Obrazy na stronie
PDF

darza poprawionego za Grzegorza XIII. Pierwszy się sprzeciwiał tej poprawie; za co wiele prześladowania i szyderstwa ściągnął na siebie, a drudzy stawali w jej obronie, d) Mikołaj Kopernik, syn Mikołaja Krakowianina i Barbary Wasselrodowej; po odbyciu pierwszych nauk w Toruniu i śmierci ojca, wuj jego Łukasz Wasselrode biskup warmiński wysłał go do Krakowa dla dalszego kształcenia się w naukach. W tym czasie w roku 1492 był rektorem akademii krakowskiej Maciej z Kobylina a Wojciech z Brudzewa, autor elementarnej wówczas w Europie książki o teoryi planet wykładał astronomią. W r. 1496 udał się Kopernik do Bononii, gdzie był pomocnikiem w obserwacyaeh astronomicznych Dominika Maryi z Ferrary. W Padwie zapisał się w poczet uczniów Polaków (album Polonorum) jako Polak i tu otrzymał dwa wieńce naukowej nagrody za medycynę i filozofią. W Rzymie następnie w r. 1500 otrzymał katedrę matematyki. W r. 1502 wrócił do Krakowa i zapisał się w r. 1504 w liczbę akademików. Jako kapłan przybył w r. 1509 do Warmii do wuja biskupa i roku następnego został kanonikiem frauenburgskim. Za pomocą długich i mozolnych studiów, po 23 leciech pracy ukończył w r. 1530 wielkie swoje dzieło o obrotach światów niebieskich (De orbium coelestium revolutionibus), w którem wyłożył swej system, że słońce zajmuje środek planetarnego świata, a planety kolo niego krążą, że obrót roczny jaki zdaje się, że słońce w około ziemi odbywa, jest skutkiem rocznego obrotu ziemi. Dedykował swe dzieło Kopernik Pawłowi III papieżowi. Umarł Mikołaj Kopernik 1543 dnia 1 czerwca, leżąc na śmiertelnem łożu, oglądał wyszłe swoje dzieło w Norymberdze. Jan Baranowski, dyrektor obserwatorium warszawskiego przełożył z języka łacińskiego na polski dzieło Kopernika i wydał okazałym drukiem w Warszawie roku 1856.

§ 65. Wojenno**'..

Nie mogąc skreślić historyi Strategii i Taktyki w Polszcze, wymieniam tu tylko dzieła o wojskowości. Przyluski w swoich Statutach, pisze w księdze I de militibus a w IV de re militari.

a) Jan Tarnowski hetman wielki koronny urodził się 1488 f 1561, napisał Consilium rationis bellicae w Tarnowie 1558. Tytuł tylko po łacinie zresztą całe dzieło po polsku. ,— Prócz tego: Ustawy prawa ziemskiego

zprzydatkiem o obronie Koronnej i o sprawie urzędników wojennych, Kraków 1579. Przedruk w Bibliotece polskiej Turowskiego. Kraków 1858. Uzupełniła Bibl. polska dodawszy pisemko łacińskie Straza o wojnie z Turkami, utworzone z wolnej rozmowy autora z hetmanem i pochwalną mową łacinską X. Krzysztofa Warszewickiego kanonika krakowskiego. Obecnie w Wilnie drukuje się odszukane w rękopiśmie dzieło Hetmana Jana Tarnowskiego O gotowości wojennej z notami historycznemi i przedmową uczonego Mikołaja Malinowskiego.

b) Marcin Bielski napisał i wydał pod tytułem: Sprawa rycerska według postępku i zachowania starego obyczaju rzymskiego, greckiego, macedoriskiego i innych narodów pierwszego i niniejszego wieku, tak pogańska jako i krzescijanska z rozmaitych ksiąg wypisana ku czytaniu i nauce ludziom rycerskim pózyteczna, ksiązki na ośm części rozdzielone. Cum gratia et priviłegio S. R. M. w Krakowie R. P. 1569 w 4ce Dzieło to uważane jako techniczne nie ma sobie równego tam tego wieku. Znać w nim ukształconego żołnierza, który z historycznego stanowiska na sztukę wojowania zapatrywać się umiał. Opisawszy dokładnie sprawy rycerskie rzymskie i greckie, przystąpił do sposobu wojowania Polaków, podał wiadomości o stopniu strategii najbliższych narodów, baczną uwagę zwracając na ulepszenie sieoznej i palnej broni polskiej. Słowem co tylko godnego było w zawodzie rycerskim, czy w czaczasie pokoju czy w czasie wojny, tak w użyciu szyku do boju w polu, jako obrony zamków i użycia fortelów, wszystko objął i podał w tem dziele Bielski, znając się sam na sprawie rycerskiej dokładnie jako towarzysz broni Jana Tarnowskiego.

c) Maciej Sthcmcz (Polak, bawił przy księciu pruskim Albercie w Królewcu, żył jeszcze 1570 r.) Z rozkazu tego księcia przełożył jego dzieło]. Von der Kriegsordnung oder der Kunst Krieg zu ftihren. (które sam Albert Zyg. Augustowi 10 sierpnia 1555 poświęcił i posłał), na język polski. Piękny ten rękopism, nigdy nie odbity, znachodził się w książnicy Załuskich.

W roku 1858 wyszło to dzieło ale tylko w cząstce w Paryżu u Martinet z napisem: Alberti Marchiom$ Brandenburgensis Ducis Prussice libri de Arte miłitari mandato sacri liegis Polonia Sigismundi Augusti scripti nunc primum e codice authentico principia Palatini Adami Czartorysci cura et sumptibus Bibilothecce Polonice editi. Lutetise Parisiorum, format arkuszowy, str. 71.

d) Bartłomiej Paprocki napisał dla Samuela Zborowskiego: Hetman albo własny konterfekt hetmański skąd się sila wojennych postępków nauczyć moze. Krak. 1578 w 4ce. Dziełko to dobrą tylko chęcią i znaniem pospolitych prawideł się zaleca. Bibl. Pol. Turowskiego. Sanok 1856.

e) Stanisław Sahnicki zostawił w rękopiśmie Księgi hetmańskie. Czasopismo lwowskie z r. 1830 str. 95 — 110 mieści wiadomość o Sarnickim i jego Księgach hetmańskich. Dzieło to obszerne in folio z wielą rysunkami machin wojennych, szyków, obozów i bitew, między któremi bitwy pod Dąbrowna, Obertynem i pod Orszą; wiele bardzo zajmujących szczegółów o naszej owczesnej wojskowości znaleśc tu można.

f) Krzysztof Warszewicki W dziele Paradoxa mieści w sobie wiele ciekawych uwag o obronie kraju przeciw Tatarom i Turkom — o prowadzeniu wojny i szyku wojska, dalej, o środkach obrony w Polsce itd.

g) Jan Zamojski kanclerz i hetman wielki koronny, o którym Starowolski pisze: „że był czołem i szczytem senatu, twierdzą i murem królów, strażą prawa, obroncą swobód, chlubą i światłem ziomków, powszechną prawych ucieczką, gromem bojów, postrachem nieprzyjaciół, a opiekunem nauk i uczonych." Ten najznakomitszy mąż naszej przeszłości, nie tylko za życia swego dzielnie podpierał Rzeczpospolitą radą i orężem, ale myślał jeszcze nad tem, aby jego doświadczenie, jego biegłość w sztuce wojennej, była nauką dla przyszłych pokoleń. Przedsiewziął pracę, która zapewne śmierć wczesna nie dozwoliła mu uporządkować, pod tytułem: Rada sprawy wojennej przez nieboszczyka Jana Zamojskiego Kanclerza i Hetmana Koronnego spisana (z rękopismu Biblioteki Rzewuskich) wydrukował w tomie II Włodzimierz hr. de Broel Plater. Zbiór pamiętników. 1858.

h) Jakób Cielecki przełożył: Książki Juliusza Frontyna senatora Rzym. O fortelach wojennych; ksiąg czworo teraz na nowo wydane, Poznań 1609.

3. GRAMATYCY I SŁOWNIKARZE.

§ 66. Wielu się ich znachodzi, wspomnimy tu tylko celniejszych. a) Orthographia teu modus recte scribendi et legendi polonicum idioma, quum utilissimus; cum carmine Joannis Lupuli Bodmanensis ad Sarmaticam juventutem ut modum legendi sui idiomatis addiscat etc. Książeczka z 11 stronnic złożona, drukowana u Hallera w Krakowie r. 1518. Ortografia tu podana nieutrzymała się w zwyczaju; wiele jednak dobrych myśli i skróceń zawiera. Widać tu, że akcenta wielką rolę grały, np. zamiast nie pisano ne z dwiema kreskami nad n; zamiast tfz dwa 88', zamiast dzie pisano de z dwiema kreskami nad d itp, Na końcu książki tak jest napisano: Impri movano w Krakowe u pana Hallera meścanina krakowskego. Lata narodena bożego 1518 f Dni kvetnovich.

b) Stanisław Zaborowski (za młodu służył wojskowo, później uczył się prawa cywilnego i kościelnego i został księdzem; 1506 r. mianował go król Aleksander pisarzem skarbu koronnego, a potem Zygmunt I podskarbim. Została po nim Ortographia seu modus rectc scribendi et legendi polonicum idioma quam vtilissimus przy dziele: Orammatices rudimenta, Kraków r. 1518, 19, 26, 29, 36, 39, 60, 64. Jęd. Kucharski przełożył to pisemko na język polski i wydał w Warszawie 1825).

c) Jan Murmelius wydał Dictionarium variarum rerum tum pueris et adultis utilissimum, cum Germanica atque Polonica interpretatione. Cracoviae 1528, 1533, 1540 r. W tem słowniku pierwszym łacińsko-polskim wyrazy nie są ustawione porządkiem abecadła, lecz w pewnych gromadach n. p. Deo et de rebus coelestibus: O Bodze y rzeczach nyebyeskich i t. d. — Znajdują się tu wyrazy polskie, które albo całkiem z używania wyszły, albo odmieniły znaczenie. Między iunemi prawnicze, np. wietnica izba sądowa, foldrować pozywać, przypozwać, koce opłaty sądowe czyli grzywny.

d) Jan Sbkllcyan. Przy jego Ewanielii ś. Mateusza a później przy Nowym testamencie wyd. 1551 w Królewcu jest: Nauka czytania i pisania jeżyka polskiego. (Kucharski wydał ją razem z Zaborowskim).

e) Piotr Stojeński (Statoryusz). (Ur. w Thionville w Luksemburskim, przybył do Polski 1555 i został rektorem w Pińczowie; należał do Aryańskiego przekładu Biblii brzeskiej; f około 1568. Z namowy Prospera Prowaua żupnika wielickiego wydał: Polonicce grammatices instltutio, Krak. 1568.

f) Jan Mą.c'/,ynski. (Ur. 1516 w Sieradzkiem z ojca Piotra i Anny Ciemieńskiej, odebrawszy staranne w domu

« PoprzedniaDalej »