Obrazy na stronie
PDF
ePub

dości poświęcał się naukom w kraju i we Włoszech. Bawiącego na dworze Maxymiliana Il wziął Mikołaj Firlej posel polski do tegoż dworu do siebie i zalecil Zygmuntowi Augustowi na sekretarza; za Stefana był pisarzem poborowym, 1577 objął ojcowską czcionkarnią na siebie i doprowadził takową do doskonałości; 1587 przez Jana Zamojskiego nadano mu szlachectwo i wtedy przybrał nazwisko Januszowskiego; 1588 po śmierci żony zostawszy księdzem uzyskał plebanią w Solcu i kanonią kollegiaty sądeckiéj; † 1613). U współczesnych zyskał był sobie imię wielkiego prawnika: napisal: Wzór rzeczypospolitej rządnej do ciała człowieczego przystosowany, Kraków r. 1613. Na żądanie Mikolaja Firleja wojewody krak, wypracował i wydał w 10 księgach: Statuta , prawa i konstytucye koronne, Krak. 1600, które jednak sapkcyi nie nabyły ze względu na błędy i opuszczenie niektórych ustaw. Polszczyzna

jego wzorowa. e) MARCIN ŚMIGLECKI (ur. 1572 we Lwowie; 1591 wstę

puje do towarzystwa Jezuitów i w Rzymie uczy się teologii; w kraju uczył filozofii lat 4 a teologii lat 10; ť r. 1619 w Kaliszu). Zostawił loikę po łacinie napisaną, którą Francuzi i Anglicy uwielbiali, oraz prowadził polemikę piśmienną z różnowiercami. Tu go przywodzimy jedynie jako pisarza: O lichwie i trzech przedniejszych kontraktach wyderkowym, czynszowym, i towarzystwa kupieckiego, wydanie 2gie, Kraków 1604, a 7me Krak. 1640. Książka niegdyś bardzo chwalona.

§ 61. Nauki przyrodzone o tyle uprawiono, o ile do użycia pospolitego i lekarskiego stosować się dawały. a) Szymon z Łowicza tłumacz mniemanego Emila Makra,

który do opisów łacińskich roślin przydał nazwy polskie. Wydanie Flor. Unglera z figurami r. 1532 exem

plarz w bibl. uniw. wrocław. b) Szczepan CHWALIMIRZ (Falimirz, Phalinurus, Phalimi

rus, Stefanek, z dodatkiem Rusin). Jemu przypisują

książkę, której dotąd napisu nie wiedzieliśmy, w r. 1859 Bibl. Ossol. we Lwowie nabyła i tytuł podała : Falimierza Zielnik imprimowany w Krak. u Floriana Unglera 1534 in 4to. Celniejsze rozdzialy w niej takie: Opis roślin. O wód. kach z ziół rozmaitych. Jak olejki sprawiać. Wypis rzeczy zamorskich i též rozmaitego nasienia. O izeczach żywych. O kamieniach drogich. (To wszystko pod wzglę. dem lekarskim jest opisywane i z drzeworytami). Nauka o poznawaniu uryny to jest moczu... i... rozmaitych mocy człowieczych. Nauka o pulsie. O znamionach w ludzkich niemocach. Traktat o rodzeniu człowieczém. O przyrodzeniu... dwunastu miesięcy... Nauka puszczavia krwi i o bańkach. Rządzenie czasu morowego powietrza. Lekarstwo doświadczone naprzeciw rozinaitym

niemocom. c) HIERONIM SriCZYŃSKI (rajca krak. i lekarz Zygm. Aug).

O ziolach tutecznych i zamorskich, i o mocy ich, a ktemu ksiegi lekarskie wedle regestru nizej napisanego wszem wirlmi użyteczne, Krak. 1542 i 54; wydanie 3cie z dodatkami przez Marcina Siennika p. n. Herbarz to jest ziół tutecznych i t. d. z przydaniem Alexego Pedemontana księgi ośmioro o tajemnych a skrytych lekarstwach.

Krak. 1586. d) MARCIN z Urzędowa (ur. w mieście Urzędowie w wo

jewództwie lubelskiem, wychowany w Krakowie); okolo roku 1540 udał się na nauki do Włoch i powróciwszy został lekarzem Jana Tarnowskiego; w końcu był kanonikiem sandomirskim. Herbarz Polski 1562. Kraków

r. 1595. e) SZYMON SYREŃSKI (Syrenjusz, ur. 1539 w Oświęcimie

(Sacranus) z ojca Mikolaja; 1560 przyjęty w poczet uczniów akademii krak., a r. 1569 popisywał się. Podróżował po Niemczech, Węgrzech, Szwajcaryi i poludniowych ziemiach Polski; 1589 został profes. w akad. krak., t r. 1611 d. 29 marca). Pracował lat 30 nad dziełem: Zielnik, Herbarzem z lucińskiego języka zwany

itd., Krak. 1613. Naukę o roślinach krajowych posunął
wysoko, wszelako dzieło jego, nie ještto sama botanika,
ale w ogóle dzieło lekarskie.
§ 62. Gospodarstwo.

W kraju naszym o róloictwie, łowiectwie i innych galęziach gospodarstwa pisali ludzie, co całe życie przy roli lub kniei strawili, czerpiąc naukę z wlasnego najwięcej i codziennego doświadczenia, ile że księgi o agronomii Rzymian i włoskich tej epoki pisarzy, do kraju naszego stosować się nie dały. Biegli w naukach przyrodzonych ludzie nie zwrócili w tej epoce uwagi na rolnictwo. a) Pierwsze dzieło o rolnictwie wytłumaczył JĘDRZÉJ TRZY:

CIESKI z łacińskiego Piotra Krescentyna, który wypisywał z Warrona, Kollumelli i Palladyusza, ze współczesnych pi. sarzy, nieco swego przydawszy. Jestto encyklopedya nauk przyrodzonych, zawierająca urywkowe wiadomości, z ogrodnictwa, rolnictwa, pszczelnictwa, hodowania koni, botaniki, zoologii i medycyny. Dzieło to wyszło pod tytułem: Piotra Krescentyna księgi o gospodarstwie i opatrzeniu rozmożeniu rozlicznych pożytków, kużdemu stanowi potrzebne, 1549. Drugie wyd. ma tytuł: O pomnożeniu i rozkrzewieniu wszelakich pożytków, ksiąg dwojenaście ... Teraz na wielu miescach z niemałą pilnością

poprawione i rozszerzone i znowu drukowane. Krak. 1571. b) ERAZM GIICZNER wydał: Nauka y Praktyka, sktorey

rozmaite czasy i czasów postępki a przygody, dobre i zle, pogodne y niepogodne, łatwie a sprosta wyruzu

mieć można. Teraz nowo wydane. 1558. c) Pierwsze dzielo o rólnictwie z własnego doświadczenia

czerpane, a zatém dobrze do polskiej roli, klimatu i wszystkich miejscowych okoliczności zastosowane napisał Anzelm Gostomski wojewoda rawski, słynny gospodarz + 1587 przeżywszy lat 80. Dzieło jego pośmiertne wydał sławny Oczko p. n. Gospodarstwo. Kraków 1588. 2gie wyd. Gospodarstwo. Kraków 1606. 3cie wyd. ma napis Ekonomia czyli Gospodarstwo. Krak. 1644. 4 wyd. zrobione jest z 3go umieścił w Bibliot, staroż. Wojcicki Tom III. str. 98. 5te wyd. ma tytuł Notaty Gospodarskie wydał Jan Radwański gdzie poprzednio opisał wydania wszystkie i o autorze bliższą wiadomość

podał. Krak. 1856. d) MACIEJ WIERZBIĘTA wydał Gospodarstwo dla młodych a

nou otnych gospodarzów, teraz znowu poprawione i roz

szyrzone przez M. W. 1596. inne wyd. z r. 1598. e) Janusz DUBRAWSKI (pochodził z województwa ruskiego).

Napisał i wydał po łacinie w Wroclawiu 1547 książkę, którą Andrzej Proga przetłumaczył p. n. O rybnikach i rybach, Krak. 1600: dzieło to jest ozdobą naszego

piśmiennictwa gospodarskiego. f) Krzysztor DOROCHOSTAJSKI (ur. 1562; ojciec Mikolaj Mo.

niwid Olechowicz wojewoda plocki; w młodym wieku uczył się sztuki jeżdżenia u Antoniego Ferarego w Neapolu, pełnił różne krajowe posługi, a 1603 mianowany marszałkiem w. lit.; † 1611). Dzieło swojego mistrza i jego ojca wydał po polsku p. n. Hippica, to jest o koniach ksiega. Krak. 1603 i 1647.

§ 63. Nauka lekarska, znachodząc swą podstawę i pomoc w szerzeniu się nauk przyrodzonych, musiała się także szerzyć; dążność wszakże piśmienna nosi na sobie zna. mię stosowania się do użytku pospolitego. a) JĘDRZÉJ GLABER z Kobylina: Problemata Arystotelis,

z pisma wielkiego filozofa Arystotelesa i též inszych mędrców tak przyrodzonej jako i lekarskiej nauki z pilnością wybrane; pytania rozmaite o składności człowieczych członków rozwiązujące itd. Krak. 1542 przy

Zielniku Siennika. b) WALENTY 2 Lublina (uczony lekarz). O różnych cho

robach i leczeniu ich, 1592. c) WOJCIECH Oczko (rodem z Warszawy) był synem Sta-

nisława kołodzieja. Po ukończeniu nauk w kraju został księdzem. W r. 1560 z wikaryusza kollegiaty warszawskiej S. Jana posunął się na penitencyarza. W r.

1562 był w akademii krakowskiej w r. 1565 został magistrem i rektorem szkoły u Ś. Jana w Warszawie. W latach 1565–9. Podróżował po Włoszech, gdzie uzyskał stopień doktora medycyny. Kapitula przyjęła go z radością za powrotem. (W bibl. Warsz. 1857 kwiecień str. 290). Oczko przy kościele ś. Krzyża uczynił fundusz na 12 ubogich z Anną Wolf. Nagrobek w Lublinie wystawił mu synowiec Wincenty Oczko kan. gnieźnieński. Pisał się lekarzem królewskim). Prócz zielnika po łacinie, wydał po polsku Cieplice, Kraków

1578 i Przymiot czyli dworska niemoc, Krak. 1591. d) PIOTR UMIASTOWSKI (po ukończeniu nauk w akad. krak.

zostaje doktorem med. i fil. i podróżuje po Włoszech; sławny za Zygm. III lekarz). Księg czworo o przyczynach morowrgo powietrza, Kraków 1591.

§ 64. Matematyka i astronomia. Te nauki staly najwyżej w akademii krak. Wielu pisarzy zyskalo slawę europejską, ale ci pisali po lacinie; polskiego zaś języka użyli najpierwsi : a) Tomasz Kłos (o którego życiu nie wiemy), przekazał

po sobie takie dziełko: Algoritmus to jest nauka liczby Pulską rzeczą wydana; przez księdza Tomasza Kłosa. Na trzy części się dzieli. Pierwsza będzie o osobach liczby, wtóra o regule detri, trzecia o rozmaitych rachunkach y o spółkach kupieckich. Cracoviæ ex of. Un

gleriana 1537. (w 8ce. ark. 8). b) STANISŁAW Grzerski (Ur. 1526 w Grzepsku, wsi dzie

dzicznej w Mazowszu; z młodych lat przykładał się do
jęz. łac., grec. i hebraj.; był domowym pauczycielem
Stanisława Mikoszewskiego a 1563 został magistrem
w akad. później professorem; + d. 1 grud. 1570), Geo-
metrya to jest miernicka nauka po Polsku napisana
z Greckich i Łacińskich ksiąg itd. teraz nowo wydana

Kraków 1566. c) Jan Latoś lub Latosz, WOJCIECH RościSZEWSKI i Szczę.

SNY ŻEBROWSKI wiedli spór piśmienny względem kalen

« PoprzedniaDalej »