Obrazy na stronie
PDF

in pul)licis gentilium spectaculis circumtulit. At non A intortum ab ethnicis telum in ipsosmet retorquendo.

omnino absurde dici posset unum ex his pseudo-jud;eis nebulonibus alteri h;cc faciendi dedisse occasioiiem.

Quamvis autem detestabile prorsus fuerit utrumque illud divinitatis portentum ; gentiles tamen neutrum plane penitusque reprobare poterant , quin semetipsos nequitiæ et amentiæ protinus condemnarent. Tertullianus enim id perspicue probat his, quibus eos compellat, verbis: Vos non negabitis et jumenta omnia , et totos cantherios cum sua Epona coli a vobis (Tertulliun. Apologet. cap. 16, p. 5j5). Rurstis autem in primo ad Nationes libro : Sane vos totos asinos colitis , et cum sua Epona , et omnia jumenta, et pecora, bestiasque perinde cum suis præsepibus consecratis. Quamobrem illos sic urget : Sed illi etlinici debebant adorare statim biforme nomen illud a judæo confictum (Lib. l ad Nation., cap. 11, pag. 577): Quia canino et leonino capite commistos, et de capro, et de ariete cornutos , et a lumbis hircos, et a cruribus serpentes, etplanta vel tergo alites deos receperunt (Idem, Agologet. ibid.). Similiter in stio libro ad Nationes : Sunt penes ros et canino capite, et leonino , et de bore, et de ariete, et de hirco cornuti dii, caprigenæ, vel anguini, et alites, planta, fronte, et tergo ( lib. I ad Nation., cap. 44, p. 579). Nos vero hæc oinnia in aliis dissertationibus enucleavimus, et Minntium audivimus adversus ethnicos simili modo disputantem (Dissertat. in Minut. 0ctav. cap. 14, art. 2, et Dissertat. in Arnob., cap. 20, art. 1).

At Tertullianus illos ipsorummet gladio sic jngulat. Si vitio, inquit, nobis vertitis, quod asini caput tanquam Deum co!amus, multo certe vos nequiores esse convincitis. Non enim asini tanlum caput, vel quasdam bestiarum partes, sed totos asinos, aliasque quamplures totas bestias dicitis esse deos, et revera adoratis. Quæ autem , amabo te, major insul. sitas, quam uiuius criminis aliquem insimulari ab alio, qui ejusdem et plurium graviorum seipsum reum csse fatelur ? Verum hæc, ail Terfullianus, ea: abundanti. Quam certum quippe erat bestias ab ethnicis, tam falsum erat a Christianis caput asini, vel asinos adorari. Unum siquidem hi adorabant summum Deum, qui omnia creavit, nec ab ullo potest aul videri, aut compreliendi.

AnticuluS viil.

Quam inconsiderate ethnici vitio Christianis verterint cultum crucis Christi, cum illi ipsi quaslibet in deorum suorum simulacris, tropæis, verillis, et militarium signorum ornatu , cruces adorarent : quibus partibus crucem Christi compositam Tertullianus putaverit; cur siphara appellaverit stolas crucis, cujus homo expansis manibus figuram exhibet. Urgebant adhuc ethnici læsam violatamque a Chrislianis supremam Dei majestatem religioso cultu crucis, cui Christus affixus fuerat. Sed qua, putas, ratione hanc saepe sæpius ab illis repetitam criminationem Tertullianus diluil ? Non alia profecto, quam

Tacet enim utrum (Lhristiani crucem illam revera colerent, ac variis tantuinmodo raliomum momentis ostendit illos omnino imprudenter hujusce cullus redargui ab ethnicis, qui cruces quaslibet passim veneral)antur. Quid ergo, inquies, numquid fallaci aliquo silentio negavit, aut dissimulavit crucem Christi ab ipsius discipulis honorari ? Minime gentium. Quam enimvero ob caussam id negare aut dissimulare poluisset, qui fatetur illos ad omnes fere vitæ suæ actus frontem suain crucis munivisse signaculo ? Cur aulem , obsecro, sacrum illud signum frontibus suis tam sæpe imponebant, nisi persuasum omnino habuissent aliquid in illo sibi præsidii esse, ac veneratione sua

B digui (Tertull. lib. de Coron. cap. 3, et lib. II ad

Uror. cap. 5). At de hoc antiquissimo colendi crucem Christi more plura in aliis disserlationibus nostris contra hæreticos disputavimus (Dissertat. in Minut., cap. 11, art. 3, et in Lactant. cap. 19, art. 1, et in Lucil. Caecil. cap. 5, art. 2). Non poterat ergo Tertullianus hoc negare, quod suo tempore omnibus Christianis quotidie usitatum, ac ipsis etiam gentilibus satis compertum erat (Tertullian. Apologet., cap. 16, p. 506). Quamobrem his, crucis Christi cultum objicientibus, non aliud, quam hoc brevissimum dedit responsum : Qui crucis nos religiosos putat, consecrameus erit noster ; vel sicut in alio Iibro : Qui nos crucis antistites affirmat, consecraneus erit nosler (Idem,

C lib. I ad Nation., cap. 12, p. 578). Nomen vero conse

craneus, quemadmodum in veteribus glossis annotatur, idem sonat, ac sacrorum socius. Palam ergo ille asseverat prorsus inconsideratos esse gentiles, qui cum plurimas cruces adorarent, Christianos iamen ideo hujus superstitiosi et impii cultus arguere audebant, quia crucem Christi veneraliantur. Antequam vero argumenta, quibus illud probare contendit, examinemus, animadvertendum est quam ille dixerit esse crucis Christi figuram. Nobis, inquit, tota crux imputatur, cum antenna scilicet sua, et cum illo sedilis excessu (Ibid. l, I ad Nation., loc. cit.). Nos itaque docet crucem Christi integram fuisse ac perfectam ; utpote quæ tribus partibus composita erat, ligno videlicet recto, et antenna , sive transverso al

I) vero ligno, atque sedili, sive scabellulo, cruci im

posito, et eam excedente. Nos vero alibi observavimus (Tom. I Apparat., p. 597) ortam inter eruditos controversiam utrum illud scabellum, seu lignum excedens, toti hominis crucifixi corpori, vel ejus tantum pedibus supponeretur. Sed cum sedile a Tertulliano nostro appellatur, hoc procul dubio nomine satis aperte innuit illud in crucis medio positum, ac in eo requievisse crucifixi hominis corpus, ne graviori sua mole dilaberetur, aut fractis manibus caderet. Nonnulli autem putant hoc sedile designari his ejusdem Tertulliani nostri alio in libro verbis : Cormua crucis extima ; nam et in antemna navis, quæ crucis pars est, cornua extremuitates vocantur, unicorni cap. 2 ). Fatentur' tamen non plane incorruptum esse hunc locum, nec proinde certo definiri posse utrum his posterioribus verbis rectum crucis lignum non denotetur. At extra dubium esse videtur integram ac perfectam ab illo appellari Christi crucem, utroque ligno recto el transverso, ac sedili compositam. Ethnicorum autem, Christianis hujus crucis cultum exprobrantium , ut temeritatem comprimat , conglobatis argumentis ostendit plures alias cruces non solum integras, sed earum etiam partes ab illis adorari. Non enim, uti ait, distinguitur a crucis stipite, Pallas Attica, et Ceres Pharia, quæ sine effigie, rudi palo, et informi ligno prostat (Tertullian. Apologet., cap. 16, p. 566). Atque ha:c iisdem pene verbis in libro ad Nationes repetit (lib. l ad Nation. cap. 11, p. 577). Sed in nostris manuscriptis exemplaribus scriptum est Ceres Fariam, in antiquioribus editis, Ceres Farrea; quæ lectio pluribus placet, quia Cereri hoc nomen ideo impositum censent, quod illa far frugesque invenisse perhibeatur. Alii vero legendum malunt Pharia, seu Faria, sicuti in libro ad Nationes. Eo enim cognomine Cererem appellatam autumant, quia in Pharo Ægypti insula colebatur. De ea porro aliquid in nostra de Minutii Felicis Octavio dissertatione observatum a nobis fuit (Dissertat. in Minut. cap. 14, art. 4). Non semel autem in aliis dissertationibus (Tom I Apparat. p. 754 et seqq., ac Dissertat. in Arnob., cap.

autem media stipitis palus (Tertull. lib. ad Judæos A cruce argilla, ab argilla deus quodam modo transit,

20, art. 1 ) adnotavimus antequam gentiles deorum C

suorum simulacra ad hominis effigiem linxissent, a quibusdam acinacem, an aliis gladium, ensem, hastam , a nonnullis lapidem , ab aliis rude lignum, et stipitem non elaboratum pro diis habita fuisse et adorata. Qui quidem mos apud quasdam gentes qiutius perseveravit. Tertullianus autem significare videtur suo adhuc tempore exslitisse aliquod Palladis in Attica regione, et Cereris in Pharo insula simulacrum , quod rudis dumtaxat palus, et informe , ac sine ulla effigie lignum erat. At id profecto ex his, quæ in citatis nostris dissertationibus retulimus, confirmari utique potest. Ethnici ergo palum hujusmodi terræ defixum tanquam sacra numina adoranles, partem crucis profecto adorabant.

cruae in deum per argillam. Crucem igitur consecratis, a qua incipitur consecrari ( lib. I ad Nation. cap. 12, p. 578). De his autem jam egimus in nostra de Minutii Felicis libro disserlalione (Dissertat. in Minut. 0ctav., _cap. 4, art. 12), nec non etiam de trop;eis, cantabris, et vexillis. Eadem vero ratione his omnibus ab Auctore nostro adjiciuntur : Sipliara illa vexillorum et cantabrorum (Tertullian. Apologet., cap. 16, p. 369). At sipharum, sive sypharium, supparus, et supparum vocabatur varium vestimenti et veli genus, puta navium et theatri : sed ibi a Tertulliano, uti satis liquet, sumitur pro velamento signorum militarium , cruci, vel ligneæ, vel alterius materiæ imposito. Con

B tinenter enim, hæc siphara, inquit, stolæ crucem sunt

(Ibid.), id est, amictus sunt, et velamenta, quibus crux velabatur, vel tegebatur. Siphari igitur nomine designat velum illud ex transversa crucis parte appensum, quo vexilla et cantabra decorabantur. Quamobrem ethnicos hisce verbis irridet : Laudo diligentiam, Noluistis nudas et incultas cruces consecrare (Ibid.) ln altero etiam libro : Siphara illa vestes crucum sunt. Erubescitis, opinor, incultas et nudas cruces colere (Idem, lib. I ad Nation., cap. 12, p. 579). Instat adhuc ille : Victorias adoratis, cum in tropæis cruces intestina sunt tropæorum (Idem, Apologet. loc. cit.), id est, tropæis subjectæ sunt. Paulo vero aliter in alio libro : Victorias ut nunuina, et quidem augustiora, quanto lætiora veneramini con.... one quid melius exlollant , cruces erunt intestina quodam modo tropæorum (Idem., lib. ad Nation. loc. cit.). Constat sane Victoriam ab illis in dearum positam fuisse numero : quod quidem, vix ulli incognitum, probasse sufficiat his Tullii verbis : Quid concordiæ templum, libertatis, et victoriae , quarum omnium rerum, quia vis erat tanta, ut sine deo regi non posset, ipsa res deorum nomen obtinuit (Cic., lib. II de Natur. deor., pag. 223, lin. 5.). De illa vero ejusque effigie Claudianus hos fecit versus : Ipsa duci sacras Wictoria panderet ædes. Q palma viridi gaudens, eu amicta tropæis, Ciistos Imperii virgo, quæ sola mederis

[ocr errors]

Effigies igitur illius fulgebat in tropaeis, sive cap

Integras autem cruces venerabantur in deorum D tis hostium spoliis, quæ summo stipiti, et in crucis

suorum simulacris, humanam effigiem repræsentantibus. Fabricari siquidem a plastis et artificibus non poterant, nisi prius argilla aut alia qu;edam materia sustentaculis, in crucis integræ modum appositis, revera superponeretur. Quapropter recte Tertullianus: Diximus, inquit, originem deorum vestrorum a plastis de cruce induci (Tertullian. Apologet., cap. 16, p. 506). Antea vero dixerat: Simulacrum prius argilla deformat (Ibid., cap. 12, p. 540), id est formare incipit, cruci et stipiti superslructa. Itursus autem alio in libro : Huic exordio et velut statumini argilla, desuper inteata , paulatim membra complet, et corpus struit, et fiabitum, quem placuit, argilla intus cruci ingerit..... a

figuram erecto, superposita, solebant solemni pompa deferri. Ethnici itaque Victoriam non solum in suo templo, sed in his etiam tropaeis, adorantes, crucem quoque adorabant. Nam tropæa victricia, inquit Minutius Felix (Minut. p. 287), non tantum simplicis crucis, verum etiam affixi in ea hominis figuram imitanlur.

Sed acrius adhuc urgentem Tertullianum subsequamur: Religio Romanorum, inquit, tota castrensis signa veneratur, signa jurat, signa omnibus diis præponit. 0)nnes illi imaginum suggestus insignes monilia crucum sunt. (Tertullian. Apologet. cap. 16, p. 567). lta quidem in nostris codicibus manu exaratis, et editis antiquioribus. Werum Rigaltius ibi nomen I{oma

[ocr errors]

norum, nulla reddita ratione, sustulit. Suspicamur A Atqui omnes illi imaginum, inquit, suggestus insignes

tamen eam fuisse, quia in libro ad Nationes eadem, sed omisso illo Romanorum nomine, his verbis repeuit: In victoriis et cruces colit castrensis religio, signa adorat, signa dejerat, signa ipsi Jovi præfert: sed ille imaginum suggestus, et totus auri cultus monilia crucum sunt ( 1dem, lib. I ad Nati., cap. 12, pag. 579). At Rigaltius animadvertisse salis non videtur illud Romanorum nomen potuisse in hoc libro, ad omfies generatim nationes directo, prætermitti, non autem in Apologetico, qui ad omnes antistites ac imprimis romanos missus fuit. Mos autem militaria signa adorandi apud istos ita invaluerat, ut Artabanus Parlhorum rex ad Caligulæ, inquit Suetonius, legatum veniens : Aquilas et signa romana Caesarumque imagines adoraverit (Sueton. l. IV, in Vit. Calig., § 14).

Cur autem religio castrensis vocetur, ac signa sua juraret, his intelligere est Senecæ verbis : Primum militiæ vinculum est religio, et signorum amor, et deserendi nefas; tunc deinde facile cætera eriguntur, mandanturque ad jusjurandum adactis ( Senec. epist. 95, pag. 305). Primum itaque illud erat militum jusjurandum, quo se militiae addicebant, de quo plura Schelius in suis ad Polybium notis (Schelius, cap. ! de sacramen.), Brissonnius (Brisson. init. lib. IV. de Formul.), Justus Lipsius (Lips. l. 1 de Milit. roman., dialog. 6., pag. 26), et alii. At præter hoc sacramen4um milites etiam sua per signa jurabant. Nam Lucanus centurionem Cæsari per ea jurantem sic induxit :

[ocr errors]

Per signa decem felicia castris,
tuos juro quocumque ex hoste triumphos.
(Lucan. lib. II, v. 278.)

perque Nec mirum sane; quandoquidem (Lucan. lib. II, v. 370) signa sua et aquilas putabant, ut ex Cornelio Tacito discimus, propria legionum esse numina (Tacit. lib. II Annal. post init. pag. 20). Alibi vero de Antonio seditionem compescente: Mox conversus, inquit, ad signa et bellorum deos, hostium potius exercitibus illum furorem, illam discordiam injicerent, orabat, donec fa. tisceret seditio (Idem, lib. III Histor. post init. p. 180). At clarius certe Dionysius Ilalicarnasseus : Σαμεῖ. oruauêvravra Pouaious vaíta iri atpartia : και άπερ ἐρῶaavra 0£wv iep& voμίςονται. Nihil in romana militia signis habetur venerabilius, nec minus sacra judicantur,

quam deorum simulacra. (Dionys. Halic. lib. VI D

Antiquit. roman., pag. 575).
Quapropter adjecit Tertullianus, signa omnibus diis
præponit (Tertullian Apologet. cap. 16, pag. 368),
videlicet castrensis illa religio; quia milites ea, que-
madmodum vexilla, majori cultu quam alios omnes
deos suos venerabantur. Non deerit fortasse qui ex-
istimet his verbis Tertullianum significasse signa
militaria in exercitu et acie ante deorum simulacra
et imagines ab antesignanis fuisse adsportata; sed
prior sensus dictis illius ac menti magis congruere
videtur. In alio enim libro dixit : Signa ipsi Jovi, et
si deorum suorum maximo, præfert (Idem, lib. I ad
Nat., cap. 12, pag. 579). -

monilia crucum sunt. Nos autem ibi quidam monitos esse voluerunt in nonnullis manuscriptis legi in signis non insignes, nec prorsus quidem absurde. De inil:tum quippe signis ibidem agitur. Werum quia in longe pluribus meliorisque notæ exemplaribus habetur insignes, hanc lertionem explodere non audemus. Nihil vero ad hujus potius, quam alterius lectionis confirmationem erui potest ex libro ad Nationes, ubi hoc nomen Tertullianus prætermisit, hæcque verba subjunxit : Ille imaginum suggestus et totius auri cultus monilia crucum sunt (Ibid.).Nonnulli quidem opinantur nomen suggestus ibi accipi pro vestitu et ornamento; sed id probare debuissent. Quid enim si sumatur pro ipso actu suggerendi, seu subtus gerendi

B hasce imagines, quæ pendebant ex altiori hastæ, sive

ligni oblongi parte, et crucum monilia et ornamenta erant; quia ab illis supra se positis velabantur et decorabantur. Cæterum de his omnibus jam disputavimus in nostra de Minutii Felicis Octavio dissertatione (Dissert. in Minut., cap. 12, art. 4), ubi adhuc ostendimus hominem, sicuti tandem Auctor noster ait, manibus erpansis, præ se ferre crucis imaginem (Tertull. lib. I ad Nat., cap. 12, pag. 578).

Sed aliquem audire nobis videmur, qui objiciet infirmam omnino esse hanc Tertulliani argumentationem. Gentiles enim, inquiet, deorum suorum simulacra, signa, tropæa, victorias, ac quælibet ejusmodi alia adorantes, nihil plane cogitabant de crucibus, quæ illis erant suppositæ, aut eas velabant. Werum animadvertere is debet haud Tertulliani, aliorumque religionis christianæ defensorum argumentationem , illa niti ethnicorum opinione, qua deorum suorum simulacra et signa veros deos esse arbitrabantur. Ea igitur tola, et omnes illorum partes, quarum præcipuæ cruces erant, reipsa adorabant. Non enim existimabant ex simulacri tantum forma, habitu et qualitate, sed cx ejus etiam materia factum esse deum, quem solebant totum, omnibusque suis partibus compositum venerari. Dicendum ergo tam cruces velis et monilibus signorum .militarium suppositas, quam alias eorumdem signorum partes, de quibus fortasse tum nihil expresse cogitabant, ab iis religioso cultu honoratas.

CAPUT XXI.

De læsæ majestatis humanæ criminibus, quorum reos agere Christianos ethnici perperam conabuntur. ,

ARtlCULUS PRIMUS.

Quam evidentur Tertullianus ostendat Christianos læsæ majestatis humanæ immerito accusari, qui toto mentis affectu non falsos deos, sed verum et omnipotentem Deum orabant pro salute imperatoris, illiusque prosperitate, et diuturnitate romani imperii, quod Tertullianus et alii plures cum toto mundo finem accepturum opinabantur.

Omnia hactenus exposuimus, atque explanavimus argumenta, quibus Tertullianus luculenlissime de

monstrat Christianos false omnino et impudentissime A Nec respondere poterant ethnici falsa esse ac men

ab elhnicis læsæ incusari divinæ majestatis, cujus illi ipsimet accusatores multis nominibus rei prorsus erant. Jam itaque examinandum est, quibus ille rationum momentis, similique modo ostendat ellynicos læsæ humanæ majestatis esse revera conscios, tameusi summa adhuc temeritate Christianos hujus criminis insimulare non vererentur. Nam ut ejus verbis utamur: Ventum est ad secundum titulum læsæ augustioris majestatis (Terlulliam. Apologet, cap. 28, p. 456), videlicet in'peratorum. Augustior autem eorum majestas idcirco vocatur, quia gentiles imperatoris viventis longe magis, quam Jovis, aliorumque mortuoru:n deorum majestalem, ut paulo post dicemus, lædere reformidabant. At Christiani imperatorem de

dacia liæc Christianorum pro salute imperatoris vota, aut fallaces illorum preces, qui ne debitos cruciatus experirentur, eas ore tenus fundebant. Nam hac futili responsione ethnici, uti ait Tertullianus, concedebant Ghristianos Deo suo pro salute imperatorum preces revera fudisse (Idem, Apologet., cap. 51, pag. 446). Quis autem unquam probaverit illas non ex imtimo cordis sensu, sed ore tantum profectas? At sinceras omnino fuisse hinc ille plane convincit, quod in sacris, quas ethnicis ipsis non esse incognitas ostendimus, nostris Scripturis præcipiatur singulis et omnibus Christianis : Ad redundantiam, inquit, benegnitatis, etiam pro inimicis Deum orare, et persecutoribus suis bona precari (Ibid.). Quis autem non videt

bita reverentia colentes, pro illius salute, non mor- B his verbis ab illo designari illud Christi præceptum:

tuos fictitiosque deos precabantur, sed verum vivumque Deum, a quo iidem imperatores supremam et secundam ab illo potestatem, lucis usuram, et quidquid ipsi erant, reipsa acceperant (Ibid., cap. 30, p. 441).

Ab hoc enim solo omnipotenteque Deo quotidianis Christiani precibus efflagitabant vitam eorumdem im. ratorum, uti ait Tertullianus, prolixam, imperium securum, domum tutam, exercitus fortes, senatum fidelem, populum probum, quietum, et quæcumque hominis et Cæsaris vota sunt (Ibid.); hoc est, quæcumque imperatores pro privata sua vita, et imperiali dignitate poterant secundum æquitatis et justitiæ leges optare. Nec minus asseveranter hoc praedicarunt alii eximii christianæ religionis defensores ; e.?, A«!v μόνον, im

Audistis quia dictum est : Diliges proximum tuum et odio habebisinimirum tuum; ego autem dico vobis:Diligiteinimicos vestros, benefacite his qui oderunt vos,et orate pro persequentibus et calumniamtibus vos (Matth. c.V, v. 45 et seqq). Christus euim his verbis jubet ut Christiani inimicos suos non aumplius, sicut Judæi, odio habeant, sed ad redundantiam benignitatis christianæ illos diligant, illis beuefaciant, pro persequenlibus et calumniantibus intimo siuceroque cordis affectu Deum preCenlur. At qui magis, pergil ille,inimici et persecutoresChristianorum,quam iiuperatores,dequorum læsa iuajeslale convenimur in crimeu, id esl accusamur (Tertull.,loc. cit.)? Alibi vero nec semel hoc verbo utitur(Ibid.,c.55,

[ocr errors]
[ocr errors]

rei convemimur. Infra autem : De secunda, post Deum scilicet, majestate, in secundum sacrilegium convenimur. Quod jurisconsultorum est verbum, quo idem significatur, atque in jus vocari. Lata igitur a Christo lege Christiani tenebantur pro imperatoribus, quantumlibet inimicis, ac persecutoribus suis, illoruumquc salute Deo supplicare. Quid vero, quod Christiani alia adhuc data ab Apostolo lege, Deum rogare debebant nominatim pro regibus et pro principibus, et potestatibus, ut omnia tranquilla sint (Ibid. cap. 51, pag. 446). Paucis autem ibi verbis, ac tacito ejusdem Pauli nomine, ea complectitur, quæ ab illo ad Timotheum sic scripta, et a nobis jam citata sunt (Supr., cap. 12, art. 1). 0bsecro

qui nihil necesse est. Manifestum quoque omnibus D primum omnium fieri obsecrationes, gratiarum actiones

fecimus (Supr., c. 14, art. 3) quam sinceronentisat. f ctu, quam innocente anima, quam humili et abjeclo corporis motu hæc fusis et privatis, et publicis precibus ab omnipotente Deo suo impetrare niteréntur. Quamobrem nihil amplius adjiciemus, nisi quod ille ad Scapulam ethnicum præsidem scripsit: colimus et imperatorem sic, quomodo et nobis licet, et ipsi erpedit, ut hominem a Deo, secundum.... Itaque sacrificamus pro salute imperatoris, sed Deo nostro et ipsius, sed quomodo præcepit Deus, pura prece. Non enim eget Deus, conditor universitatis, odoris aut sanguinis alicujus. Hæc enim dæmoniorum pabula sunt (Tertull., lib. ad Scapul, cap. 2).

pro omnibus hominibus, pro regibus, et omnibus qui in sublimitate sunt; ut quietam et tranquillam vitam agamus in omni pietate et castitate (Paul. Epist. I ad Timoth., cap. II, v. 1 et seq.) Non sola autem Scripturæ sacræ auctoritate, et lata Christianis lege, id probat Tertulliamus; sed hac etiam ratione, contra quam nemo sanc me mutire quidem poterat : Cum concutitur, inquit, imperium, concussis etiam cæteris membris ejus, utique et nos, licet extranei a turbis æstimemur, in ali quo loco casus invenimur (Tertulliam. Apologel. loc. cit.). At ibi contra codicum nostrorum et editorum fidem in Rigaltii editione sublatum est verbum arstimemur. Qua autem toritate, sicuti nescimus, ita certe nulli dubitamus, illud recte ab Auctore nostro additum. Prius namque uti vidimus, asseruit Christianos cum ethnicis ubique in rebus publicis omnibus fuisse permixtos.Verumtamen æstimabantur extranei a turbis gentilium, quia ab eorum mysteriis, et superstitioso cultu omnino erant alieni. Cætera cum ethnicis vivebant, atque idcirco concusso imperio et ipsos concuti necesse erat. Pro imperii igitur tranquillitate, et incolumitate imperatorum, Deum aequo totoque animo non solum privatim, sed in suis etiam, quemadmodum superius observavimus, synaxibus publice precabantur (Supr., cap. 15, art. 4). Quid vero, quod major necessitas, si Tertulliano

an oscitantia typographorum, vel Rigaltii propria auc- A dum ethnici propria conscientia compertum habebant,

[ocr errors]

credimus, flagitabat ut Christiani has preces ex animo B et testaceos veneramini, custodibus carentes; argenteos

funderent (Tertullian. Apologet., cap. 52, pag. 447). Per eorum quippe animos opinio pervaserat proxime futurum mundi finem variis portentis tum prænuntiari: sed eum tamem, sicut jam observavimus (Supr., cap. 15, art. 1), non antea destruendum, quam Romanum imperium everteretur. Rogabant igitur pro hujus diuturnitale, et ut relardaretur mundi finis, quem experiri nolebant. At quamvis illa Christianorum opinio, ut supra vidimus (Dissertat. in Lactant., cap. 29, art. 1 et seqq), vera non sit, non inde tamen minus certo conficitur illos sinceris precibus a Deo expoposcisse et salutem imperatorum, et tranquillam imperii eorum diuturnitatem.

ARtICULUS II.

Christianos immerito læsæ majestatis humauæ accusari, quia nolebant pro imperatoris salute sacrificare diis gentilium, aut eos precari, qui nec sua templa, nec se ipsos tutari poterant, nec imperatoris dare aut conservare sulutem, sed solus Deus omnipotens, a quo Christiani poterant eam suis impetrare precibus.

Tot rationum momentis satis demonstratum est Christianos, qui toto animo Deum pro imperatorum salute qnotidie orabant, læsæ eorum majestatis non esse reos. Quod ergo contra opponere poterant gentiles, nisi imbecillia prorsus argumenta, absurdasque cavillationes, quæ ruunt se ipsis et funditus concidunt? Ne quid tamen, sicuti Tertullianus noster, intactum relinquamus, ea examinanda sunt, ut manifestius cuilibet fiat quanta iniquitate iidem Christiani suam propter religionem vexarentur, atque opprimerentur. Objiciebant itaque elhnici illos læsæ majestatis humanæ convinci, quia pro imperatorum salute falsis illorum diis sacrificare vel eos precari pertinaciter recusabant. Sed quibusnam, ait Tertullianus, ita sacrificandum est (Tertullian. Apologet. cap. 29, p. 438). Nonne iis, qui possunt salutem cuilibet homini, atque etiam imperatoribus impertiri ? Atqui eorumdem ethnicorum dii, neque imperatoribus neque ulli homini illam conferre possunt. Nam hi dii vel dæmones sunt,atque ut superius dictum, pessirmi spiritus,perditi ac damnati, vel potius mortui homines, quemadmo

autem et aureos includitis noctu, ac interdiu custodes apponitis, ne furto auferantur (Epist. ad Diog. post init. pag. 495). Recte ergo Tertullianus hasce excnBias christiano militi vetitas esse sic pronuntiat: Excubabit pro templis quibus renuntiavit, et caenabit illic ubi apostolo non placet, et quos interdiu exorcismis fugavit, nimirum dæmones et genlilium deos, noctibus defensabit incumbens et requiescens super pilum ( Tertulliam. de Coron. cap. 11 ). Aliæ editiones super lumcho, sive lancea, qua perfossum est latus Christi. Cernis profecto qua ethnici ratione pro diis suis excubarent vigilarentque. Sed hi custodes, quantumlibet vigiles, impedire non potuerunt quominus illorum templa et simulacra spoliata, rapta, ac plu

C rimis ludibrio despectuique fuerint. Werumtamen

gentiles persuasum utique habebant hæc simulacra ipsosmet deos suos esse,aut eorum certe domicilium, sedem et habitationem. Plura autem de iis alibi annotavimus (Dissertat. in Arnob. cap. 20, art. 5, et in Lactant., cap. 55, art. 5) et adhuc infra dicemus. Fac tamen, si velis, gentiles non credidisse haec simulacra esse deos, sed iis tantum repræsentari, quid inde proficies? Constat enim hos ipsosmet gentilium deos, quicumque fuerint, ad nutum arbitriumque pependisse imperatoris. Et id quidem multi, ut superius ostendimus, experti sunt. Quin etiam plures dii, sicuti aiebat Tertullianus, habuerunt Cæsarem iratum (Tertullian. Apologet. cap, 29, pag. 459), qui videlicet non solum illorum fama et statuas ædificari , sed ipsos pro diis haberi prohibuerat. Nihil autem absurdius, quam a diis imperatori subjectis salutem illius petere, qui suam potius ab illo, quam hic ab illis poterat obtinere. Quapropter Tertullianus eosdem ethnicos his compellat verbis: Sed vos'irreligiosi, qui eam salutem quæritis ubi non est; petitis a quibus dari non potest (Ibid. p. 440). Ita quidem in nostris codicibus, et editionibus antiquis. At Rigaltius contra haud dubie quia putabat illos ibi religiosos ironice appellari.Sed licetne hanc ob conjecturam auctoritate propria textum auctoris immutare, atque tum maxime quando utriusque lectionis idem est sensus? Rursus autem ille demonstrat Christianos magis, quam gentiles, de imperatoris sui salute esse sollici

« PoprzedniaDalej »