Obrazy na stronie
PDF

wychowanie ł ukończywszy nauki w kraju, zwiedził Włochy, Francyą, Hiszpanią, Anglią i Niemcy. Zostawszy księdzem posiadał 1553 — 4 kanonie kaliską i poznańską a 1559 probostwo w Rajsku i kanonią sieradzką; później przeszedł do protestantów i przy dworze Zyggmunta Aug. bawił jako sekretarz a potem u Radziwiłła Czarnego. Król Batory poważał go i wyznaczył mu był roczną płacę; prześladowany o wiarę sam sobie życie odebrał około 1587. Dzieło jego wyszło pod napisem Lexicon latino-polonicum, Królewiec 1564; Napisał on i polsko-łaciński słownik, ale ten w rękopiśmic zaginął.

g) Jan Januszowski. Nowy kardkter polski z drukarni Łazarzowi} i ortografia polaka 1584; do tego przydał myśli i uwagi Jana Kochanowskiego, Stan. Orzechowskiego i Łuk. Górnickiego.

h) Grzegorz Knapski, Knapius, (ur. w Gródku Mazowieckim, wstąpił do Jezuitów, u których bral nauki, potóm sam uczył w ich kolegiach gramatyki, wymowy i matematycznych umiejętności; f w Krakowie 1638 r. w podeszłym wieku). Z pilnością i dokładnością wypracował bardzo ważny i do dziś dnia użyteczny słownik , stanowiący epokę w słownikarstwie polskiem. Thesaurus polono latino graecus, Krak. 1621, drugie wyd. 1643. Thesaurus latino polonus, Kraków 1626. Adagia polonica selecta et senientice morales ac dicteria faceta, honesta, latine et grece reddita, Kraków 1632.

OKRES V.

Od kłótni akademii Krakowskiej z Jezuitami o założenie "przez nich swojej uczelni w Krakowie ai do Konarskiego i upadku Jezuitów; czyli od r. 1621 do 1150, (1770) roku.

§ 67. Znamię ogólne. Osłabienie i rozprzężenie społeczne w skutek wewnętrznych i zewnętrznych wojen sprowadziły także npadek literatury. Ustawicznie spierająca się z Jezuitami akademia krakowska, chociaż ich zamysłom zawsze przeszkadzała, przecież nie podołała nadstawić czoła złemu smakowi i krzywemu dążeniu; owszem sama w tę ostateczność wpadła, i tym sposobem udzieliło się to złe całemu narodowi, więcej o szabli niż o naukach pamiętającemu. Drobnostki scholastyczne, astrologiczne brednie i szumne a płaskie panegiryki,: stanowią treść i tło prawie każdego płodu ówczesnego a odkrycia i pomysły Bakonów, Newtonów, Kartezyuszów, były czemś niesłychanem w Polsce.

§ 68. Jęcjh- Rozmyślnie każono, gdyż przeplatanie nawet potocznej mowy łaciną oznaczało uczoność. To więc sprzężenie języka polskiego z łacińskim sprawiło, że nawet najlepsi pisarze nie mieli względu na ducha mowy ojczystej, z wyjątkióm tych, co jeszcze w okresie poprzednim odebrali wychowanie.

§ 69. Zakłady naukowe I odmiata. Upadku wszystkich naukowych zakładów po różnowiercach nie zastąpiono innemi; podobnież osady krakowskiej akademii jeżeli nie poniszczaly, to ich istnienie ledwie tyle przynosiło korzyści, że .się w nich przez liczne lata grammatyki Donata uczono, jak u Jezuitów Alwara. Natomiast krzewiły się i kwitły uczelnie Jezuickie; ale system uczenia, przez to zgromadzenie używany, nie sprzyjał wyższemu, szlachetniejszemu powołaniu naukowemu.

§ 70. Podział taki, jak wyżej.

I. Peezya.

§ 71. Nie zgrzeszemy, jeżeli powiemy, że w tóm okresie nie mamy żadnego jenialnego poety. Choroba wierszowania utrzymuje się wprawdzie bez ustanku, lecz ledwie kilka imion zasługuje na wymienienie.

A. POEZYA LIRYCZNA.

§ 72. Nie byłto czas pieśni w Europie w ogóle; przeto nic dziwnego, że i nasi tylko udawali, że się lutnią zajmują; właściwie opisywali potoczności.

a) Szymon Zjmorowicz ur. w r. 1604 f 21 czerwca 1629. Za życia nic niedrukował, ale będąc już w suchotach spisuje Roxolanki, to jest ruskie panny na wesele Bartłomieja Zimorowicza z Katarzyną Duktynicką dnia 28 lutego 1629. Krak. 1652. Przełożył wiersz Moschusa.

- Krak. 1662. Siei. 1654.

b) Bartłomiej Zimorowicz brat starszy Szymona ur. 1597 f 1682. Był radzcą i burmistrzem lwowskim. Dzieła jego są:

1) Pamiątka wojny tureckiej etc. Kraków 1623 w 4ce.

2) Sielanki nowe ruskie różnym stanom dla zabawy teraz świeżo wydane bez miejsca druku 1663 w 4ce.

c) Wkspazian Kochow Sm ur. 1633 z ojca Jana her. Nieczuja Podsędka sand. sekr. KJMci. Kochowski był obywatelem ziemi krak. i dla tego w tamtych stronach przesiadywał: miał nawet urząd, to jest był podżupnikiem wielickim pod Janem Pieniążkiem, starostą oświecimskim, a sławnym statystą Rzpltej, ktorej był wówczas topnikiem.

Przywiązany jak cala szlachta do Michała, jeździł na sejmy do Warszawy, dla tacytowskiego poglądu. Sam o tem wszystkiem w czwartym klimakterze swoim wspomina. Panegirykiem uczcił koronacyę króla Michała między tysiącem dowodów jego przywiązania do pana, i ten jako pamiątka pozostanie. Zdaje się, że potem już nie służył Rzpltej wojskowo, siedział ciągle w Krakowie, drukował książki, pisał klimaktery. Raz jeszcze owładnął go szal religijny i poszedł z królem Janem pod Wiedeń. W dzień św. Trejcy w r. 1(599 umarł w Krakowie. Bardzo pobożny i światły, pod koniec życia zmienił wiele z dawnych pojęć, i był przeciwnikiem elekcyi, jaka praktykowała się w Polsce. Mąż ze wszech miar s-zanowny, należał do celniejszych naszych poetów lirycznych. Dzieła jego: 1) Niepróznujące próznowanie albo lirycorum polskich ksiąg V, UidzieiEpigrammata twierszewetołe. Kraków 1674 w 4ce przedruk, tamże 1681 w 4ce. 2) Chrystus cierpiący w Krak. u Szedla 1681. 3) Ogród panieński pod sznur pisma św. i doktorów irysadzony, to jest Epiąrammata polskie z różnych tytułów o N. M. Pannie. Krak. 1681. 4) Dzieło boskie czyli pieśni o wybawionym Wiedniu. Krak. 1684. 5) Rózaniec do N. M. Panny podług trybti w zakonie kaznodziej*kim używanego 2gie wyd. w Częstochowie 1695 w 12 str. 39. Nie tylko w Lirykach, lecz we wszystkich poetycznych utworach, widać katolickiego poetę, który natchnienie brał z codziennych praktyk religijnych, który calem życiem swojem oddał się na usługę Bogu i ojczyźnie. Biblioteka polska wyd. Turowskiego roku 1859 objęła pisma Kochowskiego wierszem i prozą w 14stu zeszytach. d) Zbigniew Morsztyn miecznik mozerski, najmłodszy w rodzinie pokrewnych mu wierszopisów, jako poeta obok Andrzeja Morsztyna drugie może zajmować miejsce. Śpiewak uczuciowy, w rodzaju lirycznym niepoślednie rozwinął zdolności. Charakterem poetyckim zdaje się

[ocr errors]
« PoprzedniaDalej »