperatorum acta, quibus omnia etiam atrociora, et turpiora sibi licita esse credebant. Jure ergo merito Christiani hæc homine, cui pudoris veraeque religionis vel quid minimum reliqui fucrit, indigna prorsus detestabantur. Casti itaque, et sobrii festos solemnesque illos Caesarum dies agitabant. Procul igitur a corruptis gentilium moribus remoti, non laureis, inquit Auctor noster, postes obumbramus, nec luceruis diem infringimus (Tertullian., Apologet., cap. 55, p. 451). Nam occulti perduelles, ut suum adversus imperalorem odium et simultatem

tatis cnjuslibet vicis, publicisque viis, et compitis B securius tegerent, tui;c recentissimis, et ramosissimis

epulabantur. Expende itaque, obsecro, utrum ad hunc morem nonnihil conducant haec Ciceronis verba, quibus palam renuntiat Apronium imperasse ut in foro sibi medio lecti sternerentur : quotidie solitum esse non modo in publico, sed de publico convivari, cum in eis symphonia caneret, maximisque poculis ministrare' tur (Cicer. lib. III, in Verr., pag. 136, lin. 43). Memoriæ etiam Cornelius Tacitus alicubi prodidit Neroni imperatori, nihil usquam perinde lætum sibi, publicis locis struere convivia, totaque urbe quasi domo uti (Tacit., lib. XV Annal. ante med., pag. ι27). e!linici vero liis festis principum diebus omnia sibi licere arbitrati, tum solebant non solum tota urbe quasi domo uti, sed civitatem, inquit Tertullianus, tabernæ habitu abolefacere (Tertullian. Apologet., cap. 3ö, pag. 452); ita ut tota civitas tabernæ ac cauponæ speciem haberet. Non desunt antem, qui in hunc locum explicationis ergo hos adducunt Martialis versus : Tonsor, caupo, coquus, lanius sua limina servant; Nunc Roma est, nuper magna taberna fuit. (Martial. lib. vII, epigram. 60.) Sed alii censent tabernæ nomen ibi a Martiale sumi non quidem pro caupona, sed mercatu, vel loco ubi merces venumdari solebant. At quoquo modo accipiatur, constat tantam fuisse gentilium in his publicis conviviis intemperantiam, impudentiam el lasciviam, ut cibis sese' non soluma ingurgitarent, sed vino, ut ait Auctor noster, per medias civitatis vias effuso, terræque immisto lutum cogerent (Tertullian., Apologet., cap. 55, p. 452). Tum autem videre erat temulentos ebriosque homines, catervatim cursitare ad injurias, ad impudentias, ad libidinis illecebras vel sicut postea loquitur (lbid., cap. 59, p. 477), in catervas cæsionum, qui alios verberibus et flagris cædeliant, in classes discursationum, sive hominum, qui baccliai.tium more per totam discurrebant urbem. Quanta porlo in hisce pul)licis conviviis fuerit intemperantia, ex his conjice, quæ de privatis scripsit Seneca : Vides, inquit, hos eosdem e lectis suis spectantes popinam suam , aures vocum sono, spectaculis oculos, saporibus, palatum suum delectantes. Mollibus lenibusque fomentis totum lacessitur eorum corpus; et

laureis postes præstruebant, elatissimis et clarissimis lucernis vestibula nebulabant (Ibid.). Cur autem hoc ultimo verbo utatur, intelligi potest his Persii de Ilerode versibus : Herodis venere dies cunctaque fenestra, Dispositæ pinguem nebulam vomuere lucernæ. (Pers. satir. 5, sub fin.) De iisdem autem lucernis et lauro, quibns domorum postes ornabantur, hæc sunt Juvenalis carmina :

Cuncta nitent, longos erexitjanua lauros, Et matutiuis operatur festa lucernis. (Juvenal. satir. 12, v. 96 et seqq.) Cur ergo Christiani has superstitiones penitus reprobarent, hanc Tertullianus reddit rationem : Accendunt quotidie lucernas, quibus luae nulla est, nimirum veræ religionis : affigunt postibus lauros postmodum arsuras, quibus ignes immineut : illis competunt et testimonia lenebrarum et auspicia pænarum (Tértullian., lib. de Idololat., cap. 15), ignis videlicet æterni, quo impii homines post hanc vitam punieudi sunt. Tum deinde Christianum sic alloquitur: Si templis renuntiasti, ne feceris templum, falsi scilicet dei alicujus, januam tuam (Ibid.). De Jovis siquidem templo cecinit Ovidius : Cur tamen apposita velatur janua lauro, Ciugit et augustas arbor opaca donos? An quia perpetuos meruit domus ista triumphos? Aut quia Leucadio semper amata deo?

Ipsame quod fesla est? an quod facit omnia festa ? Quam tribuit terris pacis an ista mola est?

[ocr errors][merged small][merged small][merged small][merged small][merged small]

fas nec illi nec ulli christianæ esse, ut omnibus solemnibus regum procedat de janua laureata et lucernata, ut de novo consistorio libidinum publicarum ( Tertull., lib. I ad Uacor., cap. 6). Quamobrem in suo Apologetico recte concludit neque honestum esse neque licitum : Solemnitate publica exigente, induere domui tuæ habitum alicujus nori lupanaris (Idem, Apolog., cap. 55, pag. 451).

Neminem porro sanæ mentis hominem esse putamus, qui ex hactenus dictis non intelligat quosdam heterodoxos homines hoc Auctoris testimonio plane penitusque abuti, qui inde inferunt vetitum esse iisdem Christianis in suis ecclesiis usum cereorum et luminum. Non de his enimvero, de quibus nos supra (cap. 15, art. 4, et Dissert. in Lactant., cap. 25, art. 2), sed de aliis cereis et luminibus profano gentilique ritu adhiberi solitis ibi disputat. At sane inde manifestissimc colligitur Christianos nec reipublic;e, nec imperatorum hosles esse publicos, propterea quod horum solemnia pio suo, sed non illo gentilium prorsus damnando ac detastabili more cclebrabant.

ARtICULUS 1ii.

0stenditur ethnicos fuisse revera publicos hostes imperatoris, quem palam vexabant dicteriis, ac conviciis, quorum testis erat Tiberis, et schola bestiarum;et qui novi ac novi Cæsaris scenam semper optabant, ac tum etiam cum ei acclamarent : De nostris annis augeat tibi Jupiter annos.

* Satis Tertullianus non habuit ipsa luce clarius demonstrasse Christianos non esse publicos aut imperaloris aut reipublicæ hostes: sed palam ac perspicue ostendit ipsosmet gentiles in hoc ipso genere offendisse, in quo alios plane imimerito reprehendebant. Neque alienos quidem, vel longe remotos testes advocat : sed ipsos, inquit, Quirites, Romanos, ipsam vernaculam septem collium, hoc est, urbis Romæ plebem convenio, an alicui Cæsari parcat lingua romana (Tertullian. Apologet., cap. 55, p. 454), id est, parcat dicteriis, „sannis, conviciis et contumeliis, quibus imperatores suos insectabantur. Tantarum enimvero contumeliarum, ait ille, testis est Tiberis et schola bestiarum(Ibid.). Sed quodnam, rogabit aliquis, potuit esse istud Tiberis fluvii testimonium ? Respon

dent nonnulli eo nomine designari nautas ripam D

hujus fluvii incolentes, feros procacesque liomines, qui penuriæ tempore, et deficiente frumento, solel)ant in ipsum Cæsarem petulantissima lingua invehi. Verum haec explicatio vix ulli probabitur, nec menti Tertulliani videtur convenire. Alii opinantur Tiberis nomine denolari pontem, vel locum quemdam, ex quo nialedici et oblrectatores projiciebantur in Tiberim; sed id forsitam non melius. Nobis itaque facilius persuadebis Tertullianum alludere ad statuas quasdam , in publicis I{omæ locis, et in Tiberis ripa positas, ad quas mordaces hujuscemodi libelli affigebantur. Alibi siquidem ipse Tertullianus : Vanitatis, ait, sacrilegia conveniam, et ipsius vernaculæ

A gentis irreverentiam recognoscam, et festivos libellos,
quos statuæ sciunt, et illa obliqua nonnunquam dictd
a concilio, atque maledicta quæ circi sonant : si non
armis, lingua semper rebelles estis (Idem, lib. I ad
Nati., cap. 17, p. 585). Nonne enim ibi aliis verbis
illa duo indicat, quæ ab eo Tiberis et schola bestiarum
in Apologetico vocantur? Festivi quippe libelli in
imperaioris contumeliam appendebantur statuis, quæ
in publicis locis, Tiberi procul dubio viciiiis, collo-
catæ fuerant. Atque hinc Tiberis horum festive et
contumeliose dictorum testis dici potuit.
Ad bestiarum autem scholam quod spectat, non
deeruiit fortasse, qui pntent eo nomine designari il-
larum caveam, in cujus janua inscribebantur illa fa-
cete et acute dicta, quibus imperatores pungebant.
B Quid tamen, si schola bestiarum, seu forle bestiario-
rum sumatur pro toto circo, de quo mox a Tertul-
liano diclum audivimus : Maledicta circi sonant? Vix
enim alibi gentiles majore licentia, amarioribus dic-
teriis, ac magis scurrili dicacitate imperatores suos
lædere consueverant. Visne id, quod satis tamen no-
tum est, aliquibus exemplis probari ? Audi h;cc Sue-
tonii de Augusto Caesare, etsi oplimo principe, verba:
Populus quondam universus ludorum die, et accepit in
contumelium ejus, et assensu maximo comprobavit ter-
sum in scena pronuntiatum de gullo Matris deum
tympanizante (Sueton. in Vita August., § 68):
Videsne ut cinædiis orbem digito temperet.

[blocks in formation]

in orchestra positos ingerente (Idem, lib. llI, in Vit.
Tiberii, § 66). Julius autem Capitolinus hæc de Wero
imperatore narrat : Circensium tantam curam habuit,
ut frequenter provincialibus litteras caussa circensium et
miserit et acceperit. Denique etiam præsens, et cum
Marco sedens, multas a Venetiumis est passus injurias,
quod turpissime contra eos faceret (Jul. Capitol. in
Vita Veri, pag. 506). Sed hæc, quæ tam saepe obti-
gerunt, fusius prosequi quid necesse est?
Urget Tertullianus : Si quæ cordis animique hu-
mani fenestra ad scrutandos sensus ejus iutimos pa-
teret, tunc certe agnosceremus quantis omnes votis
optabant , novi ac novi Cæsaris scenam, hoc est, fre-
quentem Cæsaris mortem, et electioiiem alterius
congiario dividendo præsidentis (Tertullian. Apologet.,
cap. 55, pag. 455). Quidam autem legi vellent præsi-
derantis, sed levi conjectura, et contra codicum fi-
dem. Tertullianus enim significat elhnieos semper
optasse scenam novi Cæsaris, qui congiario sive mu-
neri, plerumque pecuniario, plebi aut militibus divi-
dendo præesset, aut se praesente dividi juberet. Mos
quippe erat Cæsaribus recens electis, aut ut eligi
possent, hujusmodi munera populo iargiri. Plura au-
tem hujus largitionis exempla apud romanæ historiæ
scriptores passim reperire est. Si quis tamen aliqua
desiderat, ex his pauca seligemus. Claudius postero
die, quo ad imperium a militibus raptus, potius
quam electus fuit, armatos, ait Suetonius, pro con-
cione jurare in nomen suum pnssus est, promisitque A
singulis quinadema sertertia, primus Cæsarum fidem
militis etiam praemio pigneratus (Sueton., in Vita Clau-
dii, § 10). Claudio autem mortuo, illatus est castris
Nero, Cornelii Taciti verba sunt, et congruentia tem-
pori præfatus, promisso donativo ad exemplum paternæ
largitionis, imperator consalutatur (Tacit. in fin. lib.
XII Annal.). Testatum vero Spartianus facit ab A-
driano dalum militibus duplicem ob imperii auspicia
largitionem (Spartian., in Vita Adriani post init.), et
Lampridius alias ab Macrimo, cum Antoninum Diadu-
menum imperatorem renuntiavit (Lamprid., init. Vitæ
Anton. Diadum.). Cui autem h;ec satis non erunt, hic
adeat Robertelluni (Robert., de Commod. praem., don.
milit.), 1'ancirolum(Pancirol., in;\vtit, imper. 0rient.,
cap. 74), et alios. Gentiles igitur lucro semper dicti,
ut doiiativum sæpius acciperent, regnantis Cæsaris
mortem, ac novi, cito tamen morituri scenam opta-
bant.
Urget adhuc Auctor noster eo tempore ipsaque hora
hanc scenam, mortemque Cæsaris ab illis cupidius
expetitam , cum ipsi acclamabant :

[ocr errors]

De nostris annis tibi Jupiter augeat annos;

Sed in nostris collicibus et editis vetustioribus legimus, rupta metri forina : De..... augeat tibi Jupiter annos (Tertull. Apologet., cap. 55, p. 456). At quoquo modo legatur,ibi Tertullianus innuit simulatam planeque mendacem fuisse hanc acclamatiouem gentilium, qui tuin Cæsaris mortem toto animo appetebant. Nec ullus ambigendi locus esse videtur, quin simili mendacio0vidius Augusto Cæsari acclamaverit lioc carmine: Augeat imperium nostri Ducis, augeat annos. (0vid. lib. 1 Fastor., v. 611.) Verum si hæc gentilium acclamatio simulata plane fuit, constat sincerissimum fuisse illud Ambrosii pro Valentiniano imperatore , licet mortuo, votum : Nec ego abnuo immatura obiisse ætate, quem nostræ vitæ temporibus fulcire cuperemus, ut de nostris annis viveret, qui fungi non potuit suis (Ambros., de 0bit. Valent., § 45, pag. M 186). Nos vero olim observavimus ibi Ambrosium his verbis allusisse ad notatam a Tertulliano solemnem acclamandi formulam. Plures porro his similes, quibus longam Cæsarum vitam optarc ethnici videbantur , s;epius legimus in eorum libris, qui vitas imperatorum Commodi, Pertinacis, Probi, Balbini , aliorumque scripserunt. Sed adire praeterea poteris Brissonium (Brissom., libr. I, de Formul. pag. et seqq.) et Bernardini Ferrarii primum de acclamatiomibus et plausu librum (Ferrar., lib. II, de Acclam., cap. 19, 20 et seqq.). Cæterum Tertuliianus vecte ex dictis colligit genti'es, qui hujusmodi vota de proxima imperatoris morte faciebant, reipsa fuisse et illius et reipublicæ hostes publicos, uti adhuc ex iis patebit, quæ in sequenti articulo dicenda sunt. ARTICUlUS IV.

Majores imperatorum hostes fuisse ethnicos proditores, Cassios, Nigros, Alvinos, et alios, qui inter duas

lauros Cæsarem obsederunt; qui faucibus ejus erprimendis exercuerunt palæstricam ; qui irruperunt in palatium , omnibus Sigeriis atque Partheniis audaciores ; qui scelestarum partium socii ac plausores quotidie revelabantur; ac tandem qui astrologos, aruspices, augures et magos de imperatorum capite consultabant, ac tam falsa pro eorum salute facie.bant vota, quam sincera Christiani. Si læsæ majestatis humanæ rei fuerunt gentiles, qui mortem caesarum et imperatorum tam nefariis votis efflagitabant, longe gravius proculdubio in illos peccabant alii perduelles, atque ignavi proditores, qui vel ab eorum partibus defecerant, vel viua illis erepta tentarunt occupare tyrannidem. Ex illorum procul dubio numero fuerunt, memorati a Tertulliano (Tertullian., Apologet., cap. 55, pag. 457) Cassii, et Nigri, et Albini, id est, Cassius Clemens, Pescenninus Niger, et Albinus, qui moliti sunt in Severi imperatoris, ut supra vidimus (Supr., cap. 2, art. 1), imperium invadere. Publici ergo hostes erant, et læsæ majestatis humanæ rei. Ejusdem qtioque sceleris ii aperte convincuntur, qui inter duas lauros, Tertulliani adhuc verba sunt, obsident Cæsarem , qui faucibus ejus exprimendis palæstricam exercent (Tertullian., loc. cit.). Non obscure autem loqui videtur de Commodo imperatore, cujus vitæ non semel insidiæ instructæ sunt. Primo enim Pompeianus, sive ut alii volunt, Quadratus vitæ ejus insidiatus est, in angusto quodam introitu, sicuti in Dionis Epitome legitur (Dion., Epit., pag. 284), aut

C ut ait Ammianus Marcelfinus, in amphitheatri cavea

(Marcell., libr. XXIX, pag. 550), aut quemadmodum Ilerodianus tradidit, in aditu amphitheatri, et obscuro loco (Herodian., lib. 1 Hist. pag. 472). At si in hoc amphitheatriaditu plantatae erant laurus, haud difficiliter intelligere est cur Commodus inter duas lauros obsessus dicatur. Verum quia id rigidioribus criticis facile non probatur, opinatus est Rigaltius his Auctoris nostri verbis designari lauretum variis (Idem, ibid.), teste IHerodiano, arboribus ac pulchra copiosaque lauro obsitum, quo, dum pestis Romæ grassaretur , Commodus medicorum consilio secesserat. Non omnino forsitan inepte, nisi Herodianus dixisset non ibi, sed in amphitheatri aditu paratas fuisse eidem Commodo insidias. Quidam itaque suspicantur

D laurus nomine significari duo Commodi palatia, inter

quae insidiator eum aggressus est. Laurus quippe, uti observat Plinius, janitriae erat Cæsarum (Plin., lib. XW Hist. natur., cap. 50). Expende, quaeso, quæ ex his tribus explicationibus tibi magis arrideat, ac te pronuntiantem libenter audiemus. Quæcumque porro illa sit, evidentissime inde conficietur hunc vitæ Cæsaris insidiatorem fuisse hostem publicum. Facilius haud dubie explicari possunt hæc subsequentia Tertulliani verba : Qui faucibus ejus erprimendis palæstricam exercent ( Tertullian., Apologet., cap. 55, pag. 457). Nam denuo structæ sunt eidem Commodo insidiae, quibus a Narcisso, alhleta, ut ait Xiphilinus (Dion., Epit., pag. 384 et seqq.), vel sicut et segq.), a Narcisso audaci ac strenuo adolescente, sive quemadmodum narrat Aurelius Victor (Aur. Vict., in Vita Commod.), validissimo athleta, seu veluti Lampridius testificatur, per athletam eum, quo exerceri solebat (Lamprid., in Vita Commod., pag. 315), compressis faucibus strangulatus est,

scribit Herodianus (Herodian., Hist. lib. I, pag. 486 A sanguine conjuncti sumus, quos quidem cupimus

Addit Tertullianus alios quoque ethnicos esse publicos hostes, reosque majestatis, qui in palatium irrumpunt (Tertullian., Apologet., cap 55, pag. 457), ii videlicet perduelles sicarii, a quibus crudeliter occisus est Pertinax imperator, quemadmodum Herodianus (Herodian., lib. II Ilist., pag. 598), Capitoliiius (Capitol, in Vit. Pertin., p. 518), ac Xiphilinus (Diom., Epit., pag. 590), litteris consignarunt. At hi, inquit, Auctor noster, omnibus Sigeriis atque Partheniis audaciores (Tertullian., loc. cit.), a quibus scilicet occisus fuit Domitiantis imperator, sicut alibi ostendimus (Dissertat ,in Luc. Caecil., cap. 6, art. 2). Quapropter nihil nobis superest observandum, nisi ea Tertulliani verba plane incorrupta non videri. ln antiquioribus enim nostris codicibus habetur tot Sigeriis, in quibusdam editionibus, Stephanis; haud dubie, qnia Suetonius (Sueton., lib. VIII, in Vita Domitian., § 17), nulla Sigerii facta mentione, narrat Domitianum primo quidem sauciatum fuisse a Stephano, ac postea a Clodiano , Parthenio et Saturio interemptum. Sed dictu difficile, cur ibi omissum fuerit nomen Sigerii, cujus diserte meminit non modo Xiphihinus (Xiphil., epit. Dion., pag. 555), verum etiam Martialis duobus his carminibus :

Et sacro decies repetis palatia clivo
Sigeriosque modos, Partheniosque sonas.
(Martial. lib. iv, epigram. 79.)

Valeat ergo Heraldi conjectura, qui primum quidem suspicatus est in Tertulliani textu legendum Sergiis, et melius, uti ipse ait, deinceps consultus, Chæreis, aut Corneliis. Nam his lectionibus adversatur nostrorum melioris notæ codicum confirmata Martialis alio. rumque testimonio auctoritas.

Præterea Tertullianus asseverat illos etiam publicos hostes esse : Qui nunc scelestarum partium socii aut plausores quotidie revelantur (Tertullian., Apologet., cap. 35, pag. 458). Et certe jam a nobis supra (Supr., cap. 2, art. 2) annotatum est his verbis designari Albianæ factionis conscios fautoresque, qui in Severi imperatoris perniciem conjuraverant. Plenius quoque illud ibi enucleavimus; quod Auctor noster adjecit : Eadem officia dependunt, et qui astrologos et aruspices, et augtres, et magos de Cæsarum capite consultant ( Tertullian., loc. cit.). Cur enim eos tanta curiositate consulebant , nisi quia aut cogitabant de futura Cæsarum morte, quam certe cupiebant brevi tempore futuram. Nam continenter ille dixit : Non ea mente de charis, id est, consanguineis atque parentibus, consulitur, qua de dominis (Tertullian., loc. cit. pag. 459), quos sincere non diligimus. De primis siquidem curiosa est, ait ille, sollicitudo sanguinis, hoc est, illorum, quibus

esse incolumes : alia vero servitutis, cujus jugum , sublato domino, quilibet servus cito citius discutere exoptat. Tuum tamen ne induxeris in animum primam de propinquorum salute consultationem Tertulliano probari. Non aliud quippe significat, nisi posteriorem de Cæsarum interitu esse hac longe pejorem. Omnes enimvero magorum consultationes plaiie penitusque condemnat, utpote ab Angelis, inquit (1bid.), desertoribus, ut supra vidimus, proditas, et a Deo interdictas (Supr., art. 5). Quis porro non horreat immanem horiim omnium perfidiani, qui sub ipsa usque impietutis eruptione et sacra faciebant pro salute imperatoris.... ut tota propria jam edicerent in aliena, nimirum imperatoris, so

B lemnitate, et exemplum atque imaginem spei suæ inauderis ? Neque dixeris nomen civilitas, quo civium so- A tiquioribus editis legimus, de providentia et modestia

gurarent, nomen principis in corde mutantes (Tertullian., Apologet., c. 55, p. 459), id est, ficta prorsus pro salute imperatoris, ac vera pro illius morte, et proximo ejus successore vota nuncupantes, illius nomen ore tenus, a!terius autem intimo corde appellabant? Quid autem hac perfidia magis detestandum ? Mirari itaque satis non possumus temeritatcm elhnicorum, qui cuin tot exemplis hostes publici, et læsæ majestatis rei fuerint, hujusce criminis Christianos plane innocentes impudentissime accusabant. Nullus enimvero inter tot perduelles hostesque publicos christianus unquam deprehensus est. Quocirca ad Scapulam Africæ præsidem hæc Tertullianus noster scripsit in verba : Circa majestatem imperatoris infamamur. tamen nunquam Albiniani , nec Nigriani, vel Cassiani inveniri potuerunt christiani ; sed iidem ipsi, qui per genios eorum, sicut supra ostendimus, in pridie usque juraverant, qui pro salute eorum hostias et facerant et voverant, qui Christianos sæpe damnaverant, hostes eorum sunt reperti. Christianus nullius est hostis, nedum imperatoris, quem sciens a Deo constitutum , necesse est ut et ipsum diligat, et revereatur, et honoret, et salvum velit cum toto romano imperio (Jdem, lib. ad Scapul., cap. 2). Sed hæc satis a nobis supra explanata sunt. Tam vera itaque erant Christianorum pro imperatorum salute, quam falsa gentilium vola, ac tanto studio et honore imperatores colebant, quanto iidem ethnici odio eos prosequebantur. Etenim pietas et re

D ligio et fides, inquit Auctor noster, imperatoribus de

bita, non in hujusmodi officiis consistit, quibus hostilitas magis ad velamentum sui potest fungi (Idem, Apologet., cap. 36, p. 460), id est, quibus religio sub umbratili falsæ pietatis larva potest per fidum, hostilemque occultare animum. At pietas et religio residet in iis moribus, quibus civilitas tam vere in imperatorem, quam circa omnes habet erhiberi. Ita quidem ex Woweriano còdice, et quibusdam recentioribus editionibus. In antiquioribus vero, et nostris codicibtis manuscriptis legitur, iis moribus, quibus divinitas imperat, tam vere, quam circa omnes, etc.(Ibid.). Nonne autem tot vetustioris meliorisque notæ codicum auctoritas majoris, quam unius Woweriani, est poncietas et concordia significatur, magis convenire Tertulliani proposito. De moribus enimvero loquitur a Deo imperatis, quibus religio et pietas in imperalorem omnesque alios exliiberi debet. Nam inde etiam evidentius demonstratur Christianos, qui Dei sui legibus non parere nefas ducebant, siiicero animo imperatorem honoravisse , ac proinde nec hostes fuisse publicos, nec reos læsæ majestatis humanæ.

ARTICULUS V.

Quæ sint illicitæ factiones, ac quantum ab eis discrepet pia vivendi ratio Christianorum, qui immerito factiosi dicebantur, quia spectaculorum fugiebant voluptates, tamque licita: sectabantur, quam aliis prohibitis Epicurei et alii indulgebant. Nullis unquam rationibus, etiam validissimis, sedari potuit implacabile gentilium in Christianos odium: sed magis magisque clamitabant illorum factionem, et imperatoribus et reipublicæ plane contrariain , evellendam esse radicitus. Non obscure autem Ter' tullianus innuit factionis nomen in boiian malamque partem accipi (Tertullian., Apologet., cap. 38, p. 464). Festus quoque, Factio , inquit, et factiosus initio honesta vocabula erant. Unde etiam factiones histrionum et quadrigarum dicuntur. Modo autem nomine factionis seditio, et arma vocantur (Fest.,de Signif. verb. cdp. 2, ad v. Factio). Circensiuum etiam factionum , quas ellìnici malas esse non putabant, meiitio sæpius facta esl in Suetonii (Suelon., lib. W, de Claud., § 5, et lib. VIII, de Dom., cap. 7), Cassiodori (Cassiod., lib. Ill Variar., epist, 41, pag. 56, col. 2), aliorumque libris, et diversis inscriptionibus. Tertullianus itaque etlanicos gravissimis hisce verbis castigat : Proinde nec paulo lenius inter licitas factiones sectam istam Christianorum deputari oportebat, a qua nihil tale committitur,quale de illicitis factionibus timeri solet (Tertullian., Apologet., cap. 38, p. 464). lleraldus autem contra omnium, sive editorum, sive manuscriptorum codicum reclamationem legendum auguratur illicitas,non vero licitas factiones. Non enim aliud, inquit, sibi Tertullianus voluit, nisi leniorem videri quorumdam ethnicorum sententiam,qui existi

mabant Christianorum sœctam legibus,contra factiones

promulgatis, probiberi; in hoc tamen illos errasse,

publica. Sed non ita bene , quando quidem Auclor nosler declarat prohibendarum factionum hanc caussam esse, ut modestiæ publicæ provideatur ac consulatur. Modestia vero a latiuo Oratore sic definitur : Scientia earum rerum, quæ agentur aut dicentur, loco suo collocandarum. Itaque videtur eadem ris ordinis, et collocationis fore... Sicut modestia hæc, quam interpretamur, ut dixi, scientia sit opportunitatis idoneorum ad agendum temporum (Cicer., lib. I de 0ffic., pag. 570, lin. 47 et scqq ). Eo autem sensu nomen modestiæ sumptum videtur a Tertulliano nostro, qui idcirco malas factiones velitas esse asseverat, ne turbalo ordine rerum, loco et tempore agendarum aut dicendarum, civitas scindatur in partes. Nam ea divisi, ac

B dissensio inquietat, uti loquitur, sive perturbat comi

tia, id esl , generales omnium ordiiium coetus, et concilia (Tertullian. Apologet., cap. 38, pag. 464), hoc est, illorum partem congregatam. Lælius enim Felix ab Aulo Gellio citatus : Is, inquit, qui non universum populum, sed parlem aliquam adesse jubet, non comitia , non concilium adhibere jube: (Gell., lib. XV Noct. atti., cap. 7, pag. 847). Turbat etiam curias, quibus olim sacerdotes, ut Warro observat (Varr., lib. IV de Ling. latin., pag. 51), res divinas, et senauus humanas curabant ; turbat conciones, sive publicas patronorum orationes, et ad eas audiendas hominum conventus; denique turbat spectacula, circensium aliorumque ludoruui publicorum, uti paulo antea dicebamus.

At ea omnia, pergit Tertullianus, uunc potissimum

C timeiida erant, cum jam et in quæstu habere cœpissent

venalem et mercenariam violentiæ suæ operam (Tertul. lian. loc. cit.), ad excitandas adversus imperatorem, quemadmodum animadverlimus, turbas alque seditiones. Contra illum quippe conjurati, alios perditos homines pretio ac mercede in partes trahebant suas. Nihil auteum tale, vel quid his minimum simile a Christianis timendum erat. Primo enim in publicis suis synaxibus nihil agebatur, nisi piuim, et sanctum; atque ibi , sicut alibi, Deum toto corde orabant pro imperatoribus, tranquillo imperii statu, pro suis inimicis, ac cæteris omnibus. (Ibid., cap. 59, pag. 468). Quae quidem omnia jam a nobis abunde demonstrata sunt (Supr., cap. 14, art. 5, et cap. 21, art. 1). Secundo his ab omni ambitione, ac dignitatum,

quod hanc sectam in faciionum illicitarum numero D honorumque cupiditate prorsus abborrentibus, sive

collocabant. Sed quid audeas contra unanimem codicum omnium consensum ? Quid vero, si transposita sit particula nec, aut referenda ad nomen licitas, ita ut sit hic Auctoris nostri sensus : Ethnici falsissime Christianos hostes publicos esse clamabant. Nec paulo lenius ii cum illis agebant, a quibus numero adscril)el)antur non licitarum factionum , quibuscum nihil hal)el)ant commune, et a quibus wihil tale committi.ur, quale de illicitis factionibus timeri solet (Ibid.). Quo autem modo sectam Christianorum non esse illicitam probaverit, consideremus : Prohibendarum, ait, factionum caussa de providentia constat modestiæ publicæ, ne civitas in partes scinderetur (Ibid.). In an

ut Auctoris nostri verbis utamur, nobis ab omni gloriæ et dignitatis ardore frigentibus nulla est necessitas cætus (Tertullium. ibid.), id est, ut memoratis ellynicorum coetibus intersimus, ubi dignitates, magistratus, et honorum insignia cupidis ambitiosisque tribui solebant. Ad hæc vero, ab actibus publicis alieni, unam duntaxat agnoscimus omnium hominum rempublicam , videlicet niundum, quem tranquillum et pacatum optamus. In unam igitur partem non magis inclinati quam alteram, procul ab omni omnino lurbulenta, seditiosa, et illicita factione absumus. Præterea Christiani publica ellinicorum spectacula, quæ frequentissima factionum incitamenta erant,

« PoprzedniaDalej »