Obrazy na stronie
PDF

Jakub Kaziu. Hacr, ekonom wielkorządów królewskich, dzieła jego Oekonomika ziemiańska generalna za, przywilejem Jana III w r. 1676. Skład albo tkarbiec znakomitych sekretów ekonomii włościańskiej. Kraków 1689. Ekonomia generalna 1693 Kraków. Wybór ekonomii ziemiańskiej , politycznej, gospodarskiej, żołnierskiej i lekarskiej 2 wydanie powiększone Wars. S. J. 1730. Jakiej wziętości było to dzieło dowodzą liczne wydania.

Jerzy Dziedcszycki syn Franciszka woj. podoi, i Zofii Jabłonowskiej siostry hetmana przyjaciela Jana Sobieskiego ur. się 1665 f 6 września 1730. Dzieduszycki nieubiegał się o żadne urzędy i dostojności, osiadł w Cumłowcach pod miasteczkiem Żydaczewem około Halicza i pędził życie prywatne będąc 26 lat wiel. koniuszem koronnym. Wtenczas napisał: O polskiej weterynarce czyli obserwacye należące do koni i stad polskich napisane w r. 1705 przez Jerzego Dzieduszyckiego koniuszego W. koronnego. Z rękopismu biblioteki Załuskich po pierwszy raz z druku wydał Stanisław Przyłęcki we Lwowie 1852. Byłto pan zacny, hojny, uczony i wymowny. Załuski nazywa go Demostenesem polskim, gdyż istotnie był wymownym. Napisał dziełko: o elekcyi królów polskich dotąd niewydane.

§ 90. Nauki lekarakie.

Olszowski Hieronim przetłumaczył i wydał: Szkola Salernitańska to jest navka doktorów Salernitańskich o sposobie zachowania zdrowia dobrego. Kraków 1645 i 1684.

Hbbka Kazimierz Stanisław Dr. Med. i Fil. profes. w akad. Krakow. wydał: Bankiet narodowi ludzkiemu; od monarchy niebieskiego zaraz przy stworzeniu świata, z ro'znych ziół, zbóz, owoców, bydląt, zwierząt, ptastwa, ryb etc. zgotowany. Których tu każdym z osobna, zdrowiu ludzkiemu słuzących i szkodzących własność, zebranie i opisanie znajdziesz przez etc. Kraków 1660 w 4ce. Autor w tem dziełku skreślił ogólne prawidła dyetetyki. Niepominął autor najmniejszego szczegółn ściągającego się do zdrowego sposobu życia.

§ 91. W przedmiotach poliłj rznyrli odznaczają się:

1) Kbkt«tof Fban. Fambogowski nauczyciel we Lwowie wydał Diskttrs o mamotrastwie i zbytku korony polskie). Jarosław 1626. Dzieło to godne czytania, ze względu do przedstawiającego nam obrazu zwyczajów owczesnych.

2) Szymon Stabuwoi.ski. 1) Vołvm o naprawie Upitej b. m. 1625 w 4ce. Widać w tem piśmie wiele polityki owczesnej i projektów do naprawy rządu służących. 2) Re

formacya- obyczajów polskich. Dzieło to po kilkakroć było przedrukowane; najlepsze zaś wydanie wyszło za staraniem Stanisława Witwickiego bisk. poznań, w Warszawie w drukarni XX. Pijarów 1692 w4ce.

3) Stanisław Leszczyński po dwakroć mianowany królem polskim i nakoniec przy tytule zostawiony, żyjący od 1677 do 1766. Jsapisal po polsku: Glos wolny szlachcica ubezpieczający. Drukowane w Nansy 1733 in 4to. Bibl. pol. Turowskiego przedruk, w Krakowie 1858.

-•••. § 92. Bibliografia.

Józef Jeduzkj Załuski (ur. r. 1701 z Alexandra woj. rawskiego i Teresy Potkanskiej); doskonalił się w naukach za granicą. W stanie duchownym piastował różne godności w ojczyznie i we Francyi, i sprawował referendarstwo koronne, od r. 1758 bisk. kijowskim i czerniechowskim; że na sejmie 1766 i 8 występował przeciw różnowiercom, wywieziony był z kraju, dokąd powrócił dopiero 1773. Książnicę, składającą się z rękopisów i dzieł najrzadszych Polski dotyczących, którą zbierał od młodości, przeznaczył na pożytek narodu 1746. Była ona otwarta w Warsz.; dopiero 1795 wywieziono ją do Petersb. i wtedy obejmowała 262,640 dzieł a 24,574 rycin; f 9 stycz. 1774). Wypracował on bibliografią polską powszechną olbrzymie dzieło, lecz nadzwyczajne okoliczności wydać mu go samemu nie dozwoliły, a po nim nikt o tem nie pomyślał. Ogłosił w tym przedmiocie naprzód: Programa literarium ad bibliophihi; typothetas et bibliopegos, tum et quovis liber alium artium amator es. War. 1732; chociaż napis łaciński, jednak osnowa napisana po polsku; a potem Biblitheca poetarum polonorum, qui patrio sermone tcripserunt, War. 1752. Ułamek zaś z owego wielkiego pomiędzy 1768 a 1773 z pamięci wierszem miarowym ułożony, przez Epif. Minasowicza sprawdzony, wydał Józef Muczkowski p. n. Bibliotheka historyków, politików, prawników i innych autorów polskich lub o Polsce pitzą.^ cych, Krak. 1832, dodawszy objaśnienia i przypiski.

§ 93. Gramatyku I SI otulili a rze. Badania ję.. zykowe kilku przedstawiają pracowników, nie tyle mających zasługi około pojęcia ducha polskiej mowy, jak około zgromadzenia zasobów do bliższego poznania języka, ztąd w owym czasie lepsze są słowniki niż grammatyki i więcej się pisarze pierwszymi niż drugiemi zajmowali, zasługują na wspomnienie:

Fbancuiek Meninski, zwany w języku francuzkim Mesgnien urodzony w r. 1623 podobno w Lotaryngii, z Polski udał się do Wiednia i tu na dworze cesarza pełnił obowiązki pierwszego tłumacza wschodnich języków. Napisał Grammatica seu institutio polonicae linyuae in qua etimologia syntaxis et reliquae partts omne$ txactae tractantur. Gdańsk 1629. Prócz tej wydal także grammatykę włoską i francuzką dla Polaków i ogromny słownik wschodnich języków w którym jest i polski wykład, oraz grammatykę turecką.

Adam Stylla wydał w Krakowie r. 1675 Grammatica polono italica, albo sposób łacny nauczenia się włoskiego języka, krótko gruntownie etc.

Konstanty Szybwid Jezuita wydał: Dictionarium trium Unguarum in usum studiosce jwentutis. Wilno 1631, 1677. (Pięć razy przedrukowany, ostatni raz w Wilnie 1713. Jestto słownik z polskiego na łaciński i litewski język.

Marcin Dodracki Z sandomirskiego, zniszczony przez wojnę szwedzką, przeniósł się około r. 1659 do Wrocławia, gdzie trudnił się nauczycielstwem, później był sądowym pisarzem w Brodnicy, gdzie i umarł r. 1681. Pozostawił a) Goniec grammatyki polskiej, seu Curier der polnischen Sprache. Oleśnica 1668. b) Polniiche Sprachkunsł, tamie 1699 c) Kancellarya policyjna., Gdańsk 1665. d) Wydworny polityk. Oleśnica 1664. e) Spizarnia duszna. Oleśnica 1671 f) Polnische Hofmanier, Gdańsk 1690.

UAiiTŁOMiEJ Kazim. Malicki napisał: Tractatus ad compendiosam cognitiontm linguae połonicae. Kraków 1699. Tenże Malicki wydał Lexikon francuzko-polski w Krakowie 1701.

Abraham Troć rodem z Warszawy wydal około roku 1740 w Lipsku Słownik francuzko polski niemiecki w 2 tomach, trzeci z polskiego na francuzki i niemiecki, kilkakrotnie przebijany. Tom czwarty niemiecko-polski przez ks. Moszczeńskiego został ułożony, ale jest mniejszej wartości. Na czele swego słownika położył Troć naukę polskiego cza. sowania, która się wtedy od powszechnej różniła.

OKRES VI

KONARSKIEGO.

Od wzniesienia się lepszego smaku do rjoystąpie

nia Mickiewicza; czyli od roku 1750 (1773) do

roku 1822.

§ 94. Znninle ogólne. Nadzwyczajny zbieg sprzyjających okoliczności zrządza powszechne w naukowym świecie przesilenie z korzyścią dobrego smaku. My winniśmy zmianę tę przypadkowym stosunkom z Francyą w sprawie o królewską koronę Stanisława Leszczyńskiego. Jego to dworzanie, przyjaciele i wychowańcy, na których czele jaśnieje Stanisław Konarski, wnieśli do kraju inne wyobrażenia o spółeczności i naukach; te to świeże wyobrażenia stworzyły u nai nagle, jakby za uderzeniem czarodziejskiej laski, literaturo francuzko-klassyczną, podobną do piśmiennictwa francuzkiego, na dworze Ludwika XIV wzrosłego.

§ 95. Język. Usilność oczyszczenia mowy ojczystej z makaronizmów jest chlubą tego okresu; ale natomiast przez tłumaczenia i naśladowanie pisarzy francuzkich nadawano językowi polskiemu mimowolnie tok francuzki, i nikt nie zwrócił uwagi piszących na udoskonalony język w złotym wieku. Za to wzięto się do wynalezienia prawideł grammatykalnych mowy i uczono się ich.

§ 96. Zakłady naukowe I oświata. Poprawa urządzeń w zakładach pijarskich nakłoniła była Jezuitów do podobnej poprawy, a po ich rozwiązaniu (1773) ustanowił

« PoprzedniaDalej »