Obrazy na stronie
PDF

C. PROZA DYDAKTYCZNA.

§ 113. Poprawa i przemiana naukowej zestawy (systematu) zwabiła wszystkich światłych mężów ku uczelniom, i ztąd poszło, że zająwszy się pisaniem książek elementarnych, samemi umiejętnościami zajmować się nie było czasu; nawet aż za granicą zamawiano loikę dla Polaków. Roboty te na swej czas użyteczne, tu nas nie obchodzą.

JÓzbf Kalasanty Szaniawski urod. się w Krakowskiem. Za księstwa Warszaw. był prokuratorem królewskim przy sądzie kassacyjnym do końca r. 1811, pózniej zaś prezesem prokuratoryi generalnej do 1821, następnie dyrektorem wydziału oświecenia i edukacyi kommisyi rządowej wyznań i oświecenia z tytułem radzcy stanu, aż do r. 1830, nakoniec członkiem rady stanu tudzież wychowania publicznego. Umarł w przejeździe przez Lwów 16 maja 1843. Pisma jego są: Rady

przyjacielskie mlod. czcicielowi filozofii Wars. 1805, Lwów.

1824. Co jest filozofia f Warsz. 1802. O znamienitych systemach moralnych starożytności. Warsz. 1803. System chrystyanizmu. Warsz. 1803. Nakoniec: Rzut oka na dzieje filozofii od czasu jej upadku u Greków i Rzymian aż do epoki odrodzenia nauk.... Przydana rzecz o skeptykach moralnych i o szkodliwym dązeniu filozofii XVIII wieku. Warsz. 1804. Starał się w tych pismach zwrócić ziomków uwagę na filozofią niemiecką.

Filip Neb. Golański filozof i antifilozof wydał: rozmowy o zarzutach i odpowiedziach dla dochodzenia prawdy. Wilno 1811. Logika czyli sztuka rozumowania przez ks. Przeczytaóskiego. Warsz. 1816. J. Jasiński, antropologia o własnościach człowieka fizycznych i moralnych. Wilno

1818. Psychologia empiryczna i logiczna, dzieła o filozofii professora Snell wyjęta i na polski język przełożona przez W. J. Chojnackiego. Warszawa r. 1818. Emmanuel Kant o pedagogice F. Rynka, tłumaczenie J. Bobrowskiego. Wilno

1819. O loiae, metafizyce i filozofii moralnej przez księdza Anioła Dowgirda. Wilno r. 1821. Krótki rys loiki, teraz z historyą, ułożony przez J. E. Jankowskiego. Kraków r. 1822.

Stamslaw Konarski. Ur. 1700 z Jerzego kaszt. Zawichostskiego; pobierał nauki u Pijarów i sam do nich 1717 wstąpił. Spędziwszy na podróżach kilka lat mianowicie w Rzymie i Paryżu dla nauk, wziął się za powrotem do wydania statutów i konstytucyi (uolumina Ugum); dla upadku sprawy Stan. Leszczyńskiego bawił we Francyi powtórnie aż do 1739. Odtąd oddał się cały poprawie naukowości i nauczycielstwu u Pijarów; pisał książki, zaprowadzał konwikty dla szlacheckiej młodzieży (collegium nobilium) w Warszawie, Wilnie i Lwowie, zakładał biblioteki, budował, urządzał i przeinaczał swej zakon; pełen zasług f 1773), Twórczato dusza, która wszechstronnie wpływ swej wywierała na cały kraj; jeszcze i ztąd odniósł chwałę, że napisał: O skutecznym rad sposobie tom. 5, Warsz. 1760 i następ., dzieło w którem usiłował zapobiedz zrywaniu sejmów przez wykrzyk: Nie pozwalam. Nade wszystko jemu 'winniśmy wszczepienie lepszego smaku i ochoty do nauk. Szkoda tylko, że musiał z FraBcyi, wówczas już zepsutej, sprowadzać wzory dla Nadwiśla. W języku ojczystym zostawił Konarski następne pisma: 1) Kazanie na pogrzebie Józefa Sapiehy wojewodzica podlaskiego w Warszawie 1731 in fol. 2) Kazanie na pogrzebie Konstancyi Denkofowej wojewodziny malborskiej w Warszawie 1723 in fol. 3) Pismo na obrona założonego Kollegium pijarskiego bezimiennie wydane w Wilnie 1738. 4) Rozmowa ziemianina z sąsiadem o nieszczęśliwościach ojczyzny pochodzących z fakcyi prywatnych w Warszawie. 5) Listy przyjacielskie we dwóch częściach Wars. 1733 w 4ce. Po śmierci Augusta II gdy stany obowiązały się przysięgą obrać królem Piasta, Stanisław Leszczyński przybył skrycie do Warszawy z zaleceniem od Ludwika XV do korony. Konarski na prośbę najznakomitszych osób napisał to dzieło zamykające krótko zebrane przyczyny za wyborem Stanisława. 6) O religii poetciwych ludzi. Warszawa roku 1769 w 8cc Pisał prócz tego wiele mów i dziel, które albo bezimiennie wyszły z drukn, albo w rękopiśmiepozostały. 8) Volumma legum który to szacowny zbiór 6tał się równie historykom, dyplomatom, jak i prawnikom użyteczny. Składa się tenże obywatelskiej staranności Konarskiego pomnik z VI foliałów, nie jednakowej grubości.

I. Yolumen ma tytuł, Leges, statuta, constitutione*, privilrgia Itegni Poloniae, M. D. Lithuaniae, omniumque provinciarum annexarum, a Comitiis Visliciae 1347 celebratis usque ad ultima regni comitia, Vars. Coli. Scholl. Piarum. Anno 1732. Tom ten zawiera prawa krajowe w języku łacińskim od roku 1347 do r. 1547 pisane. Tytuły w voluminie 2 i następnych są tego brzmienia.

II. Yolumen. Prawa, Kostytucye i przywileje królestwa polskiego i W. X. Litew. i wszystkich prowincyi należących na walnych sejmiech koronnych od sejmu wiślickiego r. p. 1347 aż do ostatniego sejmu uchwalone. Rok wydania był 1733. Zawiera konstytucje od r. 1550 do r. 1609 już w języku polskim stanowione.

III. Vol. nra konstyt. od r. 1611 do r. 1640 druk. 1735.

IV. Vol. ma konstyt od r. 1641 do r. 1668 druk. 1737.

V. Vol. konstyt. od r. 1669 do r. 1697 druk. 1738.

VI. Vol. konstytucye od r. 1697 do r. 1736. druk. r. 1739. W następnym czasie wydali XX. Pijarowie jeszcze dwa, to jest:

VII. VoL konstyt. od r. 1764 do r. 1768 druk. 1782. Przerwa pomiędzy 1739 a 1764 pochodziła z niedochodzenia i zrywania sejmów, złotą owę wolność wzmacniającego.

VIII. Vol. Konstytucye od r. 1775 do 1780 druk. 1782 r. Konstytucye po r. 1780 na sejmach uchwalone, wyszły z druku pod tytułami: Konstytucye sejmu walnego ordynaryjnego warszawskiego sześcioniedzielnego r. p. 1782 dnia 30 września odprawiającego się. Warszawa roku 1782 in fol. 22 stron. Konstytucye sejmu walnego ordynaryjnego grodzieńskiego sześcioniedzielnego r. p. 1784 dnia 4 października odprawiającego się. Warsz. r. 1784. in fol. 36 stron. Konstytucye sejmu walnego ordynaryjnego warszawskiego sześcioniodzielnego r. p. 1786 dnia 2 października odprawującego się w Warszawie 1786 in fol str. 38.

Na tern tedy kończą się tak zwane Volumina Irgum lubo konstytucye z trzech ostatnich sejmów, to jest 1782, 1784, 1786 w jednym zbiorze nie są wydane.

Obecnie w Petersburgu wychodzi drugie wydanie Volum. Legum. przez uczonego J. Ohryzko w miejsce zniesionego pisma czasowego Słowa.

Hugo Kou.\taj prócz wielu innych dzieł jego: Porządek fizyczno moralny czyli nauka o należytościach i powinnościach człowieka wydobytych z praw wiecznych, nieodmiennych i koniecznych przyrodzenia. Część Iwsza Kraków roku 1810, byl uważany za prawo natury i trzymano go się w uczeniu za księstwa warszaws. Część- liga nie wyszła.

Wincenty Skzf.tuski napisał: Prawo polityczne narodu polskiego tom. 2. Warszawa r. 1782 i 1784. Przedruk tamże r. 1787. Autor zapomniał odgraniczyć ścisła statystyki od samego prawa publicznego.

Teodor Ostrowski urodził się na Podlasiu 1750, gorliwy nauczyciel w zgromadzeniu pijarskiem, umarł we Lwowie dnia 12 lutego 1802. Lepszego niemamy nad jego Prawo ogólne narodu polskiego tom. 2 Warsz. r. 1784 i 1787. Wytłumaczył i uwagami do prawa polskiego stosownemi pomnożył Wilhema Blakstona: Prawo kryminalne angielskie. Tom. 2 Warsz. 1786. Nadto wydał jako dalszy ciąg: Inwentarz nowy praw, traktatów i t. d. Warsz. 1782. Napisał także: Dzieje i prawa kościoła polskiego krótko zebrane. Warsz. 1793 3tom. W języku polskim bardzo było to dzieło pożądanem i okazuje chwalebne pisarza chęci i znajomość dziejów ojczystych, lecz nie jest krytyczną i progmatyczną historyą. 2gie wyd. Poznań. 1846 i 1847.

Fbydbryk hr. Skarbek oprócz wielu rozpraw po dziennikach wydał 2 tom. dzieła: 1) Gospodarstwa narodowego elementarne zasady- Warsz. 1820. 2) Nauka administraeyi. Warsz. 1821 2 tomy. 3) Rys ogólny nauki finansów. Warsz. 1824. 4) Ogólne zasady nauki gospodarstwa narodowego, czyli Czysta teorya ekonomii politycznej 2 t. Warsz. 1859.

Krzysztof Kluk jest jednym z najzasłużeńszych pisarzy w kraju naszym i w czasie o którym mówimy. Rodzice jego wyszli z Warmii i w Podlask.o-iedli, gdzie też, a mianowicie w Ciechanowcu urodził się Krzysztof Kluk 13 września 1739. Początkowe nauki odbył w W; rszawie, później chodził do szkół drohiczyńskich, nakoniec do pijarskich w Łukowie. Biorąc przykład z ojca, który był budowniczym, polubił architekturę i w niej znaczne postępy uczynił, a nadto wyuczył się rytowania na miedzi, co mu się w dalszym zawodzie wielce przydało, sam bowiem był w stanie wykonaj ryciny, które przy dziełach jego widzimy. Najulubieńszem wszelako młodego Kluka zajęciem było, ciągle czytanie dzieł polskich i niemieckich o historyi naturalnej. Uważając za najwłaściwszy dla poświęcających się naukom stan duchowny, w r. 1761 wszedł do seminarium XX. Missyonarzy warszawskich ś. Krzyża, gdzie po ukończeniu nauk otrzyma! święcenie kapłańskie. Był następnie kapelanem w domu Ossolińskich starostwa Nurskich, później plebanem Wtńskim, nakoniec w r. 1770 przeniósł się na ubogie probostwo w Ciechanowcu w miejscu swego urodzenia zaszczycony następnie kanonikiem kruświckim, później inflantskim, dziekanem drobickim, Doktorem Nauk wyzwolonych i członkiem akademii wileńskiej i tego ubogiego probostwa już do śmierci nie opuścił. Rozpoczął Kluk zawód pisarza, wydaniem dzieła pod napisem: 1) li ośliń potrzebnych pozytecznych, wygodnych osobliwie krajowych albo które w kraju uzyteczne być mogą, utrzymywanie, rozmnożenie i użycie. Warsz. 1777 —1780. 3 tomy z rycinami w 8ce. 2) Zwierząt domowych i dzikich osobliwie krajowych, historyi naturalnej początki i gospodarstwo, potrzebnych domowych chowanie, rozmnożenie, chorob leczenie, dzikich łowienie, oswojenie, zażycie, szkodliwych zaś wygubienie w Warszawie w drukarni XX. Pijarów, 1779 i 1780 w 8ce 4 tomy z rycinami. 3) O rzeczach

« PoprzedniaDalej »